Haytoug Léon Chamlian/Հայդուկ L. Շամլեան
https://haytougchamlian.home.blog
Today is our 35th wedding anniversary.
This is how we celebrated the 24th :
27 July 2015, Shoushi, Artsakh, «Aram Manouguian Djampar»
Six months ago, at the hospital, they had to cut and remove my ring, because it could not go into the MRI tunnel, and it should not have been removed by just pulling it.
Ayda has the two pieces of my thus broken ring. We will have it fixed, and she will put it back on its rightful finger, in due time.
Haytoug
27 July 2026
. . .
. . .
. . .
. . .
. Գիրքեր 
. . .
Արցախեան Առաքելութիւն / Mission in Artsakh
. Artsakh TV, «Շուշի»հաղորդում,2018 (14րդ տարի) (Video/Shoushi 2018)
. Շուշիի «Արամ Մանուկեան» մանկապատանեկան Ճամբար
. «Aram Manoukian» Summer Camp of Shoushi
…
Հարցազրոյցներ / Interviews
. «Նիկոլ Փաշինյանի պատրանքները եւ …» – 03 Մայիս 2018 ՝
. Երեւանի սրճարաններէն՝ Արցախ – 15.03.2019
…
Radio-Shalom/Montréal (FR)
. Juillet 2015 _ A / Enregistrement sonore et texte de l’émission
…
Համացանցային Գործունէութիւն/ Cybermilitantisme / Cyberactivism
. Գրառումներ
. Messages
. Posts
…
. My reviews and pics on Tripadvisor (ENG et FR), under the pseudonym Taniel V 
…
* * * * *
(Դիմատետրի վրայ _sur/on Facebook : https://www.facebook.com/Blog-H-368796210632940 / Meta-Facebook-Zucchiniberg and his band of unsufferable misfits, gratuitously and permanently, locked me out of my own FB Page!, on January 15 2025)
…
Այս կայքում հրատարակուած որեւէ յօդուած կամ գրութիւն արտատպելը, համացանցային այլ կայքէջի վրայ եւ/կամ տպագիր հրատարակութեան մէջ տեղադրելը՝ արտօնուած են, անվճար, այն պայմանով որ՝ այդ կատարուի տուեալ յօդուածի լրիւ ամբողջութեամբ, առանց որեւէ կրճատումի, ու նաեւ, նշելով նրա այս սկզբնաղբիւրը, համացանցային նախնական հասցէն: Այս արտօնութիւնը ենթակայ է չեղարկումի, եթէ այդ ուղղութեամբ հանդիսանան հիմնաւորուած պատճառներ:
Վերոնշեալ պայմանական արտօնութեան բացառութեամբ՝
Հեղինակային Իրաւունքները բացարձակապէս վերապահուած / © Հայդուկ Շամլեան, սկսեալ իւրաքանչիւր հրատարակուած գրութեան յօրինումի սկզբնական թուականէն: Առանց թոյլատրութեան այս նիւթի գործածութիւնը եւ/կամ ընդօրինակութիւնը, առանց այս Կայքի հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ բացայայտ եւ գրաւոր արտօնութեան, խստիւ արգիլուած են: Հաւատարիմ հատուածներ եւ ե-կապեր հնարաւոր է օգտագործել, պայմանաւ որ այդպէս կատարուի առանց որեւէ աղաւաղումի, եւ պայմանաւ որ լրիւ, յստակ եւ բացայայտ կերպով նշուի որ անոնք կը պատկանին այս Կայքի հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ: Այն պարագային որ հատուած մը կ’օգտագործուի, այս Կայքի հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ լրիւ, յստակ եւ բացայայտ նշումին յաւելեալ, սոյն հատուածին հետ միասին, անհրաժեշտ է որ յստակ կերպով նշուի նաեւ ե-կապը այն լրիւ ու ամբողջական գրութեան որմէ փոխ առնուած է հատուածը: Այս Կայքի որեւէ էջը դիտելով, կը համարուի որ այցելուն կամ ընթերցողը կ’ընդունին յարգել վերոնշեալ բոլոր պայմանները, որոնք առանց այդ հաւանութեան ալ ամէն պարագայի լիովին ի զօրու եւ կիրառելի են, Օրէնքի հիման վրայ:
COPYRIGHT formally reserved / © Haytoug Chamlian, starting on the initial date of creation and/or publication of each writing. Unauthorized use and/or duplication of this material, without express and written permission from this site’s author and/or owner, are strictly prohibited. Faithful excerpts and links may be used, provided that it is done so without any alteration whatsoever, and at the condition that full, clear and explicit credit is given to this site’s author and/or owner. In the event that an excerpt is used, in addition to the full, clear credit given to this site’s author and/or owner, the link to the full and integral writing from which said excerpt is borrowed must be clearly indicated, along with such excerpt. By the act of viewing any page of this site, the visitor or reader is deemed to have accepted to abide by the aforesaid conditions, which, even without such a consent, are fully in force and enforceable, by virtue of the Law.
ՀՀ-ի վարչակարգի յաջորդ, բացայայտ նպատակն է՝ իրենց այդ մնացորդ «երկրին» Անկախութեան Հռչակագրի չեղարկումը:
Կ’ուզեն սոյն Հռչակագրի նշումը դուրս հանել՝ ՀՀ Սահմանադրութեան նախաբանին մէջէն: [«ՀՀ» կը գրեմ, քանի որ գրիչս կը մերժէ «Հայաստան» անուանել այդ տարածքային խղճալի մնացորդը, ամենայն ցաւակցութեամբս այդտեղ բնակողներու – հազիւ – երեք տոկոսին] :
* * *
Այստեղ արդէն էական հարց մը կայ: Մէյ մը որ ՀՀ Անկախութեան Հռչակագիրը չեղարկուի, չեղեալ ու ոչ-եւս դառնայ, ինչի՞ վրայ հիմնուած կ’ըլլայ՝ ՀՀի Անկախութիւնը: Եւ ուրեմն, Սահմանադրութիւնը…
Այդ Հռչակագիրն է որ գոյացուց՝ այժմու ՀՀ պետութիւնը, որ ստեղծեց՝ անոր նախնական, էական ինքնիշխանութիւնը: Երբ որ այդ՝ չեղարկուի, չեղեալ կը դառնայ անկէ ետք որդեգրուած որեւէ Սահմանադրութիւն:
* * *
Սակայն հէլէ մնանք՝ տարրական տուեալներու յիշեցման մակարդակի վրայ:
ՀՀ Անկախութեան Հռչակագրի չեղարկումը կ’ուզեն կատարել ՀՀ իշխանութիւնները, քանի որ այդտեղ նշում մը կայ՝ Արցախի Հանրապետութեան վերաբերեալ: Զորս խոչընդոտ կը համարեն, երկու կողմերու թուրքերուն հետ հաշտութեան իրենց ծրագրին, անհեթեթ պատկերացումներուն:
Այս յատուկ նիւթով թող զբաղուին… արցախցիները: Որոնք, զանգուածային մեծամասնութեամբ դիմաւորեցին եւ ընդգրկեցին 2018ի Երեւանի Գարունը: Եւ դեռ անկէ 2 տարիներ ետք (այն 2020ին, որու աւարտին սկսաւ Արցախի աւարտը), որպէս իրենց նախագահը ընտրեցին Փաշինյանին կամակատար չըրախը:
Ամէն պարագայի, իրենց երկու, հռչակաւոր հայրենակիցները՝ արդէն ՀՀ Ընդդիմութեան կարկառուն ղեկավարներն են: Կարիքը չունին ինծիպէսներու օժանդակութեանը: Ես ալ չեմ ուզեր յանկարծ իրենց հոյակապ աշխատանքը խառնակել, գործերը խանգարել… Ուրեմն իրենք թող զբաղուին իրենց Արցախով, ինչպէս որ ըրին քսան-երկու տարիներ շարունակ, ապա անոր ճակատագիրը լքեցին այժմու՝ Անասուններու Ագարակի գերագոյն խոզապետին:
* * *
Սակայն որպէս՝ Կիլիկիայէն սերած, Նախնական Սփիւռքի զաւակ, որպէս՝ ցեղասպանութեան զոհերու եւ վերապրողներու թոռնիկ, պարտքս կը համարեմ այստեղ մատնանշել հետեւեալ իրողութիւնները:
Արցախի յատուկ նիւթէն զատ, ՀՀ Անկախութեան Հռչակագիրը կը բովանդակէ բանաձեւումներ, որոնք ուղղակի կը վերաբերին, ամենալայն եւ ամբողջական առումով՝ Հայ Դատին: Հայկական Հարցին: Յստակ եւ տառացի, անհերքելի կերպով: Եւ ոչ թէ՝ տեսական – եւ ուրեմն վիճելի – մեկնաբանութեան ուղիներով:
Հայոց Ցեղասպանութեան՝ ա) ճանաչումը եւ բ) հետեւանքներու սրբագրելի մասին յեղաշրջումը, որպէս պետութեան էական պարտաւորութիւններ, որպէս ՀՀ Անկախութեան հիմքեր, գրաւոր կերպով, արձանագրուած են այժմու ՀՀի Անկախութեան Հռչակագրին մէջ:
Ո՞ւր: Ըսեմ:
1990-ին կնքուած եւ յայտարարուած Հայաստանի Անկախութեան Հռչակագիրը, բառացիօրէն, կը հաստատէ որ անոր հիմունքը կը կազմէ՝ «[պատասխանատվության գիտակցութիւնը] հայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ համայն համայն հայության իղձերի իրականացման եւ պատմական արդարության վերականգնման գործում »:
. Համայն հայութեան իղձեր; պատմական արդարութեան վերականգնում; եւ առ այդ՝ պետական պատասխանատուութեան գիտակցութիւն, հայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ :
ՀՀ Սահմանադրութեան վերաբերող, ՀՀ վարչակարգի ընթացիկ գործողութիւններու յանգումով՝ Արցախի անհետացումէն զատ, ուրեմն, Հայոց Ցեղասպանութեան նիւթն ալ պիտի ջնջուի:
Անշուշտ, գիտակից եւ յանձնառու հայերուն համար, երկու նիւթերը իրարու կապուած են: Էին…
Արցախի ազատագրումը առաջին հանգրուանն էր, որպէս իսկական, շօշափելի ձեռքերում՝ ՀՀ Անկախութեան Հռչակագրին մէջ արձանագրուած, վերոյիշեալ յատուկ բանաձեւումներուն: (Ափսոս, արցախցիները իսկ չունէին այս ըմբռնողութիւնը… Ալ ուր մնաց, հայաստանցիները…)
Ուրեմն, նոյնիսկ եթէ այս պահին շատ բան չկայ որ կրնանք ընել կանխելու համար այս դժոխային ընթացքը, գոնէ բոլորս լաւապէս հասկնանք թէ՝ յաւելեալ ինչ կորուստներու, խորտակումի, անէացմա՛ն շեմին կը գտնուի Հայ Ազգը:
Միայն Արցախը չէ, որ կ’ուզեն վերջնականաէս ջնջել: Այլ ամբողջ ու ամբողջական Հայկական Հարցը:
Այսինքն, ոչ միայն Հայոց Պատմութիւնը, որ իրենց համար կը սկսի 2018ին: Այլ նաեւ Հայկական Հարցի դեռ այժմէական, ընթացիկ, արդի իրականութիւնները:
* * *
Թուրքերուն եւ ՀՀ իշխանութիւններուն խնդիրը այն է որ սակայն, գոնէ այդ Հռչակագրի կապակցութեամբ, իրենց ընտրած ուղին սխալ է, իրենց ուզածին հասնելու համար:
Արդարեւ, ՀՀ Սահմանադրութեան մէջէն դուրս հանելով Անկախութեան Հռչակագրի նշումը, այդ Հռչակագիրը չի չեղարկուիր:
Քանզի այդ Հռչակագիրը, օրինապէս, եւ նաեւ պարզապէս տրամաբանութեան գետնի վրայ, կը գերադասէ, կը գերակայէ, կը գերազանցէ՝ Սահմանադրութիւնը:
Պետութիւն մը նախ պէտք է որ անկախ ըլլայ, եւ յետոյ միայն կրնայ Սահմանադրութիւն ունենալ:
Այժմու ՀՀ Սահմանադրութեան մէջ իսկ արդէն կարելի էր չնշել՝ Անկախութեան Հռչակագիրը: Որովհետեւ ոչ միայն վերջինս, լռելեան, մաս կը կազմէ Սահմանադրութեան, այլ ուղղակի անոր հի՛մքն է:
* * *
Ուրեմն ՀՀի յառաջիկայ, նոր Սահմանադրութիւնը, բան պիտի չփոխէ՝ Անկախութեան Հռչակագրի վաւերականութեան առնչութեամբ:
Սոյն Հռչակագիրը, իր համայն հայութեան իղձերով, իր Հայ Դատով եւ Արցախով, պիտի մնայ լիովին՝ ի զօրու: Մինչեւ այն ժամանակ, որ ՀՀ-ն Անկախութեան նոր Հռչակագիր մը գոյանայ:
Ուրեմն ՀՀ-ն, Սահմանադրութիւնը փոխելէն առաջ, որպէս այդ գործընթացի նախնական, էական քայլ, պէտք է որ նախ ու նախապէս՝ Անկախութեան նոր Հռչակագիր մը հաստատէ: Նախկինը՝ չեղարկէ, նոր մը խմբագրէ ու որդեգրէ, ապա այդ նորին հիման վրայ նոր սահմանադրութիւն մը հաստատէ:
* * *
Վերեւի բացատրական վերլուծումը անպայման նկատի առէք, թուրքեր: Որպէսզի չմոլորիք, կարծելով որ ՀՀ Սահմանադրութեան փոփոխութեամբ, ձեզի համար բոլոր վտանգները կը փարատին…
Խաղաղութեան դաշնագիրը կնքելէ առաջ, պէտք է որ նախ Փաշինյանէն պահանջէք՝ ՀՀ Անկախութեան նոր Հռչակագիր մը: Իր – եւ մանաւանդ ձեր – Իրական Հայաստանը հիմնադրող Հռչակագիր մը: Եւ անկէ ետք է որ ան պէտք է փոխէ իր Սահմանադրութիւնը, զայն հիմնելով իր այդ նոր Հռչակագրին վրայ:
Միայն այդ պարագային է որ թուրքերը պէտք է գոհանան, այս նիւթին մէջ: Անկէ ետք անցնելու համար իրենց յաջորդ պահանջքներուն:
(Այս մասնագիտական խորհուրդը անվճար չէ՛: Հեսա, Ֆաթուրաս շուտով կ’ուղարկեմ Էրտողանին: )
Մ. Հայդուկ Շամլեան
27 Օգոստոս 2025
Յ.Գ. Կասկած չունիմ որ Փաշինյանին իբրեւ թէ «սահմանադրական դատարան»ի իբրեւ թէ «դատաւորները», տարբեր կերպով կը մեկնաբանեն այս նիւթը, եւ անգամ մը եւս իրենց տամղան կը խփեն Հայոց Անասնաֆերմայի Տիրոջ որոշումներուն վրայ:
Բայց իշտէ, յաջորդ վարչակարգի մը պետն ալ՝ իր ուզած, բացառապէս իրեն ծառայող տամղաճիները պիտի տեղաւորէ այդ ձեւական, շինծու «դատարան»ին մէջ… Որոնք յանկարծ կրնան գիւտը ընել վերեւ պարզուած օրինական բացատրութիւններուն…
Երբ որ պետութիւն վաբշե չկայ, պետութեան՝ յուզական խօսքը, դատարկ բառը կայ միայն, ասանկ կ’ըլլայ: Anything goes!
Հայերը ո՜ւր, պետութիւն ուր…
. Սփիւռք
. Հայկական Հարց
. «ՀըԴաՀի՜ւն »
. ԼիւնՏիւնՊէ
. Դէպի Երկի՛ր
. Ի Յուշ
. Շ…
Նարեկ սարկաւագ Պետրոսյանը նահատակուեցաւ, ռազմադաշտում, Հոկտեմբեր 2020ի վերջին օրերուն:
Բառացիօրէն՝ Խաչը կուրծքին վրայ: https://haytougchamlian.blog/wp-content/uploads/2025/06/nareg-sargavak_-kia-2020.jpg
* * *
Հետեւեալ տեսանիւթին մէջ, 2008 թուականին, նա կը բացատրէր արդէն իր ու իր նմանների – իր նման աննմանների – նահատակութեան խորհուրդը, վեհագոյն իմաստը, լուսապայծառ կոչումն ու առանձնաշնորհեալ ուղին – video Shoushi 2008 –՝ https://haytougchamlian.blog/wp-content/uploads/2025/06/nareg-sargavak-bydrosyan_-shoushi-2008.mp4
Եւ ան հրճուանքով կը խօսէր, կայծկլտուն աչքերը ուրախութեամբ եւ հպարտութեամբ լի:
Ինք արդէն գիտեր, թէ ուր կ’երթար: Եւ մանաւանդ՝ ինչու համար:
Շուշիի Հայոց սուրբ հողին վրայ կը գտնուէր նա, այդ պահուն…
Մաքրամաքուր հոգիէն բխող իր այս խօսքերուն մէջ, մեր բազմահազար զոհուած հերոսներուն ձայնն է, որ կը լսենք նաեւ:
Անոնց այժմ երկնային պատգամն է որ կը հնչէ, որպէս Սրբազան Ղօղանջ:
Սակայն մենք բոլորս պէտք է որ այդ Յաւերժական Կոչնակը լսել գիտնանք… հասկանանք…
Թող ուրեմն նահատակուած աբեղային՝ տասնըչորս տարիներ առաջ, Շուշիի՛ մէջ մեզի շնորհած այս ուղերձը, հանդիսանայ մեր Ազգին Ուխտը:
Որպէս միակ երաշխիքը մեր Ազգի գոյութեան, գոյատեւման՝ հայկական հողի վրայ…
* * *
Մեր Եկեղեցւոյ ազգային Առաքելութեան վերաբող պատկերներու փունջ մը (photos) ՝ https://haytougchamlian.home.blog/2025/06/13/եկեղեցին-հայկական/
* * *
9 մայիսի 1992թ, Ազատագրուած Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի / – videos, Shoushi, 1992 – ՝
https://haytougchamlian.blog/wp-content/uploads/2025/06/9-mai-1992-shoushi.mp4
https://haytougchamlian.blog/wp-content/uploads/2025/06/shoushi-_sourp-amenaprgitch-_-may-1992.mp4
* * *
Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցւոյ գմբեթի վերականգնում, խաչի տեղադրում, 1998թ․/ video Shoushi 1998 ՝ https://haytougchamlian.blog/wp-content/uploads/2025/06/shoushi-1998-_-placing-the-cross.mp4
* * *
Այս էջին վերնագիրը՝ տող մըն է Վահան Թէքէեանի «Եկեղեցին Հայկական» բանաստեղծութենէն, զորս ահա ՝ https://haytougchamlian.blog/wp-content/uploads/2025/06/yegueghetsin-haygagan.pdf
* * *
Փառք Քեզ Տէր Աստուած:
Հայդուկ Շամլեան
17 Յունիս 2025
. Սփիւռք
. Հայկական Հարց
. «ՀըԴաՀի՜ւն » [= «ՀՅԴ», re: Չարենց, «Մահուան Տեսիլք»…]
. ԼիւնՏիւնՊէ [Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, ԼՏՊ,Այբուբենի հարազատ հնչողութեամբ ]
. Դէպի Երկի՛ր
. Ի Յուշ
. Շ… [Շուշի]
[ Մաս I-ը ]… [ Մաս II ]… [ Մաս III ]
Տասնըհինգ յաջորդական տարիներ, ընտանեկան ծրագիր մը իրագործեցինք՝ Շուշիի մէջ: Մանկապատանեկան ճամբար մը:
Յայտագիրը կը ներառէր՝ հիմնական ճաշի պահ մը:
Որոշ տարիէ մը ետք, այդ ճաշը հայթայթեցին՝ Լուտվիկն ու իր տիկինը Զարինէն:
Այստեղ պէտք է ընդգծեմ որ, այդ գործը ստանձնելէն առաջ, Լուտվիկը երբեք, որեւէ ձեւով, չխնդրեց որ ինք կատարէ զայն:
Գիտեր, որ ուրիշ տեղերէ կ’ապսպրէինք ուտելիքները: Եւ ինք փաստօրէն չէր ուզեր այդ վաճառականներուն եկամուտին վնաս բերել, մեզ «խլելով» իրենցմէ:
Եւ ուրեմն, հակառակ որ դարձած էինք ընկերներ, ինք որեւէ խօսք չէր ըներ այդ ուղղութեամբ:
Մենք ենք, որ իրեն դիմեցինք: Եւ ինք ընդառաջեց, հակառակ որ այդ գործի յարաբերութեան սկիզբը, ինքն ու Զարինէն շատ զբաղած էին, իրենց ճաշարանով: Բայց ընդունեցին մեզի օգնել:
* * *
Սակայն ես համոզուած եմ որ, որպէս մեր Ճամբարին հիմնական ճաշը հայթայթող, Լուտվիկը՝ հազար դրամ իսկ մաքուր շահոյթ չունեցաւ…
Նախ, քանի որ արդէն՝ ցած էին իր գիները: Նուազագոյն, խղճամիտ գիներ էին: Գումարին խոշոր մասը, Ճամբարի այդ ճաշը պատրաստելու համար իր կատարած գնումներուն ծախսն էր:
Սակայն նաեւ, քանի որ ան, մեզմէ իր ստացած գումարներուն մէկ մասն ալ, ետ կը ծախսէր… մեր վրայ!
Բառացիօրէն՝ ամէ՛ն օր, Լուտվիկը մեր ընտանիքը կը հրաւիրէր իր ճաշարանը կամ իր տունը, երեկոյան ընթրիքի:
Ամէն օր չէինք ընդառաջեր այդ հրաւէրին, քանի որ ուրիշներէ ալ կը ստանայինք նոյն հրաւէրը – անոնց ալ մեծ մասը՝ աշխատակազմի անդամներ, որոնք մեզմէ ստացած իրենց համեստ աշխատավարձի մէկ մասը այդպէսով կը ծախսէին՝ մեզ հիւրընկալելու համար իրենց տուները, ճոխ սեղաններու շուրջ… – :
Սակայն երբ որ որոշէինք Լուտվիկենց մօտ ընթրել, միայն մենք չորսս չէինք, որ կը ներկայանայինք՝ իրենց ճաշարանը կամ տունը: Երբեք:
Այլ, մեր չորսին կ’ընկերանային, նուազագոյնը՝ յաւելեալ հինգ, վեց երեխաներ, պատանիներ: Մեր զաւակներուն մտերիմ, մնայուն շրջապատը – տարբեր անձեր, օրուան համեմատ – :
Եւ այս ամէնուն կը կերակրէր Լուտվիկը… սիրայօժար, անվճար… հարազատ ուրախութեամբ, ազնիւ հպարտութեամբ:
* * *
Այստեղ ալ, պէտք է որ դարձեալ ըսեմ՝ իսկապէս բացառիկ, բացառիկ էր Զարինէին խոհանոցը:
Նա ամէն բան կը յարմարեցնէր ուտողի ճաշակին, նախընտրութիւններուն: Ի հարկին, լրիւ հնարելով, ստեղծագործելով նոր բաներ, ընտիր ճաշատեսակներ:
Եւ մինչ ան կը պատրաստէր այլազան ուտելիքները, Լուտվիկն ալ ատենը մէկ աչք մը կը նետէր… Պատառ մը կ’ուտէր… Կ’օգնէր…
Հիացմունքէ զատ, ուրիշ կարծիք չէր արտայայտէր, որպէսզի չստանայ Զարինէի կողմնակի, սոսկալի նայուածքը…)
Սակայն Ճամբարի հսկայական ապսպրանքներուն կապակցութեամբ, ոորշ ուտելիքններու պարագային, բացառապէս իրեն վերապահուած էին՝ միսերը պատրաստելու, եփելու, իսկապէս ծանր աշխատանքը…
Մարդը, մինակը, ամբողջ գիշերը լուսցնելով, չորս-հարիւր-յիսուն հատ քեպապ կը պատրաստէր, կ’եփէր: Եւ, միշտ՝ ճի՛շդ ժամուն, կը հասցնէր՝ մեր Ճամբարին: Լավաշի մէջ մէկ առ մէկ փաթթուած, խոտերու եւ սոխի հետ միասին – յատուկ Պատրոյգին համար, երբեք չէր մոռնար մի քանի հատը փաթթել առանց կանաչիի… – :
* * *
Լուտվիկը նաեւ մեզ անդադար՝ կը տանէր ու կը բերէր, մեր փոխադրութիւնը կ’ապահովէր: Այդ ալ, առանց որեւէ վարձատրութեան:
Ճամբարի համար իրեն վստահուած գործը վերջացնելէն ետք, մինչ Զարինէն զբաղուած էր արդէն յաջորդ օրուայ ճաշի նախապատրաստական աշխատանքներով, փոխանակ ինք մի քիչ հանգստանար, Լուտվիկը ետ կու գար մեր մօտ: Կ’ուզէր անպայման բան մը կատարել, մեզի օգնելու համար:
Օրինակի համար, հետեւեալ կը յիշեմ…
Շուշիի ջուրը, վատ էր: Խմելու բան չէր: Թէկուզ տեղացիները, հարկադրաբար, զայն կը խմէին, բայց որպէսզի գոնէ Ճամբարի ընթացքին երեխաները մաքուր ջուր խմեն, խանութներէն կը գնէինք՝ խոշոր ամաններով, աղբիւրի ջուր:
Վերջին տարիներուն, Լուտվիկը մեզի ըսաւ որ դատարկուած այդ ամանները պահենք – թէ ոչ, զանոնք տուն կը տանէին աշխատակազմի անդամները, այլազան գործածութիւններու համար – :
Եւ ամէն երեկոյ ինք կու գար՝ Պատրոյգը եւ իր ընկերներուն – հոյակապ -խումբը, այդ ամաններով կը տանէր աղբիւր մը, որպէսզի զանոնք լեզցնեն եւ ետ թերեն, յաջորդ օրուայ համար:
Այս անվճար գործողութեան համար, Լուտվիկին մեքենային այրած վառելանիւթի գինը՝ գոնէ երեք անգամ աւելի էր, քան ինչ որ պիտի ծախսէինք եթէ շարունակէինք պարզապէս խանութներէն գնել այդ ջուրը…
Բայց ինք արդէն ատիկա չէր ըներ, որպէսզի մենք այդ համեմատաբար փոքր ծախսէն խուսափէինք:
Կ’ընէր, որպէսզի Պատրոյգը եւ իր ընկերները այդպիսի հաճելի պահ մը անցընէին, միասին: Որպէսզի Պատրոյգը, առաւելագոյ՛ն չափով, առանց վայրկեան մը պարապի տանելու, իր շուշեցի ընկերներուն հետ վայելէր՝ Հայոց Արցախը:
* * *
Բայց միամիտ, խրփօ մարդ չէր, հա՜, Լուտվիկը:
Խելացի, փորձառու, զարգացած եւ իմաստուն էր:
Եօթ-ութ տարեկանին, Սովետական Միութեան ամբողջ տարածքը այցելած էր, մէկ ծայրէն միւսը, շոգեկառքով: Միս-մինակը:
Երիտասարդութեան, ի միջի այլ, բազմաթիւ ու բազմատեսակ գործերու, եղած էր նաեւ՝ պարող: Արտակարգ ճկունութեամբ եւ զօրութեամբ, պարարուեստի որակաւոր կատարող:
Կը պատմէր թէ ինչպէս, բեմին վրայ կամ սրահին մէջտեղ պարելու ընթացքին, կը ցատկէր՝ դէպի վեր, ապա օդին մէջ մի քանի անգամ, կլոր-կլոր շեղակի կը դառնար, առաջ որ ետ իյնար ոտքերուն վրայ, թեւերը վեր բարձրացուցած եւ վառ ժպիտը դէմքին:
Կեանքը ապրա՜ծ, շատ բաներ տեսած, միշտ՝ ծանր աշխատած, շատ հասուն մարդ էր, Լուտվիկը: Սակայն ոգիով, երիտասարդ մնացած էր: Եռանդուն եւ կեանքով լեզուն: Մարմինով ալ՝ ուժեղ, տոկուն, դիմացկուն:
Մինչեւ որ….
Բայց դեռ քիչ մըն ալ շարունակենք զինք յիշել, իր լաւ օրերուն:
* * *
Մի քանի անգամ, Լուտվիկը պատմեց թէ որքան սփիւռքահայեր փորձած էինք զինք շահագործել: Եւ թէ ինչպէս ինք երբեք չէր ինկած ոեւէ մէկուն ծուղակին մէջ: Միշտ մնալով քաղաքավար, ժպիտը դէմքին…
Օր մըն ալ, աւելի յստակօրէն ըսաւ, թէ՝ այն ձեւով որ ինք – առաջին օրէն սկսեալ – ինծի հետ կը վարուի, սովորական չէ…
Եւ բազմիցս պատահեցաւ է որ ես ինքս ալ տեսնեմ, թէ ինք ինչպէս կը վարուէր՝ ոեւէ անձի հետ, որ արժանի չէր իր յարգանքին:
Զայն տեղնուտեղը՝ կ’ոչնչացնէր:
Ո՛չ թէ կռուազանութեամբ, չէ՜… Առանց որեւէ բրտութեան՝ ոչ իսկ խօսքերուն մէջ: Քաղաքակիրթ, կրթեալ մարդ էր, Լուտվիկը:
Նայուածքով մը, միայն… Յատուկ լռութեամբ մը… յանկարծ տարբեր կապոյտ մը դարձած, ուրիշ փայլք մը ստացած, իր խորունկ աչքերով… դէմքի սոսկալի արտայայտութեամբ մը… որուն մաս կը կազմէր՝ ժպիտ մը… խոշոր պեխերուն տակէն, հազիւ լսելի, սոսկալի քմծիծաղ մը…
Եւ այդպէս, զինք խաբել, վիրաւորել կամ ձեռք առնել փորձող դիմացի անձը, կամ պարզապէս զինք թերագնահատող, իրեն վերեւից նայող անձը, իր առջեւ՝ ոչինչ կը դառնար:
Կոտրուեցաւ միայն, երբ որ…
* * *
Լուտվիկի եւ Զարինէի անձնական, ընտանեկան անասելի կորուստը, ողբերգութիւնը՝ ռազմադաշտի վդրայ իրենց կրտսեր զաւակին նահատակութիւնը, իրենք նախատեսած էին:
Այդ ալ պատմեմ: Վկայեմ:
2018ի գարնան, տեղի ունեցան Երեւանի փողոցային իրարանցումները, ներքաղաքական փոփոխութիւնները:
Նախավերջին անգամը երբ ընտանեօք Շուշի էինք, 2019ի ամառն էր:
Ճամբան քալած ատենս, պատահաբար հանդիպեցայ տասնըվեց տարիներէ ի վեր մեզի ծանօթ տեղացիի մը:
Մեքենան իսկոյն կանգնեցուց, դուրս ելաւ փոթորկալից կերպով, ձեռքս ամուր սեղմեց եւ… սկսաւ ինծի բացատրել թէ ինչպէս՝ իրե՛նք ալ յեղափոխութիւն կ’ուզեն կատարել, Արցախի մէջ:
Եւ ահա իր խօսքերէն բառացի մէջբերում մը, որպէս իր բացատրութիւն թէ՝ ինչո՞ւ կ’ուզեն հետեւիլ Երեւանի օրինակին՝ «որպէսզի, հիմա ել երեսուն տարի մե՛նք անենք իրենց, ինչ որ երեսուն տարի իրե՛նք արեցին մեզի…»:
Հաաա…
Ինքնին արդէն, այդ «յեղափոխական» մղումը շատ վեհ մակարդակի չէր… Ներքին հաշիւներ մաքրելու մասին էր…
Սակայն աւելի տարօրինակը այն է որ, այդ անձը, հեռաւոր անցեալէն ի վեր, միշտ ու տեւաբար օգտուած էր նախկին վարչակարգերու բարքերէն, բարիքներէն:
Իրեն ո՞վ, ինչ էր արել, երեսուն տարիների ընթացքին: Ընդհակառա՛կը: Ինք միայն վայելած էր նախկին բոլոր իշխանաւորներու… առատաձեռնութիւնը:
Եւ այդպէս շատեր, շատե՜ր կային, Արցախի մէջ: Շուշիի մէջ:
Նախկին իշխանութիւններու ժամանակ, տեւաբար ու լաւապէս օգտուած անոնցմէ, որոնք յանկարծ, Երեւանի 2018ի գարունէն ետք, դարձան թունդ յեղափոխականներ:
Վերոյիշեալ միջադէպի ընթացքին, առանց վիճաբանելու, ամենայն հանդարտութեամբ, փորձեցի միայն այդ մարդը զգուշացնել, թէ՝ գիտե՞ս, այդպիսի մօտեցումներ, կը բարձրացնեն լայնատարած պատերազմի բռնկման հաւանականութիւնները…
Պատասխանը եղաւ – խենթ նայուածք մը, աչքերուն մէջ – ՝ «բա՜… կարո՞ղ է թէ նրանք կարծում են, որ մենք վախենո՞ւմ ենք պատերազմից»…
Անշուշտ թէ ողջ մնաց, այդ անձը: Ինք ալ, իր անմիջական հարազատներն էլ…
Սակայն այդ նոյն ամառը, երեկոյ մը, Լուտվիկին եւ Զարին էին հետ միասին, ես ու Այտան կ’իջնէինք Ստեփանակերտ՝ փիծծա ուտելու, բաժակ մը սառը պիվա խմելու, նահ մը հանգստանալու:
Մեքենային մէջ, Լուտվիկենց պատմեցի վերոյիշեալ միջադէպը:
Առանց անուն տալու, թէ՝ ով էր այդ, պատերազմէն չվախեցո՛ղ, ներքին վրիժառու, խրոխտ յեղափոխականը:
Զարինէն, մեքենային առջեւը նստած էր, ամուսնին կողքին: Չուզեց իսկ գինտալ թէ ո՞վ էր, այդ խիզախ անձը: Քովնտի նայեցաւ միայն մեզի, ժպտեցաւ, եւ հեզ ձայնով մը ասեց՝ «այդպէս խօսողը, վստահաբար չի կռուելու… եւ չունի, կռուող հարազատներ…» : Լուտվիկը, այդքանը իսկ չըսաւ: Մնաց լուռ: Իր կինը արդէն ամէն ինչ ըսած էր:
Լուտվիկի եւ Զարինէի կրտսեր տղան, Վազգէնը, ամենաառաջին օրերէն՝ Շուշիի մեր Ճամբարի ամենաուրախ, լուսաւոր, տաղանդաւոր երեխաներէն մէկն էր: Բարի, ազնիւ, վստահելի, ծառայասէր: Երբ որ երգէր, երկնային ձայն ունէր: Իր Ave Maria-ն իրօք տարբեր կը հնչէր… Աստուծո շունչը կը լսուէր անոր մէջ…
Զէնքը ձեռքին՝ զոհուեցաւ, 2020ի վերջին պատերազմի ընթացքին:
* * *
Անգամ մը, երբ որ իր մեքենայով հասած էինք իր տան մուտքին, մեքենայէն իջնելէն առաջ, Լուտվիկը մօթօրը անջատեց, եւ ուզեց ինծի բան մը ըսել:
Յայտնեց թէ ինք, ամէն օր, ամէն առաւօտ, հենց որ արթննայ – միշտ, շատ կանուխ -՝ մոմ մը կը վարէ: Ճաշասեղանին կամ հիւրանոցին մէջտեղի սեղանին վրայ, մոմ մը:
Եւ անոր փոքր, պլպլուն բոցին առջեւ կանգնած, ինքն իր աղօթքը կը կատարէ: Ամէն օր, ամէն արեւածագի:
Արդեօք ան շարունակե՞ց այդպէս ընել, զաւակին մահէն ետք…
Կը յուսամ, կը հաւատա՛մ որ՝ այո:
Եւ աւելի քան երբեք…
* * *
Լուտվիկը մահացաւ, մի քանի ամիսներ առաջ:
Այնքան շատ անձեր մեռան որ, որոշ չափով, այլեւս անզգամ դարձած էի, երբ որ նոր մահուան մը լուրը կը ստանայի:
Սակայն իր մահուան լուրը, դպաւ ինծի:
Իսկապէս կը հաւատայի որ այս աշխարհին վրայ, դեռ զինք պիտի տեսնէի: Կը մխիթարուէի, այդ մտածումով:
Բայց… վռազեց, Լուտվիկը: Աճապարեց:
Հասկնալի է: Մարդը վայրկեան առաջ կ’ուզէր միանալ իր զանակին:
* * *
Անգին եղբայրս, Լուտվիկ…
Յարութ-ը մտիկ ըրինք միասին, մեքենայիդ մէջ, մեր առաջին հանդիպումին… Արեւածագին, Շուշի-Ստեփանակերտ ճանապարհին վրայ:
Բայց հիմա, Յարութ-ին երգերը իսկ՝ ոչ միայն չեն կրնար մեղմացնել քու մեկնումիդ անդարմանելի վիշտը, այլ զայն կը վատթարացնեն: Քանի որ ինծի կը յիշեցնեն քեզ, որ հիմա չկաս այս աշխարհին մէջ, եւ ուրեմն դարձեալ պիտի չհանդիպինք, այստեղ:
Նաեւ, մէյ մըն ալ – մարմնապէս – պիտի չգտնուիմ՝ այդ ճանապարհին վրայ: Իր աննկարագրելի տեսարաններով, զորս այս կեանքին մէջ մեյ մըն ալ պիտի չտեսնեմ:
Ինծի համար ուրեմն, այդ – ու բոլոր հայկական երգերն – ալ թաղուեցան՝ քու թաղումէդ առաջ:
Ասլան Վազգէնիդ եւ իր նմաններին կորուստով: Իրենց հետ, այդ երգերն ալ թաղուեցան:
Թէկուզ նրանցից ոմանք թաղում իսկ չունեցան… մնացին անյայտ կորած…
Դեհ լաւ, դավայ, սիրելի Լուտվիկ: Վերը կը տեսնուինք, եղբայրս:
Մինչ այդ՝ բարեւ ըրէ, միւս բոլորին ալ: Արդէն այնքան շատ եղան, որ մէկ առ մէկ չեմ անուանէր այստեղ…
Առ այժմ:
Հայդուկ Շամլեան
10 Նոյեմբեր 2024
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…
* * *
Ուրեմն… հա… Լուտվիկին ճաշարանը:
Նախ վերադառնամ ամենասկիզբին, երբ որ ես ու Լուտվիկը ընկերներ, բարեկամներ չէինք դարձած, տակաւին:
Մաս I-ին մէջ պատծամիս թուականէն մէկ կամ երկու տարի ետք…
Այդ ճաշարանին մէջ տեղի ունեցաւ հետեւեալ յատկանշական միջադէպը, որպէս նախաբան Լուտվիկի հետ իմ յետագայ մտերմութեան:
* * *
Այն բոլոր տարիներուն երբ ընտանեօք կ’երթայինք Արցախ, Շուշիի մէջ բանալու եւ վարելու համար մեր մանկապատանեկան ճամբարը, վրաս՝ փոքր պայուսակ մը կը կրէի:
Այդ որ ֆրանսացիները «պանան» կը կոչեն, իսկ ամերիկացիները՝ fanny pack: Որ իր գօտիով մէջքիդ կը կապես, եւ փորիդ վրայ կը տեղաւորուի:
Սակայն ես զայն ընդհանրապէս կը կրէի, իր գօտիով, ուսէս կախուած: Փորս շատ խոշոր չէ, եւ չէի ուզեր այդ հպարտանալի իրողութիւնը ծածկել՝ լեցուն տոպրակ մը վրան դնելով. կամ աւելի գէշ, վաբշե խեղաթիւրել երեւոյթը, երբ որ շապիկիս տակը պահուած ըլլար այդ պայուսակը…
Միշտ, սկիզբէն մինչեւ վերջ, այն միեւնոյն պայուսակով կատարեցի Շուշիի մեր ընտանեկան առաքելութիւնը: Այդ ալ իմ «ճիտիս պարտքն» էր – բայց ես զայն վիզէս կախելով ինքզինքս չխեղդեցի Արցախի գետերէն մէկուն մէջ, փառք Տիրոջ… – :
Ի՛նչ կարեւոր բան որ ունէինք, այդ պայուսակին մէջն էր: Անցագիրներ, կարեւոր նօթագրումներ, տրցակներով դրամ…
Ինչպէս որ ըսի, այդ թուականին դեռ հազիւ կը ճանչնայի Լուտվիկը: Իր հետ որեւէ յատուկ կապ չունէի տակաւին, ոչ անձնական, ոչ ալ Ճամբարի կապակցութեամբ:
Օր մը, Շուշիի վերի խաչմերուկը, ընելիքներ ունէի: Վերադարձի ճամբուն վրայ՝ ըսի, սուրճ մը խմեմ Լուտվիկի ռեսթորանին մէջ:
Նստայ, եկեղեցին դիտելով սուրճս ըմբոշխնեցի (այո, կը պատահի նաեւ որ միայն սուրճ խմեմ… եւ այդպէս է միշտ երբ որ գործի վրայ եմ, եւ ուրեմն այդպէս էր նաեւ մեր Ճամբարի գործօն ժամերուն ընթացքին… Հազուադէպ սայթաքումներ եթէ պատահած են, անխուսափելի բան էր, օրուայ ընթացքին թաղումի գացած էի… մէկ անգամ՝ փոքրիկ երեխաներու թաղումը, միւս անգամ ալ՝ շատ ջահել երիտասարդներու յուղարկաւորութիւնը… երբ որ Տէր-Հյրը չէր կրնար մասնակցիլ, քանի որ ննջեցեալը մկրտուած չէր, ես էի որ գոնէ Հայր-Մեր մը կ’աղօթէի շիրիմին վրայ…) :
Երբ որ այդ օրը, այդպէս նստած իր ճաշարանին մէջ, սուրճս կը վայելէի, նուազագոյն չափով հետս խօսեցաւ Լուտվիկի: Ջերմ ու սիրալիր կերպով սուրճս հրամցուց, ապա թողեց որ հանգստանամ, եկեղեցին դիտելով:
Երաժշտութիւնը սակայն փոխեց, եւ… պլուզ դրաւ: Չեմ գիտեր թէ ինչպէս կռահեց որ, ոչ միայն ես այդ տեսակի երգերը շատ կը սիրեմ, այլ նաեւ որ, յատկապէս այդ պահուն, ճիշդ դրա կարիքը ունէի:
Ըմպեցի սուրճս, նորէն ստիպուեցայ պնդել որ բարեհաճի վճարում ընդունիլ – դէհ, բա… մի բաժակ կոֆե է, էլի ՜… ինչա՞եղել -, եւ իջայ՝ Ճամբար:
Մօտ ժամ մը անցաւ, մինչեւ որ անդրադառնամ որ վերոյիշեալ պայուսակս, հետս չէ:
Ճամբարին մէջ, եւ ընդհանրապէս այն Կեդրոնին մէջ – Նարեկացի Արուեստի Միութեան կալուածը – ուր զայն կը բանայինք, գողութիւն չկար: Լաւ… մեզմէ՛ գոնէ, որեւէ մէկը բան չէր գողնար… բայց… լաւ եալլա, անանկ ըսենք անցինք, իւ՛ֆ…
Ուրեմն մէկ բացատրութիւն կար միայն՝ պայուսակս մոռցած էի Լուտվիկին ճաշարանը:
Սուրճ խմելու – եւ երեք Քինկերէն մէկուն երւգերը վայելելու պահին – , պայուսակը կախած էի աթոռին վրայ: Մեկնելու պահուն, մինչ կը վիճաբանէի որ Լուտվիկը ընդունի սուրճին գինը, պայուսակը մոռցած էի ետ վերցնել:
Ուրեմն, ետ բարձրացայ Լուտվիկին մօտ:
Մտայ ճաշարանը, բացատրեցի կացութիւնը…
Խնդրեց որ աւելի մանրամասն կերպով նկարագրեմ թէ ճիշդ ինչ է, որ կորսնցուցած եմ: Կ’ուզէր պարզապէս վստահ ըլլալ որ իմ պայուսակս է, որպէսզի յանկարծ ուրիշին ապրանքը ինծի չյանձնէ: Թէկուզ դժբախտաբար շատ չէին յաճախորդները, սակայն նորէն ալ, օրուայ ընթացքին այդտեղ յաճախ սուրճ մը կամ պիվա մը կը խմէին, անցորդ գործի-մարդիկ:
Երբ որ գոհացաւ տուած նկարագրութեամբս, պահարան մը բացաւ, այդտեղէն հանեց պայուսակս, եւ զայն յանձնեց ինծի:
Ոչ միայն որեւէ բան պակաս չէր, պայուսակիս մէջ, այլ Լուտվիկը անոր զիփփըրը չէր բացած անգամ: Գիտեմ, քանի որ այդ պայուսակին տարիներու մաշումին հետ, աւրուած էր այդ զիփփըրը, եւ մէյ մը որ զայն բանայիր, յատուկ եւ բարդ, անսովոր ձեւ մը կար, որ կարենաս ետ փակել, եւ միայն ես գիտէի այդ:
* * *
Արցախի եւ յատկապէս Շուշիի մէջ կը բնակէին՝ բնիկ արցախցիներ, հայաստանցիներ, եւ Ադրբեջանէն Արցախ ապաստանած հայեր:
Այդ երկրորդ եւ երրորդ խումբերու հայերը, նիւթէն դուրս են այստեղ: Դա լրիւ ուրիշ նիւթ է, ուրեմն թերեւս ուրիշ առիթով այդ մասին ալ կը պատմեմ, կը վկայեմ:
. Բնիկ արցախիներուն մէջ, վատ մարդիկ կայի՞ն…
oh, yeah… կայի՜ն: Էդ ել ո՛նց…
Աւելի շատ, աւելի մեծ քանակով, ափսոս, քան ինչ որ կը պատկերացնէի սկզբնապէս… Առաջ որ այդքան ամիսներ ապրած ըլլայինք այդտեղ:
. Յետոյ կային այն բնիկ արցախցիները, որոնք՝ ոչ լաւ էին, ոչ ալ վատ:
Սրանց արցախցի ըլլալը որեւէ յատուկ նշանակութիւն չունէր: Եթէ անոնք ըլլային արաբ, չինացի, ուկանտացի կամ որեւէ այլ ժողովուրդի անդամ, մէկ ա, պիտի ըլլային նոյնը, նոյնպէս, այդպէս:
Այս ալ, շատ զարմանալի բան եղաւ, ինծի համար: Քանզի սկիզբը, հոն երթալէս եւ այդքան ժամանակ անցընելէս առաջ, կը պատկերացնէի որ՝ բոլոր արցախցիները, վատ կամ լաւ, գոնէ՝ բացառիկ աստիճանի ազգասէր, թո՛ւնդ հայեր էին:
. Ապա, կային լաւերը…
Այստեղ արդէն ազգային ազդակը, երկրորդական կը դառնար: Կար այդ, անշուշտ, բայց արդէն դա չէր էականը…
Արդարեւ, այս լաւերու լաւութեան աստիճանը, համաշխարհային, տիեզերական չափանիշներով՝ Մարդկութեան բարձրագոյն մակարդակի վրայ կը դասուի:
Այս աշխարհին մէջ, մարդկային էակ մը, ադկէ աւելի լաւ չի կրնար ըլլալ:
Եւ երբ որ Աստուած քեզի ընծայէր առանձնաշնորհը՝ այդ տեսակի արցախցիի մը հանդիպելու, հետը ժամանակ անցընելու, ապա՝ Աշխարհի, կեանքի եւ մարդկութեան նկատմամբ, խորապէս կը բարեփոխուէր կարծիքդ:
Նաեւ, երբ որ այդպիսի, լաւ արցախցիին հանդիպէիր, եթէ մինչ այդ քեզ արդէն նեղացուցած, վիրաւորած, յուսախաբած կամ խաբած էին՝ հարիւր հատ վատ արցախցիներ, այդ հարիւր անարժանները արդէն անմիջապէս կը մոռնայիր, քեզի համար գոյութիւն չէին ունենար:
Մէկ լաւ ու բարի արցախցին, այնքան լաւ ու բարի էր, որ շնորհիւ իրեն, կը ներէիր հազար վատերուն այլազան վատութիւնները:
Եւ շնորհիւ այդ տեսակի, մի քանի արցախցիներուն որ, հակառակ… ամէն բանի, դարձեալ ու տեւաբար կը վերադառնայիր Արցախ, Շուշի…
Անշուշտ հասկցաք, թէ ի՞նչ տեսակի արցախցի էր, Լուտվիկը…
Բայց ինք ոչ միայն այդ, արդէն արտասովոր չափերով լաւ արցախցիներուն մաս կը կազմէր, այլ՝ այդ դասակարգին մէջ իսկ, ինք ամենալաւագոյններից էր: Crème de la crème…
* * *
Հոյակապ տեղ մըն էր, Լուտվիկին բացած այդ ճաշարանը:
Սկզբնապէս դատարկ եւ լրիւ խլխլած գետնայարկ մը, Լուտվիկը, իր ուժերով ու ջանքերով, հարկեր վերցնելով եւ անխոնջ աշխատելով՝ սքանչելի ռեստորանի մը վերածած էր: Իր Տիկնոջ Զարինէի անհրաժեշտ, աննկուն, կատարեալ աջակցութեամբ:
Շուշիի հանրածանօթ եկեղեցիի մայր դարպասին ճիշդ դիմացն էր, փողոցին միւս կողմը: Յարկաբաժիններով այդ բնակութեան, շէնքերուն, կողք կողքի շարուած «պլոքներուն» ներքեւը:
Եւ ուրեմն, երբ որ այդ ճաշարանին ներսն էիր, բոլոր պատուհաններէն՝ այդ եկեղեցին կը տեսնէիր: Ուր որ ալ ըլլար, ինչ ձեւով ալ որ բացուած ըլլար, պատուհանը: Քանի որ կը տեսնէիր կամ՝ ուղղակի եկեղեցին, կամ ալ անոր ցոլքը՝ ապակիին վրայ: Եւ այսպէս, նստած տեղդ, եկեղեցին՝ թէ՛ ինքնին եկեղեցին, եւ թէ՛ մի քանի անգամ կրկնապատկուած իր ցոլքային պատկերներով, կ’ընկերակցէր քեզի: Որ կողմը որ դէմքդ դարձնէիր այդ ճաշարանին մէջ, եկեղեցին կը տեսնէիր:
Մեծ պաստառ մըն ալ կար, վերեւի անկիւն մը: Երբ որ մարած էր, անոր վրա՛յ ալ կ’երեւնար եկեղեցիին ցոլքը: Իսկ երբ որ միացած էր, միշտ մարդավարի բաներ կը ցուցադրէր:
Կարելի էր նաեւ դուրսը նստիլ: Որոշ ժամերու, եկեղեցիին երկար շուքին մէջ, բառացիօրէն: Մուտքի հրեշտակին աչքին տակը…
Սեղաններն ու աթոռները, փառաւոր էին: Բոլոր գոյները, զարդարումը՝ կոկիկ, ճաշակաւոր: Երաժշտութիւնը – ոչ միայն հայերէն – ՝ միշտ բարձրորակ էր, նուրբ եւ հարազատ: Ամէն բան, միշտ մաքուր:
Իսկ ճաշերը՝ բացառիկ էին: Ի՛նչ որ սիրտդ կ’ուզէ: Ամենաանսովոր ուտելիքը անգամ, եթէ մի քանի ժամ առաջ ապսպրէիր, լաւագոյն որակով կը պատրաստուէր, եւ սեղանիդ վրայ կը հասնէր անմիջապէս, հազիւ որ տեղաւորուէիր:
Լուտվիկն ալ որոշ ճաշեր պատրաստել գիտեր, սակայն բուն, սոսկալի խոհարարը, Զարինէն էր:
* * *
Սակայն այս հոյակապ ճաշարանը, բաւարար յաճախորդներ չունեցաւ:
Մինչ, այնպէս մը չէ՛ որ բազմաթի՜ւ այլ ճաշարաններ կային Շուշիին մէջ… Պարբերաբար, ոչ անպայման միաժամանակ, մի քան հատ կային: Բայց անոնց պէս, այս մէկն ալ ընդհանրապէս ամայի էր:
Լաւ, որ Շուշշի բնակիչները չէին յաճախեր այդտեղ, հասկցանք…
Հասկցանք նաեւ որ Ստեփանակերտի բնակիչները որոշած էին անտեսել Շուշիի գոյութիւնը: Շուշի՞, բա Շուշին ուրա՞… Եւ ուրեմն իրենք, իրենց «մայրաքաղաքին» բազմաթիւ ճաշարանները կը վայելէին:
Բայց, զբօսաշրջիկնե՞րը…
Այդ պարագային ալ, հայաստանցիները լաւ, հասկացանք… դրանք լինէին հայաստանաբնակ, կամ ԼՕՍից ՄՕՍից, չգիտեմ ուրտեղից, անոնց ինչի՞ն էր պէտք արդէն Շուշին…
Բայց մերո՞նք… Հայոց Աւանդական Սփիւռքի այցելունե՞րը…
* * *
Հա բայց, կեցէք… լման ճիշդ չէ, ըսածս…
Կային շատ մը զբօսաշրջիկներ, հայաստանցի կամ սփիւռքահայ, որոնք կը մտնէի՛ն Լուտվիկին ճաշարանը:
Իրենց օթոպիւսէն կ’իջնէին, եկեղեցիին մէջ մի քանի վայրկեան կ’անցընէին, առջեւը մի քանի հատ կը նկարուէին, ապա, այո… ետ օթոպիւս բարձրանալէն առաջ, անոնցմէ շատերը, կը մտնէին՝ այդ ճաշարանը:
Փիփի ընելու համար, միայն:
Կամ ալ լաւ… թերեւս քիչ մը աւելի երկար կը մնային այդտեղ… այնմ պարագային երբ «թիւ 2» պէտք է որ ընէին:
Յետոյ ետ դուրս կ’ելլէին, կը նստէին իրենց օթոպուսը, եւ կ’իջնէին վայելելու Ստեփանակերտի քաֆեները, թերասներն ու ռեսթորանները…
Ոչ իսկ մէկ բաժակ սուրճ, յիւթ մը, սոք մը, չէին ապսպրէր այդտեղ: Ուր կրնային մինչդեռ պահ մը նստիլ, ումպ մը խմել եւ պատառ մը ուտել, եկեղեցին դիտելով: Բայց, ինչո՞ւ համար… յետոյ պիտի դիտէին իրենց առած նկարները, չէ՞… խի՞ ժամանակ վատնել, այդտեղ…
Իսկ ամէն պարագայի, դեռ շատ անգամներ պիտի այցելէին Շուշին չէ՞…
Ուրեմն՝ ուրիշ անգամ…
Յաջորդ այցելութիւններուն, աւելի երկար պիտի մնային Շուշի, խօ՛սք: Անպայման:
* * *
Ի դէպ, Լուտվիկը, յատուկ ուշադրութեամբ, անդադար կը մաքրէր, մաքուր կը պահէր իր ճաշարանին այդ զուգարանը: Զորս այդպէս կը գործածէին որոշ – շա՜տ աճապարուած – անցորդները, որոնք մէկ դրամ իսկ չէին ծախսեր իր հաստատութեան մէջ:
Օր մը երբ որ զարմանքս յայտնեցի իրեն, այդ ուղղութեամբ, խոշոր պեխերուն տակէն ժպտեցաւ միայն: Իրեն համար այդ զբօսաշրջիկները կապ չունէին յաճախորդութեան հետ: Իր տունն է որ կը մտնէին, եւ պիտի որ իր տան մէջ, ամէն բան միշտ մաքուր ըլլար:
Ինչպէս որ մաքուր էր իր սիրտը, մաքուր էին իր միտքն ու հոգին:
* * *
Սովորական զբօսաշրջիկներէն զատ, կային նաեւ՝ Շուշիի մէջ նշանտուք, հարսանիք-մարսանիք կատարող, դրսեցի հայ այցելուներ – սփիւռքահայ կամ հայաստանցի – :
Արարողութիւնը կը կատարէին նոյն, հանրածանօթ եկեղեցիին մէջ (միւսին գոյութենէն իսկ տեղեակ չէին) :
«Լաւ կապեր» կամ պարզապէս լաւ դրամ ունեցողները, այդ՝ ֆօթօժենիք արքեպիսկոպոսն ալ կը բերէին, հետն ալ լիքը կը նկարուէին:
Յետոյ, խրախճանքին համար՝ կ’իջնէին Ստեփանակերտ: Մինչդեռ հնարաւոր էր հեշտօրէն Շուշիի մէջ կատարել այդ հաֆլէն, այլազան տեղեր, ներառեալ Լուտվիկի ճաշարանը:
Բայց ասոնց մէջ մանաւանդ մանաւանդ հարսանեկան այցելուները, այդ ճաշարանին պէտքարանը իսկ չէին մտներ: Ոչ իսկ, այդքանը:
Քանի որ շատ վախֆախալը բաներ հագուած էին, շատ ժամանակ պիտի առներ գործողութիւնը, տեղն ալ շատ լայն չէր… Ուրեմն նախընտրելի էր որ իրենց Ստեփանակերտի խնճոյքը սրահին վերապահէին նաեւ այդ մեծ պատիւը…
* * *
Ինչպիսի պահե՜ր ապրած ենք, այդ ճաշարանին մէջ:
Ճամբարի պատանի օժանդակներով, շատ յաճախ կ’երթայինք այդտեղ, շաբաթ օրերը:
Նոնային մկրտութենէն ետք, այդտեղ հաւաքուեցանք:
Բեկոր Աշոտի կրտսեր որդին, Բեկորը, երբ որ զինուորական իր ուխտը տուաւ Շուշիի զօրագունդին մէջ, իր ու իր ընտանիքին հետ անգին պահ մը անցուցինք այդ ճաշարանին մէջ:
Եւայլն., եւայլն.
* * *
Լուտվիկը, վարկերու տակ ընկճուած, վերջիվերջոյ ստիպուեցաւ փակել իր այդ ճաշարանը: Կորսնցնելով ամէն ինչ, որ ներդրած էր անոր մէջ: Եւ խօսքը միայն փողի մասին չէ, անշուշտ… Յոյսեր, ժամանակ, աշխատանք, արժանապատւութիւն…
Բայց ինք դարձեա՛լ մնաց ժպտուն, խնդումերես, միշտ կայտառ եւ աշխոյժ: Զարինէն՝ իր թիկունքին, նորէն «նետուեցաւ», անմիջապէս ձեռնարկեց ուրիշ գործերու, նոյնպէս Շուշիի մէջ:
Ժպիտը կորսնցուց միայն, 2020ի աշնան: Վերջնականապէս…
շարունակելի
Հայդուկ Շամլեան
12 Հոկտեմբեր 2024
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…
« Il faut cultiver notre jardin » – Voltaire
* * *
Հետեւեալ առաքելութեան առնչութեամբ՝ https://www.facebook.com/AramManoukianJampar/ ;; https://www.facebook.com/AramManoukianJampar/videos/281197859159948 (video)
. Քանատայէն Հայաստան օդանաւային մեզի յարմարող թռիչքները, ամէն մէկ ճամբորդի իրաւունք կու տային՝ 1 ճամպրուկ տանելու իր հետ:
Յաւելեալ, երկրորդ ճամպրուկը՝ 100 տօլար էր: Անկէ ետք, երրորդը՝ 300 տօլար էր…
Անշուշտ ճամպրուկները ենթարկուած էին նաեւ ծանրութեան – ցած եւ խիստ – սահմանափակումի: Թէ ոչ՝ ատոր համար ալ, յաւելեալ խոշոր վճարում պիտի կատարես: Այտան բառացիօրէն գիշեր կը լուսցնէր, մեր տան կշիռքին առջեւ՝ ճամպրուկները մի քանի անգամ կշռելով, մէջի ապրանքները հանել-դնել-հանել-դնելով, մինչեւ որ ամէն մէկուն ծանրութիւնը յարմարէր արտօնուած կշիռին:
Շուշիի մէջ մեր վերոյիշեալ մանկա-պատանեկան Ճամբարին հարկաւոր ապրանքները փոխադրելու համար, հաշուի առնելով նոյնիսկ տեղւոյն վրայ կատարած մեր գնումները, մենք չորսս միասին՝ գոնէ քսան ճամպրուկներ պէտք է որ տանէինք մեր հետը – բոլորը, լեցուած Ճամբարի ապրանքներով… մէկ ամսուայ համար մեր հագուստները, տարրական իրերը, ձեռքի փոքր պայուսակներով կը փոխադրէինք – :
Ուրեմն, այդ յաւելեալ երկրորդ ճամպրուկի իրաւունք ալ կը գնէինք, ամէն մէկուս մէկ հատ, յաւելեալ 400 տօլար վճարելով: Սակայն եթէ երրորդ մըն ալ գնէինք, պիտի վճարէինք դեռ յաւելեալ 1200 տօլար:
Տարի մը, «Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միություն» (ՀՄԸՄ), մեր քաղաքէն, մեծաթիւ խումբ մը կը տանէր Երեւան:
Դիմեցինք իրենց հետեւեալ առաջարկով՝
(նայեցէք նամակին թուականին… այդ ալ, դիտումնաւոր էր… որ, թերեւս կը ներշնչուին… )
From: Haytoug and_or Ayda <haytougandaida@hotmail.com>
Sent: May 28, 2018 8:36 PM
To: mtlscouts.committee@gmail.com; homenetmenregionalscoutsco@gmail.com
Subject: Shoushi 2018 / Homenetmen
cf. namag, gtsyal
Մերժեցին:
Նոյնիսկ, ո՛րեւէ պատասխան չստացանք: Այսինքն, մերժեցին՝ լրիւ անտեսելով: Ոչ իսկ բացատրութիւն մը, թէ խի՞ են մերժում:
Անձնական նուաստացում մըն ալ կուլ տալով – ի սէր Շուշիի երեխաներուն -, բերանացի, դէմ առ դէմ ֆալօ-ափ մըն ալ փորձեցի:
Դիմացինս կտրականապէս նիւթը փոխեց – ջղայնացած կերպով… որ, այյա, մեզի ինչո՞ւ կը խանգարես կոր, քու հարցերովդ… – :
Բարձրացի՜ր, բարձրացո՜ւր…
Ի դէպ, այդ տարին – կ’ենթադրեմ որ Փաշինյանի թարմ դո՛ւխէն վարակուած – մօտ 200 ճամբորդներ կային, ՀՄԸՄի այդ խումբին մէջ: Որոնք ուրեմն 200 հատ յաւելեալ ճամպրուկներ կրնային տանիլ իրենց հետ, լրիւ անվճար:
Այսինքն, մեր Ճամբարին մի քանի ճամպրուկներէն զատ, կրնային նաեւ մի քանի հատ ալ լեցնել իրենց նուէրներով՝ Շուշիի երեխաներուն: Զորս, եթէ իրենք ժամանակ չունէին, մենք տեղ կը հասցնէինք – Երեւան-Շուշի փոխադրութեդան ծախսը, մենք հոգալով – ու կը բաշխէինք, մեծ սիրով, ՀՄԸՄի՛ անունով:
Բայց ահա… այդ օդանաւը Երեւան իջաւ, 200 դատարկ մնացած, տրամադրելի եւ ձրի տեղերով, soute à bagagesին մէջ…
Խորհրդանշական, բնորոշ դատարկութեան նուէր՝ Արցախին:
Այլ անիմաստ է խօսիլը այն մասին, որ այդ 200 ճամբորդներէն մի քանի հատը կրնային թերեւս այցելել Շուշին: Եւ քանի որ ժամանակ չունին կամաւոր աշխատանք կատարելու այդտեղ, գոնէ իրենք իրենց ձեռքերովը, տարազնին հագուած եւ փողկապնին կապած, իրենք ուղղակի բաշխէին իրենց այդ նուէրները, Արցախի իրենց տարեկիցներուն:
Բայց, չէ: Ոչ մէկ բան:
* * *
Իսկ երանի թէ այս տեսակի վարքագիծը, վերաբերէր միայն՝ ՀՄԸՄին…
Համակարգային էր այս դրութիւնը, գաղութի բոլոր Միութիւններուն պարագային:
Պատահական, տարրական աջակցութիւն մը – եւ հպանցիկ այցելութիւն՝ Շուշի – ստացած ենք միայն ՀՅԴ Պատանեկան Միութենէն, եւ այդ ալ՝ շնորհիւ այն իրողութեան որ խումբին ղեկավարը, անձնական մտերիմ ընկեր էր: Տասնըհինգ տարուայ մէջ, երեք անգամ տեղի ունեցաւ այդպիսի բան:
While I’m at it, տարի մը, մեր Ճամբարի ընթացքին, ՀՅԴ մեր քաղաքին ու երկրին, Գանատայի Երիտասարդանան Միութեան անդամներու խումբ մը, եկան Շուշի: Այդտեղ մնացին երկու օր: Գիշերեցին – խրախճանեցին – ՝ Ավան Շուշի Փլազա հիւրանոցին մէջ: Որ կը գտնուէր մեր ճամբարի վայրէն՝ վեց արիւր մեթր անդին: Իրենցէ ոչ մէկը եկաւ, ոչ թէ մի քանի ժամ ձերք մը տալու, բայց ոչ իսկ հէլօ մը ըսելու մեզի… Երեւի մենք, իրենց հակառակորդներն էինք այդտեղ:
Հա, կեցիր, նոյն նիւթին առնչութեամբ, Արցախի մէջ միակ եւ միմիակ պետական գործիչը որ, տասնըհինգ տարինրեի ընթացքում, կասկածներ արտայայտած է մեր մասին – որ, հմմմ, սրանց խի՞ են այստեղ գալիս, Քանատայից -, ՀՅԴի տեղացի անդամ մըն է… Այն անձը, որ պահ մը նախագահ եղաւ, Արթուր Մկրտչյանի մահէն ետք:
Մարդը ըսեր է՝ «with friends like that, who need enemies?»
Մ. Հայդուկ Շամլեան
06 Հոկտեմբեր 2023
[Նօթ՝ ներքեւի արխիւային նկարին տակը, Յ.Գ. մը կայ]
Յ.Գ. Տարուայ ընթացքին, կը ջանայինք ճամպրուկներ ուղարկել Երեւան գացող անձերու հետ: Այդ մէկն ալ տեղի ունեցաւ երեք անգամ միայն: Երեք ճամպրուկ, երեք տարբեր տարիներու: Մօտիկ, անձնական ծանօթներու հետ:
Մինչդեռ ամէն տարի, այս կամ այն Միութենէն բազմաթիւ անձեր, տարին բազմաթիւ անգամներ, կը «գործուղուէին» Երեւան: Ժողով, մողով: Անոնց տասը տոկոսը, եթէ մէկ անգամ, մէկ հատիկ Ճամպրուկ մը միայն իր հետը տանէր – օդակայանէն իսկ՝ յանձնէր մեր կողմէ այդտեղ զիրենք դիմաւորող անձի մը -, որպէսզի մենք ալ յետոյ այդ ապրանքը հասցնէինք Շուշի, մեր տարած տասնեակներով ճամպրուկներուն եւ պայուսակներուն հետ, երեւի քիչ մը աւելի կը կարողանայինք բան մը ընել, Արցախի համար:
Մէկ օրինակ մը տալու համար, միայն – որպէսզի լման մեղքը չփաթթուի միայն ՀՄԸՄի վիզին -՝
Շուշիի մէջ, ՀՕՄի – փոքրիկ -, մանկարպատէզը լման երկու ամսի կը փակուէր, որպէս ամառուայ արձակուրդ: Այդ երկու ամիսները երբ աշխատող ծնողները ամենաշատ կարիքը ունէին այդ մանկապարտէզին… Կարելի է կռահել որ իրենց այդ արձակուրդի ընթացքին, աշխատակազմի անդամները կը ստանային իրենց աշխատավարձը, ՀՕՄի Սփիւռքից հաւաքած փողերով:
Այդ ժամանակամիջոցին, մենք կը զբաղուէինք Շուշիի եւ անոր շրջակայքի հարիւրաւոր երեխաներով:
Այսինքն, «մրցակցութիւն» չկար, ՀՕՄի եւ մեր Ճամբարին միջեւ:
Հա, հա… մրցակցութիւն… Շուշիի մէջ… Ըսելու ձեւ չէ գրածս, ափսոս, վստահաբար այդ մտայնութեամբ հօմուհիներ կային: [Իսկ փաստացի կերպով, այդ էր` ԳԵՄի դիրքորոշումը եւ վարքագիծը, մեր կազմակերպած Ճամբարին նկատմամբ. այդ ալ ուրիշ առիթով կը բացայայտեմ. vous ne perdez rien pour attendre… ]
Սակայն 15 տարիների ընթացքին, ՀՕՄից որեւէ մէկը մեր Ճամբարին համար մէկ հատ ճամպրուկ չտարաւ մինչեւ Երեւան: Մեր լեցուցած, մեր ճամպրուկը, Շուշիի երեխաներուն համար: Զորս Երեւանէն Շուշի, մենք պիտի տանէինք: Եւ պիտի յայտնէինք որ ՀՕՄը մեզի օգնեց, այդ առումով, ե շնորհակալութիւն:
քաղաքականութեան հետ հէչ կապ չունի. պարզապէս տարրական ճշմարտութիւններու հետ. եւ որպէսզի վերջ դնենք նաեւ Սփիւռքի վերաբերող պատրանքներուն. որոնց պատճառով է նաեւ, որ հասանք այս վիճակին.
հհ կառավարութիւնը «իմ պարտէզս» չէ… ամէն մարդ նախ իր պարտէզին խոտերովը թող զբաղուի… առաւել, հհ կառավարութեան ուղղուած «պահանջատիրութենէն» պիտի չօգտուին Սփիւռքի միութիւնները, որպէսզի շարունակեն ծածկել իրենց թերացումները, սայթաքումները. ուրիշ աշխարհի մը մէջ ենք հիմա, Հրայր. կ’ուզես մնալ նախկինին մէջ, դուն գիտես, եթէ այդպէսով աւելի հանդուրժելի կը դառնայ քեզի համար այժմու վիճակին անասելի ցաւը. ինծի համար, ատիկա ապաստան չէ, ոչ այլեւս…
Շուշիի մէջ, ՀՕՄի – փոքրիկ -, մանկապարտէզը, լման երկու ամիս կը փակուէր: Ամառը: Որպէս ամառուայ արձակուրդ: Ուրեմն այն երկու ամիսները երբ աշխատող ծնողները ամենաշատ կարիքը ունէին այդ մանկապարտէզին, քանի որ դպրոցները փակ էին, եւ պէտք է որ մէկը պահէր իրենց երեխաները, որպէսզի իրենք կարենան երկու ղուրուշ շահիլ աշխտելով:
Կարելի է կռահել որ իրենց այդ արձակուրդի ընթացքին, այդ մանկապարտէզի աշխատակազմի անդամները կը շարունակէին ստանային իրենց աշխատավարձը: ՀՕՄի Սփիւռքից հաւաքած փողերով:
Այդ ժամանակամիջոցին, մենք կը զբաղուէինք Շուշիի եւ անոր շրջակայքի հարիւրաւոր երեխաներով:
Այսինքն, «մրցակցութիւն» չկար, ՀՕՄի եւ մեր Ճամբարին միջեւ: Շուշիի մէջ… Ըսելու ձեւ չէ գրածս, ափսոս, վստահաբար այդ մտայնութեամբ հօմուհիներ կային:
Սակայն 15 տարիների ընթացքին, մինչ ՀՕՄի անդամներէն ալ շատեր տեւաբար կ’երթային եւ կու գային Հայաստան – անոնցմէ գոնէ ոմանք, Սփիւռքի մէջ հաւաքուած փողերով -, սոյն ՀՕՄից որեւէ մէկը մեր Ճամբարին համար մէկ հատիկ իսկ ճամպրուկ չբարեհաճեցաւ, մինչեւ Երեւան միայն:
Մեր լեցուցած, մեր ճամպրուկը, Շուշիի երեխաներուն համար: Զորս Երեւանէն Շուշի, մենք պիտի տանէինք: Եւ անպայման պիտի յայտնէինք ու տարածէինք որ ՀՕՄը մեզի օգնեց այդ առումով, եւ իսկապէս շնորհակալութիւն:
* * *
Այն ուղղամիտ եւ հոյակապ Հօմուհիները որոնք կը կարդան այս բացայայտումներս, կը խնդրեմ եւ կ’աղաչեմ որ դուք՝ ձայն չհանէ՛ք: I mean it, please: Քանի որ դուք դեռ կրնաք օգտակար բաներ իրականացնել, այդ Միութեան ընդմէջէն: Անհուն համբերութիւն կը մաղթեմ միայն ձեզի:
Ի դէպ, Ցեղասպանութեան որբ՝ Մեծաս (մամայիս մաման), ԼՕԽի ամենաժրաջան ռահվիրաներէն մէկն էր… Մէկ հատ մը կուկըլեցէք՝ « ԼՕԽ-Բերկրուհի Առաքելեան »
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…
. Ռուսաստանը՜ պիտի լինի արեան ծով – 05 Մայիս 2026 
. Քոչարյան, սիքթի՜՜՜ր – 12 Դեկտեմբեր 2025 
. Քեսապ, յուշեր 02 – 07 Սեպտեմբեր 2025 
. Անկախութեան Հռչակագիր vs Սահմանադրութիւն – 27 Օգոստոս 2025
. Հա-յաս-տան եր-թալ կ’ուզե՜մ.…… – 29 Յունիս 2025 
. Սուլթանին կաթողիկո՞սը… – 17 Յունիս 2025
. «մինչ իր խաչերն են՝ դաշոյն»… – 17 Յունիս 2025 
. Հալէպի տատրակները – 31 Մայիս 2025 
. ՀՀ -vs- Ազրպէյճան, օրինական օդաշարժումներ – 07 Մարտ 2025
. Ուքրանիոյ «Սարդարապատ»ը, 3րդ տարեդարձ – 21 Փետրուար 2025
. Իբրեւ թէ «յեղափոխական»ներ – 10 Փետրուար 2025
. Լուտվիկ-ի յիշատակին – Նոյեմբեր 2025 
. Լուպնեն ըլ ա՛խտար… – Հոկտեմբեր 2024
. Եւ Ողբը նորէն դարձաւ… Ողբ – 20 Ապրիլ 2024
. Հայոց Ցեղասպանութեան Անանուն Զոհին – 16 Ապրիլ 2024
. Քեսապ, շարժանկարային յուշեր – 10 Մարտ 2024 
. Շուարած մուհաճիրութիւն – 10 Փետրուար 2024
. Փախողը չ’ազատիր, ոչ… – 08 Դեկտենբեր 2023
. Կրակահերթային յիշատակներ – 03 Դեկտեմբեր 2023 
. Ծառի վրայի, միւս պեշին… – 25 Նոյեմբեր 2023
. Պոլոնիայի պեշիները – 18 Նոյեմբեր 2023
. «Բարտիները խշշացի՜ն…» (Հայաստան-ՌԴ) – 14 Սեպտեմբեր 2023
. Ո՛չ-Մի-Թիզութիւն [արաբերէնո՞վ…] – 12 Օգոստոս 2023
. «Ապրիլ-24», Արցախ, եւ The Godfather – 17 Յուլիս 2023
. Մթագնում – 11 Յուլիս 2023 
. Իրերու վիճակը – 27 Մայիս 2023
. Թրքական Միջանցքը՝ անվիճելի՛ պայման – 24 Մայիս 2023
. Վարդապետ, դու չես՝ որ խենթացել ես – 18 Մայիս 2023
. Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութիւնը, բա հետո՞– 15 Մայիս 2023
. Անուշ յուշեր… – 14 Մայիս 2023
. Թուղթ առ Հայաստան – 08 Մայիս 2023
. Վա՜խ, Շուշիի մեր այդ եկեղեցին… – 01 Ապրիլ 2023
. Բոլորդ Փաշինյան էք – 29 Մարտ 2023
. Փաշինյանը ճիշդ է -27 Մարտ 2023
. ՀՅԴ-Փաշինյան Դաշինք – 22 Մարտ 2023
. Ես 5րդ Շարասիւն եմ – 19 Մարտ 2023
. Ո՜վ Մարդկային Արդարութիւն… – 18 Մարտ 2023
. «Մարտի 1»՝ Հայաստանի «Ապրիլ-1»ը – 01 Մարտ 2023
. Էլի շուարած հակայեղափոխականները – 28 Փետրուար 2023
. Ծով նետուած շիշը – 18 Փետրուար 2023
. Մէսթըր Կարօն ալ գնաց… Մաս 2՝ 陰 (Արցախի վախտ)– 11 Փետրուար 2023
. Կաղանդ Պապաս… – 06 Յունուար 2023
. ՃԵՄելով յիշողութեան ճամբուն վրայ – 16 Դեկտեմբեր 2022
. Մանկութեան… սուր յուշեր – 02 Դետեմբեր 2022
. Վերջին մեկնում – 04 Սեպտեմբեր 2022
. Զեփիւռի նման… – 20 Օգոստոս 2022
. Պաթալ մէ պի մութ – 02 Յուլիս 2022
. Թէ՞ ինչու ես հրաժարեցայ ՀՅԴ շարքերէն – 10.06.2022
. Մեթր Վարդգէս Շամլեանը մեկնեցաւ… – 28 Ապրիլ 2022 
. Գաղտնի բան չի մնար… – 26.01.2022
. Դաշնակները, եւ ծակ թմբուկները – 04.01.2022
. ՀՅԴ-Փաշինյան համագործակցութիւն (…?) – 12.12.2021
. Տնտեսական թրիքը – 02.12.2021
. «Սպիտակ Թուղթ»ի մը ճերմակ էջերը – 30.11.2021
. Եռագոյնը ե՛տ տուէք Դաշնակցութեան – 31.10.2021
. Լսեցի՞ք, Համբիկը «տուն հասեր է»! – 30.10.2021
. Թուրք-հայկական յառաջիկայ պայմանագիրները – 23.10.2021
. Eff U!, երիտասարդներ – 21.10.2021
. «Հայրենադարձ»ներու մասին, երկու խօսք… – 16.10.2021
. Մեղաւոր է Ընդդիմութիւն – 10.10.2021
. Հայաստանն ու համաճարակը – 01.10.2021
. ՀՅԴ-ն, հայ պիտի չսպաննէ՝ Հայաստանի մէջ – 31.07.2021
. Հայկական Միջանցքը՝ Թուրքիոյ վրայով… – 29.07.2021
. 8-րդ Հանգրուանը – 24.07.2021
. Սիւնիքի «միջանցքը»… say what ?! – 17.07.2021
. Պատմութիւնը, վերջ մը ունի – 10.07.2021
. Սփիւռքը հանգիստ թողեցէք – 29.06.2021
. Փախստականների մասին – 01.06.2021
. «Ոչխար մը գծէ, ինծի…» – 06.05.2021
. Մէսթըր Կարոն ալ գնաց… Մաս 1՝ 陽 (Արցախէն առաջ) – 08.04.2021
. Բաղ-րամ- յան փո՜ղո-ցո՛ւմ, դա-դա- դաա՜… – 24.03.2021
. Վայ այն երկրին՝ որուն թագաւորը… մանուկները կը շահագործէ – 22.03.2021
. Հայաստանը արժանի չէ ՀՅԴ-ին – 19.03.2021
. Կտակն է Նահատակներուն… – 10.03.2021
. Կոյր Աշուղէն՝ Կոյր Վանական, Հին աստուածներու… – 26.02.2021
. «Վաթիքանի Սոխակ»ին նորագոյն գեղգեղանքը – 17.01.2021
. Հայաստանը բիզնե՛ս է, եւ վերջ – 11.01.2021
. Մենք քաջ տոհմի զաւա՛կներն ենք, թա-թա-թա՜մ – 09.01.2021
. Երանի Ստեփանակերտը յանձնէին – 26.12.2020
. Փաշինյանը թող չհրաժարի, ոչ – 17.12.2020
. Փակեցէ՛ք «հըհը հիմնադրամ»ը – 30.11.2020
. «Դաւաճան» Փաշինյանին բազմամիլիոն մեղսակիցները – 16.11.2020
. Հայ Ազգի Դամբանական – 15.11.2020
. 2020ի հայ-թրքական պատերազմի աւարտը – 12.11.2020
. Պատերազմական Համախմբում (յանուն զինադադարի) – 05.10.2020
. Սեպտեմբեր 2020ին սկսած հայ-թրքական պատերազմը – 05.10.2020
. Ներդաշնակութիւն – 08.09.2020
. Պառաւի խօսք՝ շաղգամակերին – 14.08.2020
. Ամուլսարը քարի կտոր մըն է – 31.07.2020
. Արեւմտեան Սփիւռքը՝ վտանգ, Հայաստանին համար – 18.07.2020
. Յուլիսեան պատերազմ՝ մի քանի դիտողութիւններ – 13.07.2020
. Քոչարյան՝ հանգստեան կոչուելու իրաւունքը – 11.07.2020
. Հայաստանը չի կարող վախենալ քորոնավիրուսից – 04.07.2020
. Կանաչ Դուռը – Մարտ 2001/Յունիս 2020 
. Շուարած հակայեղափոխականները – 24.06.2020
. Թուղթ առ… Ծառուկյան – 17.06.2020
. Քորոնավիրուսին օգուտը… – 11.06.2020
. Նիկոլ Փաշինյան՝ all the way ! – 03.06.2020
. Կեցցէ՛ հակայեղափոխական Սփիւռքը – 23.04.2020
. Նորէն մէկը մեռաւ… – 09.04.2020
. Մշտապէս իւղոտուած հողմացոյցները… – 01.04.2020
. ՀՅԴ-ն միայն ժողովուրդին կամքը կատարեց Հայաստանի մէջ – 09.02.2020
. Արցախի ընտրութիւններ՝ մի վերածէք Հայութեան ամօթին – 27.01.2020
. Աններդաշնակ դաշնակնե՞ր… – 31.12.2019
. Սերժ Սարգսյան՝ կարմիր քարտը անդառնալի՛ է – 02.11.2019
. «Ստամբուլյան Կոնվենցիա»ն՝ խաբեբայութիւն – 02.11.2019
. Շարքային Փաշինյանիստները՝ 5 կարգեր – 31.10.2019
. «Լե՜ւոն, Լե՜՜ւոն…», բնօրինակ դո՛ւխը – 17.10.2019
. Փութինն է որ դատել կը փորձեն Հայաստանի մէջ – 03.10.2019
. Ամուլսարը՝ Փաշինյանի փրկութեան սկիզբն է – 19.08.2019
. Մունտառ Երեւան – 05.07.2019
. Դատաւորը մերկ է – 27.06.2019
. Բանակի զօրաշարժ՝ սահմանագծին այս կողմը – 17.05.2019
. Հայոց Ցեղասպանութիւնը ընթացքի մէջ է – 24.04.2019
. Անիծեալ Ամիսը – Ապրիլ 2019
. Ռոբերտ Քոչարյան՝ քաղաքական պատանդ – 15.03.2019
. Օփերայի շուրջ՝ կարգին cacophony – 14.03.2019
. Յեղափոխութեան դասալիքները – 08.03.2019
. Մնալ արթուն – 19.02.2019
. Թագաւորը մերկ է (բայց զինուորները նոր տարազներ ունին…) 20.01.2019
. Քանի որ իրօք Ճակատագրական է պահը (22 Դեկտեմբեր 2018)
. Ռոբերտ Քոչարյան / պաշտպանողական (24 Դեկտեմբեր 2018)
. Ցտեսութիւն, Վաչիկ (2016)
. Ռուսաստանը եւ Մենք (Մայիս 2016)
. Առաջին Նախագահին վերջին սխալները (20 Ապրիլ 2015)
. Գաղտնի Մարտիկների ժամանակները…
. Քեսապ, Շուշի, նոյն Պայքա՞րը… – 04 Ապրիլ 2014
. Գելլափ-ի,Ղազախստանի եւ Ուիլիամ Սարոյանի մասին – 07.04.2013
. Ինչ որ ալ ըլլայ՝ Դէպի Երկի՛ր (21 Սեպտեմբեր 2009)
. Պարոն Շահինեանը – 22 Փետրուար 2009
. Բեկորէն՝ Ամբողջականութիւն (2007)
. Շուշի եւ իր ծիծեռնակները (Հոկտեմբեր 2005)
. Շուշիի ազատագրումը (2002)
. Մարուխեան, Forever (1999)
. Անկախութեան Օտարումը (1996)
. Վահանը (1995)
. Մեր երիտասարդները կը քալեն (1995)
. Հէ՛յկիտի Եուկոսլաւիա… – 12.05.2020
. Մինչեւ վերջ, եւ մանաւանդ՝ անկէ անդին (1993)
. Հիւանդ Անկախութիւնը (1993)
. Յիշողութեան ծեր պահակը (1992) 
. Մերկացած Սուտը (1992)
. Աքսորուած Ազատութիւնը (1992)
. Զէնք ու վահան՝ մշտական կոչը (1992)
. Սումկայիթ եւ Պաքու, շարունակուող Եղեռնը (1991)
. Անդարձ Դարեդարձ (ՀՅԴ 100ամեակ) – Դեկտեմբեր 1990
. Յո՞ երթաս, Սփիւռք (1988) 
. Դեղագործին Աշկերտը («Պուրճ-Համուտ 1979»…) – 1979 
…
* * * * *
Այս կայքում հրատարակուած որեւէ յօդուած կամ գրութիւն արտատպելը, համացանցային այլ կայքէջի վրայ եւ/կամ տպագիր հրատարակութեան մէջ տեղադրելը՝ արտօնուած են, անվճար, այն պայմանով որ՝ այդ կատարուի տուեալ յօդուածի լրիւ ամբողջութեամբ, առանց որեւէ կրճատումի, ու նաեւ, նշելով նրա այս սկզբնաղբիւրը, համացանցային նախնական հասցէն: Այս արտօնութիւնը ենթակայ է չեղարկումի, եթէ այդ ուղղութեամբ հանդիսանան հիմնաւորուած պատճառներ:
Վերոնշեալ պայմանական արտօնութեան բացառութեամբ ՝
Հեղինակային Իրաւունքները բացարձակապէս վերապահուած / © Հայդուկ Շամլեան, սկսեալ իւրաքանչիւր հրատարակուած գրութեան յօրինումի սկզբնական թուականէն: Առանց թոյլատրութեան այս նիւթի գործածութիւնը եւ/կամ ընդօրինակութիւնը, առանց այս Կայքի հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ բացայայտ եւ գրաւոր արտօնութեան, խստիւ արգիլուած են: Հաւատարիմ հատուածներ եւ ե-կապեր հնարաւոր է օգտագործել, պայմանաւ որ այդպէս կատարուի առանց որեւէ աղաւաղումի, եւ պայմանաւ որ լրիւ, յստակ եւ բացայայտ կերպով նշուի որ անոնք կը պատկանին այս Կայքի հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ: Այն պարագային որ հատուած մը կ’օգտագործուի, այս Կայքի հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ լրիւ, յստակ եւ բացայայտ նշումին յաւելեալ, սոյն հատուածին հետ միասին, անհրաժեշտ է որ յստակ կերպով նշուի նաեւ ե-կապը այն լրիւ ու ամբողջական գրութեան որմէ փոխ առնուած է հատուածը: Այս Կայքի որեւէ էջը դիտելով, կը համարուի որ այցելուն կամ ընթերցողը կ’ընդունին յարգել վերոնշեալ բոլոր պայմանները, որոնք առանց այդ հաւանութեան ալ ամէն պարագայի լիովին ի զօրու եւ կիրառելի են, Օրէնքի հիման վրայ:
. Մաս 1՝ 陽 (Արցախէն առաջ)
Մէսթըր Կարոյին Լիբանանի մէջ վերջին անգամ տեսած էի մօտաւորապէս 1980ին:
Անկէ ետք, մէյ մըն ալ նորէն զինք տեսայ միայն – հպանցիկ առիթներով – Արցախի մէջ, 2010-2012 ժամանակաշրջանին:
Շատ աշխատասէր մարդ էր, լուսահոգի Կարո Քեպապճեանը : «Զուտ ու կարծր», հարազատ ազգասէր, ու նաեւ այդ ուղղութեամբ՝ շատ աշխատասէր: Շօշափելի, իսկական գործ կատարող: Արտադրող: Մեր շրջանակներուն մէջ, իր սերունդի նշանաբաններէն մէկն էր՝ «արիւնով եւ քրտինքով Հայրենիք կը կերտուի»: Երբ որ դեռ չկար իսկ՝ Հայրենիք…
Ի միջի այլ արտակարգ իրագործումներու, ժրաջան ու անխոնջ Մէսթըր Կարոն, այլազան բաժնետէրերու ներդրումով, Շուշիի մէջ կառուցած ու բացած էր հիւրանոց մը, զորս ինք նաեւ ուղղակի կերպով կը վարէր, յաճախակի այցելութիւններով:
Շուշիի բնակուած տարածքին ամենաբարձր բլուրին ամենավերեւը, Մշակոյթին Տունէն վեր, Սուրբ Յովհաննու Մկրտիչ եկեղեցիին («Կանաչ Ժամ») դիմացի կողմը ՝ հոյակապ պանդոկ մըն էր – ստիպուած ենք անցեալով խօսիլ… թէկուզ այդպէս ընելով, մարդուս կոտրտուած սիրտը դեռ աւելի փոքր փշրանքներու, փոշիի կը վերածուի… – :
* * *
Այդ ծրագրին էական նպատակը՝ Շուշին կենդանացնելն էր: (Այո, ատոր – կազդուրուելու, վերապրելու – կենսական անհրաժեշտութիւնը, սուր կարիքը ունէր, մեր աննման Շուշին… տեւաբար ու ընդմիշտ… Ազատագրումէն մինչեւ յանձնումը: )
Մէսթըր Կարոն, իր ստեղծած այդ հիւրանոցին շնորհիւ, որակաւոր աշխատանք կը հայթայթէր բազմաթիւ տեղացիներու, ներառեալ յատկապէս երիտասարդներ: Շատ բարձր, տեղական չափանիշներով՝ արտասովոր աշխատավարձերով: Եւ բոլոր առումներով ան տէր կը կանգնէր – ի միջի այլոց – այդ պանդոկի աշխատակազմի տեղացի անդամներուն, ու նրանց ընտանիքներին: Նիւթականէն անդին, իսկական գուրգուրանք, մարդկային հարազատ հոգածութիւն կը ցուցաբերէր, բոլորին նկատմամբ:
Սակայն նպատակը, նաեւ, Շուշին վերածել էր՝ ունեւորների համար զբօսաշրջիկային – haut de gamme – կեդրոն: Ի շահ, անշուշտ՝ Շուշիին: Ի շահ ու ի նպաստ՝ Արցախի՛ն: Քանզի ինք անձնապէս, վնասէ զատ ուրիշ բան չտեսաւ, գոնէ վստահաբար Շուշիի մէջ:
Բայց ահա, ըստ իրենց բնորոշ, փիս խասիաթին, անտանելի նկարագրին, որոշ տեղացիներ, միայն ժխտական ու բացասական կեցուածք որդեգրեցին այդ հիւրանոցին հանդէպ. թունաւոր կարծիքներ յօրինեցին ու կը տարածէին, այդ մասին:
Ոչ բոլորը, լա՜ւ, լաւ… Ոչ բոլորը…
Սակայն տուեալ ընդհանուր կացութեան մէջ, եւ ի մասնաւորի այդ քաղաքին մէջ – եւ խօսքը միայն «Կարոյի հուրանոց»ին մասին չէ… -, արդէն այդպիսի նկարագրով մի քանի հատը իսկ՝ շա՛տ էր:
Բառացի կերպով պիտի չմէջբերեմ, թէ ինչեր լսած ենք, այս մասին… Ուրիշ առիթով, թերեւս…
* * *
Անիմաստ գանգատներու անուղղամիտ, անիրաւ ու անիրաւացի «պատճառներէն» մէկը, իբր թէ այն էր որ, իբրեւ թէ այդ հիւրանոցը չեր ուզեր որ տեղացիները զայն վայելեն:
Այդ ուղղութեամբ միակ իրականութիւնը այն էր որ, երբ որ… ըսենք… որոշ տեսակի երեխաներ… որոշ, ըհըմ, ճարպիկ նպատակներով… երբեմն կը մօտենային այդ հիւրանոցին, պաշտօնեաները կը սաստէին իրենց, որ՝ հեռու մնան:
Այդ հազուադէպ երեխաները այդտեղները կը թափառէին, այդպէս կը սլքտային, նուազագոյնը՝ հիւրերէն «բան մը ուզելու համար»: Կամ ալ՝ իրենց հնարամիտ… նախաձեռնութեամբ, թերեւս կարենալ բան մը պոկել ու տանելու համար:
Այդ մի քանի խոխեքը այդ վարքագիծը ունէին, իրենց ծնողքին – կամ ընտանիքի ուրիշ «մեծի» մը – թելադրանքով, յորդորով, հրահանգով: Թերեւս կային այդ երեխաներուն մէջ ոմանք, որոնք տունը ծեծ կը ստանային, եթէ ձեռքերին դատարկ վերադառնային:
Սակայն եթէ, բացառապէս ի շահ Շուշիին, այդ հիւրանոցը պիտի հասնէր վերոյիշեալ իր նպատակին, շա՛տ ալ շիտակ ու հասկնալի էր որ իր տարածքէն հեռու պահէր կարգ մը տեղական վատ բարքերու արտայայտութիւնը, որոշ տեղայնական անճոռնիյութիւններ:
Աւանդական Սփիւռքի հայերու պարագային, մարդիկը այդտեղ կու գային, ամէն եւ իւրաքանչիւր արցախցի համարելով՝ մի դիւցազներգական կերպար, անբիծ ու կատարեալ էակ, առասպելական անձնաւորութիւն, կիսաստուած:
Կարգ մը երեւոյթներ ծածկել փորձելով, այդ հիւրանոցը կը ջանար այդ տեսակի հայերուն Գաղափարապաշտութիւնը չխորտակել, վերացական բացարձակ ազգասիրութիւնը չենթարկել ցաւագին բախումի մը՝ որոշ իրականութիւնների հետ:
Իսկ ակնկալուած՝ լրիւ օտար հիւրերի պարագային, այդպիսի յաճախորդութիւն մը գոյացնելու եւ զարգացնելու համար – ի շահ եւ ի սէր՝ Շուշիին -, հիւրանոցը պարտաւոր էր իր տարածքը երբեմն անջատելու այդ առանձնայատուկ շրջավայրի որոշ իւրայատկութիւններէն:
Այս ուղղութեամբ, եկէք հետեւեալ միջադէպը պատմեմ, մի քիչ ծիծաղինք:
* * *
Օր մը, փոքր տարիքին, մեր դեռ մանչուկ Պատրոյգը, իր ընկերներուն հետ գնաց այդ հիւրանոցը, որպէսզի հանդիպի՝ իր ընատինքին հետ այդտեղ իջեւանած քանատահայ ընկերոջ մը: Զինք պատշաճ կերպով դիմաւորէ «իր» Շուշիին մէջ, իր շուշեցի ընկերներուն հետ:
Երբ որ մեր տղաքը կը մօտենան հիւրանոցին աստիճանաւոր, սքանչելի թէրասին, պաշտօնեաները զիրենք կը վռնտեն: Կարծելով որ տեղացի, «անյարմար միտումներ» ունեցող երեխաներու սոսկալի խումբ մըն է, որ այդպէս յանկարծ բլուրը կը բարձրանայ, ճիշդ այն պահին երբ որ նոր հիւրեր հասած են իրենց մօտ:
Տղաքը վազելով, փախուստ կու տան:
Պատրոյգը բնաւ չնեղուեցաւ այս դէպքէն:
Վերադարձաւ Ճամբար, եւ ուրախութեամբ, խնդալով պատմեց մեզի թէ ինչ պատահեցաւ:
Բայց… ապաօօօ… ասիկա որ լսեցին, դուք միայն պիտի տեսնէիք Ճամբարի մեր տեղացի բարեկամներուն վիճակը…
Իրենք մեր տեղը վիրաւորուեցան, խռովեցան… ինքզինքնէն դուրս ելան… մռայլ ու կախ դէմքեր, կնճռոտած ճակատներ… անցքերուն մէջ իրարու հետ յուզումնալից փսփսուքներ, ծանր խորհրդակցութիւններ… կային մի քանի հատը որ, կարծես թէ հեսա, պիտի որ լաց լինէին:
Ոմանք ալ «վախեցան», մտահոգուեցան… Որ՝ հիմա ասիկա մեծ պատմութիւն, ծանր խնդիր պիտի դառնայ… Թէ մենք պիտի շատ զայրանա՜նք, բողոքենք, բաներ պահանջենք, այս-այն… որ, խի՞ կը համարձակին մեր զաւակին հետ այդպէս վարուիլ… չի՛ կարելի… պէտք է որ անմիջապէս ու խստիւ պատժուին բոլոր պատասխանատուները, եւայլն., եւայլն.
Այլեւս տեղ մը եկաւ, ուր մենք ստիպուեցանք իրենց մխիթարել, հանդարտեցնել: Սակայն որքան այդպէս ընէինք, այդքան աւելի կը յուզուէին…
Ինչ որ է նէ: Նիւթը փակեցինք, վերջացաւ:
Սակայն իրողութիւնը այն է որ, ես ու Այտան, խորապէս յուզուած էինք, այո: Սակայն… շատ դրակա՛ն կերպով:
Արդարեւ, այդ միջադէպը մեզի պատճառեց միայն գոհունակութիւն, հպարտութիւն, էական պարտականութեան մը յաջող ու փառաւոր լրացումին յաղթական զգացումը:
Որ… ահա՛… մեր զաւակը համարած են՝ Շուշիի տեղացի երեխայ ! Եւ ոչ թէ՝ «դրսեցի»: Ոչ թէ, ոեւէ հայ:
Նոյնիսկ, հա, «փողոցի իմաստութեամբ» շուշեցի… վտանգաւո՛ր շուշեցի… ու ասիկա արդէն յաւելեալ պատիւ էր, մեզի համար:
* * *
Մէկ անգամ Մէսթըր Կարոն տեսայ, հեռուէն՝ Ստեփանակերտ:
Կտրուկ քայլերով, նախագահական շէնքը կը մտնէր: Աշխատանքային պայուսակ մը՝ ձեռքը, սոսկալի տախըմ մը հագուած – միշտ լաւ հագուիլ գիտէր, եւ շնորհիւ իր պոյին, կեցուածքին ու քալուածքին, ճկուն ու ձիգ կազմուածքին, հագուածներն ալ միշտ շատ «լաւ կը կենային» իր վրայ, այդ ալ պէտք է ըսել -:
Զինք՝ Մերձավոր Արևելքում Արցախի Հանրապետության մշտական ներկայացուցիչ նշանակած էին: «Արցախի դեսպան», ինչպէս որ ան կը նախընտրէր ինքզինք ներկայացնել:
Ուալլա լրիւ հալա՛լ էր իրեն, այդ պաշտօնն ալ, տիտղոսային իր այդ խրոխտ ինքնա-upgradeն ալ:
Ի դէպ, վերջին հաշուով, ան ինքզինք Արցախի Հանրապետութեան Դեսպան կը կոչէր, ոչ թէ իրեն համար, այլ ի սէր եւ ի նպաստ՝ Արցախին: Քանի որ, եթէ ինք Արցախի դեսպան էր, ուրեմն Արցախն ալ արդէն իսկական, ճանաչուած, լիիրաւ ու ամբողջական Պետութի՛ւն էր:
Ամէն դէպքում, Մէսթըր Կարոն այդ պաշտօնը ստանձնած էր զուտ ազգասիրութեամբ: Որպէս ազգային նուիրում, անսահման զոհաբերութիւն:
Անձնական գետնի վրայ, տեւաբար տառապելէ եւ տուժելէ զատ, մարդը ուրիշ բան չտեսաւ, այդ պաշտօնէն:
Եւ ուշադրութիւն՝ այդպէս եղաւ ոչ թէ միայն հիմա, երբ որ Արցախը նորէն կորսնցուցինք: Այլ այդպէս էր արդէն, ի սկզբանէ եւ շարունակաբար, նոյնիսկ երբ որ այդ տարածաշրջանը, որպէս իրողութիւն ալ՝ մեզի կը պատկանէր:
Մէսթըր Կարոներուն համար, որեւէ շահ չկար, ոչ մէկ անձնական օգուտ չկար, այդտեղ: Այլ միմիայն՝ վնասներ: Եւ ժամանակի ընթացքին, նախնական հրճուանքին տեղը, հետզհետէ աճող ու խորացող՝ անհուն ցաւ:
Իսկ պատկան իշխանութիւնները զինք այդ պաշտօնին նշանակած էին, նուրբ կերպով ըսելու համար՝ հաշուապահական հաշիւներով:
Որովհետեւ ինք կարող ու ատակ էր՝ իր աշխատասիրութեամբ, իր վարպետութեամբ, իր ծանօթներով եւ ծանօթութիւններով՝ մեծ ծրագիրներ իրագործելու, նպաստելու համար Արցախի տնտեսական կայացման, զարգացումին:
Ասիկա կը մատնանշեմ, քանի որ յատկանշական իրականութեան մը մէկ օրինակն է:
Նիւթականէն զատ, տնտեսականէն դուրս, Անդրկովկասի հայանուն բնիկներու մեծամասնութիւնը – իսկ իշխանաւորներու ամբողջութիւնը -, յատկապէս Հայոց Աւանդական Սփիւռքի առնչութեամբ, որեւէ այլ բանով երբեք չէ հետաքրքրուած:
Մասնաւոր ճիգ անգամ չէին գործադրէր՝ ազգայնական, գաղափարական որեւէ բան արտայայտելու համար՝ Մէսթեր Կարոյի նման Աւանդական Սփիւռքի որոշ շրջանակներու հայերուն առջեւ:
Քանզի գիտէին որ անոր կարիքը չկայ: Որովհետեւ այդ Սփիւռքին այդ բնոյթի զաւակները – Մէսթըր Կարոյի նման հայորդիները – արդէն իսկ ու ամէն դէպքում իրենց կարելին – եւ անկարելի՛ն – կը կատարէին, մասնակցելու համար Հայաստանի եւ Արցախի վերականգնումին, վերելքին, բոլոր մակարդակներու վրայ:
* * *
«Մէսթըր Կարոյի հիւրանոց»ը, մի քանի տարի ամէն ջանք թափելէ ետք որպէսզի արդարացնէ իր գոյացումն ու գոյութիւնը, վերջիվերջոյ ձախողեցաւ:
Շրջան մը, Մէսթըր Կարոյին տիկինը եւ որդին, իրենց անձնական-ընտանեկան կեանքերը առկախած, երկար ժամանակներով եկան ու մնացին Շուշիի մէջ, որպէսզի այդ հիւրանոցը իր արժանի – Շուշիի՛ն արժանի – գործունէութիւնը ունենայ: Սակայն, չստացուեց:
Շուշիի կորուստէն շա՜տ առաջ, արդէն մնայուն ու լրիւ բաց չէր, այդ մինչդեռ որքան հոյակապ հաստատութիւնը: Պատահական ու մասնակի կերպով կը գործէր միայն, երբեմն:
Մերթ ընդ մերթ, գիշերուան մէջ անոր սիրուն ու ջերմ լոյսերը կը վառէին, ամբողջ բլուրը կը լուսաւորէին: Մեծ ու տարածուն շէնքին գոնէ ծայրամասը, ճաշարանին բաժինը կը լեցուէր ձայներով, երգերով, կենացներով, աղմուկով ու կեանքով: Երբ որ յատուկ առիթներ ըլլային: Օրինակի համար՝ երբ որ պետական անձեր ճաշկերոյթ կը կազմակերպէին, լրիւ օտար կամ որոշ տեսակի սփիւռքահայ այցելուներ հիւրասիրելու համար:
Յետոյ նորէն՝ դատարկութիւն…
The Shining, Շուշիի տարբերակ… Ամառ եւ ձմեռ:
* * *
Օր մըն ալ, անակենկալ կերպով, Մէսթըր Կարոն մեր Ճամբարը այցելելեց:
Իր բնորոշ, կայծակնային արագաշարժութեամբ, իր տեւական հեւքով ու տենդով՝ գալն ու երթալը, մէկ եղաւ:
Հետը բերած էր լիբանանցի մը, որ հայ չէր, բայց կարեւոր գործերու վրայ էր Արցախի մէջ – եթէ չեմ սխալիր, Ղարաբաղ Թէլէքօմի տնօրէնն էր – :
Արագ-արագ պտտեցան ամէն կողմ: Սուրճ առաջարկեցինք, կեցէք միասին կրակը վառենք ըսինք: Մէսթըր Կարոն բացատրեց որ, ներողամիտ ըլլամ, բայց պէտք է որ այդպէս աճապարեն. քանի որ ինք պէտք է որ երթայ չեմ գիտեր ճիշդ ուր, տեղական բանակայիններու համար՝ զինավարժութեան վերաբերեալ բաներ մը կատարելու:
«Իրենց քիչ մը կրակել սորվեցնեմ», ըսաւ. ձեռքին միայն բթամատն ու ցուցամատը բանալով, կուրծքին վրայ, շեղակի եւ թաքնուած ատրճանակի մը պէս… ուրիշ տեղերու եւ ժամանակներու իւրայատուկ տապանճաներու խորհրդաւոր ոգեկոչումով.. աչքերը կայծկլտուն… լայն ժպիտը դէմքին…
Այդ պահին, ներքնապէս մի քիչ խնդալով ընդունեցի, իր այդ ըսածը: Վայ Մասթըր Կարօ, վայ մտածեցի… կարծես թէ քեզի՞ պէտք ունին տեղւոյն բանակայինները, ատոր համար…
Բայց հիմա որ մտածեմ… շատ ալ խնդալիք չէ…
* * *
Ուրեմն մեր այդ վերջին հանդիպումին, Ճամբարէն իր մեկնելու պահուն, ամէնայն լրջութեամբ կանգնեցայ Մէսթըր Կարոյին դիմացը, եւ Քոնկ Ֆույի բարեւը կատարեցի. ձախ ձեռքը բաց՝ աջ բռունցքին վրայ, աջ ոտքը առջեւ երկարած, առանց լման գետնին հանգչելու, ետեւի ոտքն ալ պատրաստ՝ յանկարծակի ֆրոնթ քիք մը կատարելու: Թերեւս նոյնիսկ ֆլայինկ ֆրոնթ քիք մը…
Ցնցումէն, յուզումէն եւ հպարտութենէն, երեսը կաս-կարմիր եղաւ: Իր մօտ միշտ այդպէս էր, զգացումները անմիջապէս դէմքին վրայ կ’երեւային:
Բայց անմիջապէս ինքզինքը հաւաքեց: Եւ առիթը պարապի չտարաւ:
Իր հետ բերած իր կարեւոր հիւրին դառնալով, որպէս ակնյայտ փաստ, մատովը ցոյց տալով՝ իր մարտարուեստի մասնագիտութեան յատուկ, այդ բարեւս, անոր յայտնեց որ ես, իր աշակերտն եմ:
«Թըլմի՛զի» մը տուաւ, ակամ: Անվիճելի «թըլմիզի» մը…
Այյա, Շուշիի մեր ճամբարը, շնորհիւ իրեն գոյացած է ու կը գործէ: Իրեն կը պարտին անոր գործունէութիւնը:
Կարծեմ թէ կը կարծէր կոր որ արաբերէնս լման մոռցած եմ, եւ պիտի չհասկնամ, պիտի քալեցնէ: Մէշշիյա…
Ու այդքան, միայն:
Մեր վերջին հանդիպումը – եւ իմ ականջիս իր ամենավերջին խօսքերը – եղաւ, այս աշխարհին մէջ, այդ պահը:
Ու այդ հպարտ հաստատումը կատարելէն ետք, արագօրէն միւս կողմ դարձաւ ան, ու գնաց…
Բարով երթաս, Մէսթըր Կարո:
Թըլմիզաք, եալլա… ինչա՞ իլալ…
Թըլմիզաք,
Մ. Հայդուկ Շամլեան
11 Փետրուար 2023
Յ.Գ. Ներքեւ նկարին մէջ՝ Մէսթըր Կարոյի իրագործումներէն մէկ հատին ճակատագիրը, Շուշիի կորուստէն ետք…
Վերեւի յօդուածում նկարագրուած, Շուշիի այդ շքեղ հիւրանոցի մուտքն է, որ կը տեսնենք: Առջեւ կանգնողը՝ թշնամի ասկեար մը:
Վերջին պատերազմէն անմիջապէս ետք, թուրք զինուորները այդ հիւրանոցը օգտագործած են որպէս իրենց շռայլ զօրանոցը: Եւ Արցախի դրօշի բրած են այդպէս, այդ տեղը. որպէսզի զայն ոտնակոխեն, կոխկրտեն, վրան քսեն իրենց մոյկերուն յատակը. ամէն անգան որ մտնեն եւ դուրս ելլեն:
Ի դէպ, միայն Արցախի դրօշը չէ, որ կայ տեղ: Խնդրեմ, լաւ նայեցէք… Մի քանի հատ են, գետնի դրօշակները. եւ ձախ կողմինը, ինչպէս նաեւ ամենավարը երեւցողը, Հայաստանի դրօշակն են:
«Արցախը Հայաստան է, եւ վե՛րջ»ը, այս էր, ուրեմն…
Այդ պատմական, դուխալի՛ց խօսքերէն ետք – նաեւ անոց պատճառով -, այս ձեւով է որ ուրեմն, հենա, միացան դրօշակները…
Ձեզի բան մը ըսեմ, սակայն…
Հաճիք, այս նկարը տեսնելով, խռովք, բարկութիւն կամ տխրութիւն թող չարտայայտէ ան Սփիւռքահայը որ, Արցախ այցելած է – եթէ երբեւիցէ այցելած է -, եւ իջեւանած է՝ Ստեփանակերտի հիւրանոցներէն մէկում մէջ: Փոխանակ՝ Շուշիի մէջ. այս, կամ այդտեղի դեռ միւս երկու հիւրանոցներէն մէկուն մէջ:
Մինչ, եթէ կ’ուզէր անպայման Ստեփանակերտի հաճելի երեկոները վայելել, երկու քաղաքները իրարմէ քառորդ ժամ անդին էին, հազիւ… Եւ թաքսիի ծախս ալ՝ մի քանի տօլար…
Բայց, չէ՜: Շուշիի մէջ նուազագոյն պտոյտէ մը – ու հանրածանօթ եկեղեցիին առջեւ՝ սելֆի մը առնելէ – ետք, անմիջապէս կ’իջնէին արդէն Ստեփանակերտ:
Դեռ շա՜տ բաներ կան ըսելիք, վկայելի՛ք, այդ ուղղութեամբ եւս…
All in due time…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...
