«Ոչխար մը գծէ, ինծի…»

Երեսուն-երկու տարիներ շարունակ (Հայոց Ազատագրական Շարժումի արցախեան ճակատի ժամանակակից բռնկումէն ի վեր, 1988թ.), տեւաբար, որոշ տեսակի հայերու ջանացինք բացատրել որ Արցախը՝ անվտանգութեան անհրաժեշտութիւն մըն է, Հայաստանի համար:

Կենսական անհրաժեշտութիւն: Հայաստանի պետական անվտանգութեան համար (national security) :

* * * * *

Արցախը անհրաժեշտ էր, որպէսզի Հայաստանը, իր իւրայատուկ պատմութեամբ, իր թերաճ վիճակով եւ աննման հարեւաններով, կարենար գոյատեւել, viable երկիր մը ըլլալ:

Որպէսզի Հայաստանը, շանս մը ունենար…

Այսինքն, անվտանգութեան երաշխիք իսկ չէր, ազատագրուած հայկական այդ տարածաշրջանը: Այլ՝ տարրական անհրաժեշտութիւն մը: Հարկաւոր, բայց ոչ բաւարար տուեալ մը, որպէսզի Հայաստանը կարենայ գոնէ գոյատեւել, եւ կամաց-կամաց վերականգնիլ:

Արցախով միասին իսկ, ուրեմն, ստոյգ ու վստահ չէր արդէն Հայաստանի ապագան:

Ալ ուր մնաց, առանց անոր…

* * * * *

Երբ որ այս նախնական տուեալը կը ջանայինք պարզել եւ պարզաբանել, շատեր, իսկապէս չէին հասկնար իսկ, թէ ինչի՞ մասին կը խօսինք:

Ուրիշներ ալ, կը կարծէին որ ձեւական խօսքեր են ատոնք: Ճառախօսութիւն, գաղափարա-քաղաքական քարոզչութիւն: Խոշոր բառեր, վերացական բովանդակութեամբ…

Իրենց համար… հա, օքէյ… Արցախը… լաւ է, Արցախը… այո… կեցցէ, Արցախը… Մե՛նք Ենք Մեր Սարերը… քովի բլուրներն ալ, հետը… բայց, մանաւանդ, այդ ի՛նչ բնութիւն է, եահօ… այդտեղ խոտերը, տերեւները, տարբեր կանաչ մըն են, չէ՞… մարդուս սիրտը կը բացուի… հէլէ, աղբիւրներուն ջուրը՞… պանիրները՜… թոնիրի մատնաքաշ հացը… ո՛հ, ո՛հ՝ ճինկելով հացը, man… ճինկելով հացըըըը!!… ապաօօօ… քովէն ալ մէկ հատ մը, սանկ, թութի արաղ մը որ՝ նետես… հէյ-հէ՜յ… կէցցէ մեր Արցախը…

Բայց… Հայաստանի գոյութի՞ւնը… ապագա՞ն… ինչո՞ւ այդ մասին կը խօսէինք, երբ որ նիւթը Արցախի մասին է… Արդեօք, տերեւներուն ինքնատիպ կանաչէն եւ թոնիռի արաղախառն բուրմունքէն յուզուած, շուարումի՞ մատնուած ենք…  Լեզուական վրիպա՞կ մըն է… Ի՞նչ կապ ունի Հայաստանի  գոյատեւումը, Արցախի հետ: Ճինկելով հացին հետ:

* * * * *

Այլազան առիթներով, մասնաւորապէս Երեւանի մէջ, տեղացիներ (որոշ հեգնանքով մը, նոյնիսկ) մեր երեսին բազմիցս ըսած են, թէ՝ ինչո՞ւ մինչեւ Արցախ, մինչեւ Շուշիները կ’երթանք, մեր մանկա-պատանեկան ճամբարը բանալու համար: Մինչ, որքան ուրիշ տեղեր կան, որ նոյնանման կարիքներ ունին, Հայաստանի տարածքին: Ի՞նչ է, միայն Շուշիի մէ՞ջ կան, հայ երեխաներ:

Այսինքն, կարծես թէ սխալ բան մըն էր, մեր ըրածը: Անվայել խտրականութիւն էր… Ամօթ մեզի…

Աւելցնենք սակայն, որ կային նաեւ կարգ մը արցախցիներ, որոնք չէին հասկնար, թէ բանն ինչումն է: Թէ՝ էականը, իրենք չէին… Թէ, Արցախը ինքնանպատակ չէր, ոչ ալ մնացեալ Հայութենէն անջատ, ինչ-որ տեղ մը… Հաւանաբար հիմա էլ կան, դեռ անոնց մէջ ալ ոմանք, որոնք տակաւին չեն ըմբռնած…

Ի դէպ, տակաւին մինչեւ օրս (մինչ ամէն անգամ, կը յուսանք եւ կ’աղօթենք որ այդ ահաւոր ցանկը լրացած է…), պարբերաբար, նորէն կը տեղեկանանք մօտիկներու, ծանօթներու մասին, որոնք նահատակուեցան այս պատերազմի ընթացքին: Իսկ ամէն մէկ մեռեալի հետ, կ’ողբանք նաեւ անասելի ցաւը իր ծնողքին, զաւակին, հարազատներուն… որոնց հետ, միասին, անցուցած ենք մեր կեանքին մէկ – յատկապէս իմաստալից – մասը…

Հետաքրքրական է, անոնք բոլորը, մեր այս նորագոյն նահատակները, իրենք ալ, իրենց ընտանիքներն ալ, լաւապէս ըմբռնած էին Արցախի վերոյիշեալ, էական իմաստն ու նշանակութիւնը, համահայկական կենսական անհրաժեշտութիւնը: Թէ՝ Արցախը, Հայաստանին համար էր: Հայ Ազգի՛ն համար:

Այդ պատճառով է որ, անոնք ոչ միայն կռուեցան այդտեղ մինչեւ իրենց վերջին շունչը, այլ նաեւ՝ կ’ապրէին, կը բնակէին այդտեղ, մինչեւ իրենց մահը: Ինչ որ նոյնիսկ, ձեւով մը, աւելի դժուար բան էր, քան թէ – այդ կերպով – մեռնիլը:

Չմեռնիլը, ինքնին, անշուշտ թէ վատ բան չի նշանակեր: Բացի որոշակի պարագաներու…, վերապրելու փաստը, ինքն իրմով՝ ոչ ամօթ մըն է, ոչ էլ յանցանք: Կեանքը՝ ապրողներո՛ւն:

Սակայն ստոյգ ու անհերքելի է որ, նահատակուողները, միշտ՝ լաւերն են: Լաւագոյնները:

Չներէ՛ք մեզի, տղաք…

Մինչեւ մեր կեանքերի աւարտը, մեզ երբէք չներէք:

* * * * *

Սակայն այդպէս, բիւրաւոր հայեր, չէին ըմբռնած էական կապը՝ Արցախի ազատագրման եւ Հայաստանի գոյութեան միջեւ:

Եւ հիմա, ահա… Վեց ամիսներէ ի վեր, արդէն կարծես թէ Արցախի վրայէն՝ խաչը քաշած…, տակաւին Հայութեամբ հետաքրքրուած հայերուն համար, լուրջ ու իսկական, անմիջական մտահոգութիւնները կեդրոնացած են՝ Հայաստանի մարզ, Սիւնիքին վրայ:

Յստակ եւ ներկայ, շօշափելի, տեսանելի վտանգի տակ է՝ մնացորդաց Հայաստանի մէկ երրորդը – եւս  – : Ամբողջ հարաւը: Լմա՛ն:

Արցախը դարձեալ ազատագրելու մասին մտածել իսկ կարենալէ առաջ, այժմ, հէլէ կը փորձենք կոր՝ նուազագոյն Հայաստան մը փրկել… Չէ… նուազագոյնէ՛ն պակաս, Հայաստանի նման բան մը գոնէ՝ պահպանել… որպէսզի տենանք, թէ անկէ ետք՝ ինչ պիտի կարենանք ընել…

Եկէք մէկ հատ մը նայինք, կամ նորէն նայինք՝ պատերազմէն ետք հաստատուած քարտէզին, ստորեւ (ուալլա, ժամերով փնտռեցի նպատակայարմար քարտէզ մը, չգտայ. ուրեմն մէկ հատ մը առի, վրան կոշտ ու կոպիտ բաներ մը ըրի, պարզապէս Paint-ով, եւ այս գլուխ-գործոցը արտադրեցի… բայց որեւէ հեղինակային իրաւունք չկայ, կարող էք հանգստօրէն եւ անխնայ զայն օգտագործել… ) ՝

10 նոյեմբեր 2020-էն սկսեալ, հայերուն Անդրկովկասի պահեստարանը

Ուրեմն նայինք՝ միայն, վերեւի այս – կամ այդպիսի – որեւէ այժմէական, ամենապարզ քարտէզի մը:

Առանց որեւէ ուրիշ բան կարդալու: Միայն այս տարրական նկարին, նայինք: Լաւ մը: Քսան երկվայրկեան:

Եւ արդէն, տառացիօրէն՝ ակնյայտ կը դառնայ, թէ ինչ վիճակի մէջ կը գտնուինք:

Թէ, որ աստիճան վտանգուած եւ խոցելի են, ոչ միայն Սիւնիքը, այլ նոյնպէս եւ նոյնչափ՝ Վայոց Ձորը, Գեղարքունիքը, Տավուշը… Հայաստանի այսուհետեւ լրի՜ւ ու լման, արեւելեան սահմանը: (Միւս կողմին կը հասնինք, քիչ յետոյ. բայց անիկա նորութիւն չէ, եւ այդտեղ ռուսական զօրքեր կան: )

Սիւնիքը ամենաանմիջական վտանգուած շրջանն է, որովհետեւ նա ամենակարճ հողային կապն է, Թուրքիայից՝ Թուրքիա… (մենք Ծովից-Ծով կ’երազէինք, մինչ իրենք հիմա արդէն մէկ քայլ ասդին հասած են՝ իրենց Թուրքիայից-Թուրքիան իրականացնելու…)

Առաւել, հրադադարի պայմանագրին մէջ նշուած է հիմնական կէտ մը՝ Ադրբեջան-Թուրքիա հողային հաղորդակցական ուղիներու վերաբերեալ:

Այս հրատապ խնդիրը, անեմականուխ պատճառը կրնայ հանդիսանալ պատերազմի յառաջիկայ բռնկումին:

Սակայն եթէ Սիւնիքի վրայ թրքական յարձակումը սկսի, ռազմաճակատի միւս բոլոր բաժիններն ալ կը դառնան… շարժուն: Դժբախտաբար, մեզի համար՝ ծուռ ուղղութեամբ…

Հիւսիսէն մինչեւ հարաւ, ծայրէ ի ծայր, Վրաստանէն մինչեւ Պարսկաստան, ահա ուրեմն Հայաստանի այժմու, լման արեւելեան սահմանը՝ թուրքերու դէմ: (Մէկ հատ ալ նայեցէք վերեւի քարտէզին…)

Սահման մը, որուն գոնէ կէսը, վեց ամիս առաջ՝ չկար: Էն վախտ, Արցախի արեւելեան սահմանն էր: Հիմա այդ սահմանը ինքնին աւելի վատթարացաւ, եւ անոր վրան ալ դեռ աւելցաւ՝ նոյն չափի, յաւելեալ սահման մը:

Ահա ուրեմն, այս ալ, պատերազմէն առաջուայ քարտէզը… ՝

1994-էն մինչեւ 27 Սեպտեմբեր 2020՝ Հայաստան/Արցախ

Հաճեցէք կարմիր գիծերը դիտել, բաղդատելով նախորդին հետ, վերը… (քարտէզներուս before and afterը դիտմամբ յեղաշրջեցի, յօդուածին ընթացքն ալ՝ նոյնպէս, որպէսզի ուղեղները սովորականէն տարբեր կերպով – եւ հետեւաբար, աւելի լաւ – աշխատին…) :

* * * * *

Այս յօդուածին վերնագիրը փոխ առած եմ անշուշտ Antoine de Saint-Exupéryէն:

Ան նաեւ, իր նոյն գրութեան մէջ, կը բացատրէ թէ՝ «էականը, անտեսանելի է աչքերով»:

Օդային ռազմական մարտերու ընթացքին զոհաբերուած, այդ օդաչու եւ մտաւորական, քաջարի եւ իմաստասէր մարդը, դեռ լաւատես էր:

Արդարեւ, աշխարհին մէջ կան բիւրաւոր մարդիկ, որոնց համար էականը անտեսանելի է՝ նոյնիսկ եթէ կարենաս զայն գծել, ամենապարզ, մանկական կերպով՝ գծագրես, եւ իրենց աչքերուն մէջ խոթես:

Լաւ… այդպէս եթէ ընես, բնական է որ չկրնան տեսնել…

Ուրեմն, կը նստեցնես լուսաւոր սենեակի մը մէջտեղը, աչքերնուն կոպերը կը փակցնես տաքդ-թէյփով, քիթերնէն քսան սանթիմեթր ետեւ՝ երկու ձեռքով կը բռնես գծագրութիւնը, եւ կը կանգնիք այդպէս: Մէկ ու կէս ժամ: Ատենը մէկ, ամենապարզ կերպով գծագրուած էականի նկարը՝ քիչ մը դէպի ձախ, յետոյ թեթեւօրէն դէպի աջ տանելով: Դանդաղօրէն:

Նորէն, չեն հասկնար…

Ոչխար որ գծես՝ իշխան կը տեսնեն:

Իսկ այդ ալ, հայերու պարագային՝ Մեծ Իշխան…

* * * * *

Ի դէպ…

10 Նոյեմբեր 2020ին մէջտեղ ելած, հրադադարի փաստաթուղթի հիման վրայ, Հայաստանի եւ թուրքերուն միջեւ՝ հիմա կրկնապատկուած մեր այդ արեւելեան սահմանը, զորս կը տեսնենք ամենավերեւի, առաջին նկարին մէջ, միայն de facto սահման մըն ալ չէ…

Քանզի սոյն փաստաթուղթին մէջ, Հայաստանը Արցախէն այժմ բաժանող բոլո՛ր հողերը՝ «յանձնուեցան» («վերադարձուած» են) թուրքերուն: Եւ ոչ թէ միայն՝ անցան «թրքական վերահսկողութեան» տակ… Ի տարբերութիւն,  ուրեմն, սովետական Լեռնային-Ղարաբաղի-Ինքնավար-Մարզի սահմաններուն մէջ գտնուող տարածքներուն:

Այդ փաստաթուղթի հիման վրայ, ԼՂԻՄ-ի կարգավիճակին վերաբերող ապագայ բանակցութիւններուն մէջ, նիւթէ դո՛ւրս են՝ Հայաստանի եւ Արցախի միջեւ գտնուող, այդ բոլոր հողերը, ամբողջ տարածաշրջանը:  (Ատենը մէկ, վեր ելէք, նորէն քարտէզներուն նայեցէք, հաճիք… Ահագին աշխատեցայ վրանին, պարապի թող չերթան…) :

Բերձորի «միջանցք»ն ալ, մի քանի քիլոմեթր լայնքով՝ ցաւի, ամօթի, խայտառակութեան եւ տառապանքի արահետ մը: Որպէսզի այնտեղէն անցնելով, լաւապէս յիշենք, թէ՝ուր էի՜նք, ուր հասանք… Մինչ թուրք դիպուկահարները, իրենց – ամենակարճ տարողութեամբ – հեռադիտակներուն ընդմէջէն, կուշտ-կուշտ քրքչալով, կը վայելեն այդ պահին մեր դէմքերուն արտայայտութիւնը…

Դեռ, աւելին:

Հայաստանի արեւելեան սահմանը, իր այժմու ամբողջական, կրկնապատկուած երկայնքով, դեռ սահման իսկ չէ: Այլ… աւելի վատ:

Բառին իսկական, տառացի իմաստով՝ ռազմաճակա՛տ է: Հսկայական, նոր ռազմաճակատ մը:

Քանի որ վերոյիշեալ, ստորագրուած փաստափուղթը, միայն հրադադարի պայմանագիր մըն էր:

Որմէ վեց ամիսներ ետք, Հայաստանի այդ նոր գոյացած, երկա՜ր ռազմաճակատին վրայ, մինչեւ օրս, տակաւին չկան՝ ոչ ռուս խաղաղապահներ, ոչ ալ որեւէ այլ կոչումով ռուս զինուորներ:

Ե՞րբ պիտի գան անոնք, այդտեղ, չենք գիտեր…

мы не знаем, товарищ…

Մինչ հայկական բանակը, կէս տարի անց, տակաւին իր դիակները կը հաւաքէ: (Որպէսզի մենք ալ, օր մը, թերեւս վերջապէս գիտնանք թէ մեր «անյայտ կորած»ներէն քանի՞ հատը՝ արդէն այս աշխարհը չեն, իսկ քանի՞ հատը՝ թուրքերուն ձեռքն են: )

Սակայն գիտենք հետեւեալը՝ մինչ Նոյեմբեր 2020ի պայմանագրին, մեր գերիներու ազատման կէտը, չէր իրականացած, Յունուար 2021ին, Հայաստանը, Ա դրբեջանը եւ Ռուսաստանի միացեալ երկրորդ յայտարարութիւն մը հրապարակեցին, ուր՝ ո՛չ մէկ խօսք կայ, ոչ մեր գերիներու վերադարձին մասին, ոչ ալ, Հայաստանի վերոգծեալ արեւելեան սահմանին վրայ ռուսական զօրքերու տեղադրման մասին, այլ միայն՝ ճանապարհները բանալու մասին, յատկապէս Հայաստանի մէջ, ուրտեղէն Ադրբեջանի եւ Թուրքիայ թուրքերը պիտի երթա՜ն եւ գան, ինչպէս որ կ’ուզեն:

Գիտենք նաեւ որ այսօր, այս յօդուածի թուականին, Ռուսատանի Արտաքին Գործոց նախարարը կը գտնուի Երեւան, եւ անկէ անմիջապէս ետք, պիտի երթայ Պաքու: Եւ այս հանդիպումներուն յայտնուած Օրակարգին մէջ, նորէն, որեւէ խօսք չկայ, ոչ մեր գերիներու վերադարձին մասին, ոչ ալ, Հայաստանի արեւելեան սահմանին վրայ ռուսական բանակի հաստատման մասին, այլ միայն՝ Հայաստանի վրայով, փանթուրանական այդ ճանապարհները բանալու մասին: (Որու դիմաց, Ադրբեջանն ալ անսահման առատաձեռնութիւնը պիտի ունենայ իրաւունք շնորհելու, որ իր ճանապարհները կարենան գործածել հայաստանցիները, իրենց չունեցած ապրանքները տանիլ ծախելու համար, ուր որ կ’երազեն) :

* * * * *

Իսկ Հայաստանի այժմու, ռազմական շրջափակումի նիւթով, արեւմտեան լման սահմանին վրայ ալ – վերէն վար -, Թուրքիան է անշուշտ: (Նախիջեվանը պարզապէս անոր ռազմաբազան է, արդէն իսկ…) :

Այդ կողմի «տնտեսական» շրջափակումը, անցեալ տարուայ Սեպտեմբերին, դարձաւ ուղղակի՝ ռազմական շրջափակում: Պատերազմական շրջապատում:

Աւելի ի՞նչ ըսել, այս ուղղութեամբ… Եալլա, մէկ հատ մը նորէն նայեցէք ամենավերեւի քարտէզին… Կարմիր գիծերը դիտեցէք…

* * * * *

Սակայն որպէսզի պատկերը լրացուցիչ ըլլայ, աւելցնենք որ Հայաստանի հիւսիսային լման սահմանին վրան ալ, կը գտնուի… ռուսատեաց, ՆԱՏՕ-ի թեկնածու, երկիրի պէս բան մը: Այսինքն, Հայաստանի պաշտօնական, ռազմական դաշնակիցին՝ ռազմական թշնամին: Որ նաեւ, բռնագրաւած է մեր Ջավախքը:

Հարաւային լրիւ սահմանն ալ՝ Արեւմուտքի/Իզրայէլի առանձնաշնորհեալ թշնամին:

Մինչ դեռ վրան ալ, ուղղակի այդ նոյն, լման, իսլամական սահմանին վրայ, կը բնակին՝ գոնէ տասնըհինգ միլիոն… ազերիներ:

Պարսկաստանաբնակ այդ ազերիներուն իբրեւ թէ ցեղային շատ կարեւոր զանազանութիւնը՝ Ադրբեջանի ազերիներուն հետ, կը նմանի այն շատ՜ խելացի բացատրութեան որ մեզի կը հրամցնէին, Շուշիի մէջ, այդտեղ գտնուող երեք մզկիթներուն կապակցութեամբ: Թէ՝ անոնք թրքական չէին, այլ պարսկական…

Հապա՜… Քանի որ հիմա, պարսիկներն են որ Շուշիի այդ երեք մզկիթներէն – մեր ձեռքերով, լման վերանորոգուած – ամենախոշորին մինարէթին գագաթէն՝ Ալլահուաքպարը կ’երգեն կոր, պարսկական դրօշը այդտեղ տնկած… եւ ոչ թէ՝ թուրքերը, իրենց դրօշակով…

Իսկ որպէսզի այդ փառաւոր բարձունքէն, իրենց այդ զգլխիչ երգի պահին, յանկարծ Սուրբ Յովանու Մկրտիչ («Կանաչ Ժամ») եկեղեցին չտեսնեն, չխանգարուին, զայն անհետացուցին արդէն: Միւս, Սուրբ-Ամենափրկիչ եկեղեցիին ալ խնդիրը շուտով կը լուծեն…

Ու անկէ ետք, մէկ հատիկ խաչ չի մնար, այդ քաղաքին մէջ: Ուր, վերջին քառորդ դարը, Պատմութեան զուտ վերականգնումով՝ բացառապէս հայեր կ’ապրէին այդտեղ, սակայն կային միայն՝ երկու եկեղեցիներ: Մինչ երեք հատ, մզկիթ:

( Ի դէպ, այդ մեծագոյն մզկիթը, մեր բնորոշ քաղաքավարութեամբ, առաջուընէ աւելի լաւ ու շքեղ, մեր ջանքերով լրիւ վերանորոգուած, հոյակապ վիճակի մէջ յանձնեցինք իրենց: Պատիւով մնացինք… Բայց արդեօք նոյնանման, հայավայել պատշաճութիւնը ունեցա՞նք՝ Սուրբ-Ամենափրկիչի գմբէթին այդ, մի քանի տարիներէ ի վեր այրած մէկ լոյսն ալ՝ նորոգելու, քաղաքը իրենց լքելէ առաջ… Ինչպէս որ, գոնէ, շարականներ նուագող նրա օրկը սարքուեցաւ, շնորհիւ այդ փոքրիկ կտորին, որ պէտք եղաւ Քանատաներէ՜ն հասցնել այդտեղ… Դժուարութեամբ մարդ գտնելով, որ առանց դեռ աւելորդ ծախսի, մէկը գոնէ Երեւանէն-Շուշի փոխադրութեան բաժինը ստանձնէ: Որպէսզի այդ պըճըլիկ բայց անհրաժեշտ բաղադրիչը հասնի, այդ մինչդեռ առասպելական համարուող մեր եկեղեցիին: Այս ամէնը, Կաղանդի շրջանին… )

Հա, նաեւ, անշուշտ նիւթին այս երեսին հետ բնաւ կապ չունի այն իրողութիւնը, որ վերջին պատերազմի ընթացքին, Պարսկասկանը՝ ոչ միայն մատը մատին չզարկաւ (մինչդեռ իզրայէլեան մահասփիւռ տրօնները երկինքը ողողած էին, իր գլուխին ամենամօտը), այլ՝ թրքական որոշիչ ներթափամցումը, վճռական  ներխուժումը, իրականացաւ՝ Արցախի հարաւային ճակատէն: Իրանի սահմանի երկայնքով… Այդտեղէն է որ՝ թուրքերը ճեղքեցին, մտան… անցան Հատրութով… հասան մինչեւ Շուշի…

Լաւ ուրեմն… Կրօնքն ալ ո՛րեւէ կապ չունի, մեր վիճակին հետ…

Իսկ գոնէ՝ Պատմութի՞ւնը: Այ՞դ ալ, ոչ: Լաւ, օքէյ… (Չես գիտեր ուրեմն ինչո՞ւ, այդ էշ Սամուէելը ելաւ, իր հայրը սպաննեց… պարապ տեղը… մարդը հանգիստ, Պարսից թագաւորին քրոջը հետ ամուսնացած էր, իր իշխանութիւնը ապահոված է՜ր… մնացեալը, քեզի ի՞նչ, ա՛յ Սամուէլ… ի՞նչ պէտքը կար այդպէս վարուելու, քեզ աշխարհ բերող այդ քաղաքագէտ, դիւանագէտ եւ խորապէս իմաստուն ծնողքիդ հետ… ուղղակի անկրթութիւն է… ) :

Ուրեմն, կապ չունի…

Ոչ Սամուե՜լ Մամիկոնյանը, ոչ էլ մանաւանդ այդ մէկալ յիմարը՝ Վարդանը, կապ չունին Հայոց Պատմութեան դասերուն հետ: (Խելացի ու բանիմաց հայերուն համար, այդ՝ ինչ գլխու պելա ընտանիք է եղէր, եահօ… ի՛ւֆ…)

Ոչ Պարսկաստանի, ոչ ալ մահմետականութեան հետ, որեւէ կապ չունին, Հայութեան այժմու հիմնախնդիրները, Հայաստանի վիճակը: Այդ ուղղութեամբ որեւէ հակառակ մօտեցում, բանէ բամպակ բան չհասկցող հայերու խղճալի, յետամնաց բարդոյթներու արդիւնքն են միայն:

Կապ չունի՛ ՝ արդի եւ արդիական, շատ նուրբ եւ բարդ, մեր այժմու իրականութիւններուն հետ…

* * * * *

Ճիշդ ինչպէս որ, օրինակի համար, ըսենք՝ Շուշին…

Շուշին ի՞նչ կապ ունէր, Հայաստանի գոյութեան հետ… Երեւանի ապագայի՛ն հետ…

Տեսէք, որքա՜ն հեռու էին իրարմէ Շուշին եւ Երեւանը, քարտէզին վրայ: Եւ մանաւանդ՝ ոչ միայն, քարտէզին վրայ…

Բայց ճիշդ է որ, դեռ շատերու համար՝ հիմա ալ, ի՞նչ կայ որ… ինչա՞ եղել…

Արցախը գնաց, լաւ, բայց Հայաստանը՝ յաւերժական է: Ապագա՛յ ունի:

Տժգոյն ու դժբախտ Շուշին ի՞նչ կապ ունէր՝ լուսապայծառ եւ ընդմիշտ երջանիկ Երեւանին հետ: Նոյն երկրին մէ՛ջ իսկ չէին… Ոչ իսկ նոյն ցամաքամասին վրայ, Քաղաքակրթութեան առումով… արդարեւ, մէկը՝ Ասիա էր, միւսը՝ Եւրոպայի պորտն է:

Իսկ մեր բազմահազար նահատակները՞… հա, լաւ… ինչ ասենք… եղածը, եղաւ…  գնանք առաջ… իրենք ալ, այդպէ՛ս պիտի ուզէին, վստահաբար…

Ուրեմն, վերջապէս հասկացա՞ք՝ Հայաստանի հետ կապ-չու-նէր, այդ ամէնը: Արցախ-մարցախ, ուրիշ նիւթ էր:

Բայց… նորէ՞ն խօսում էք… Այ քեզ բա՜ն… Հիմա ի՞նչ բան էք հնարում, մեր  ամառնային վայելքները խանգարելու համար… Գիտէ՞ք, ճինկելով հաց էլ կայ, թթի արաղ ել կայ, Երեւանի ռեստորաններում… Շուտով, հերթական քառասուն-ութը փառատօններն ալ տեղի կ’ունենան, այդտեղ… գինիէն մինչեւ տոլմայինը… Էլ ի՞նչ կայ, կեանքում:

Բայց… դեռ ինչի՞ մասին էք խօսում…

Ո՞վ… ի՞նչ… հա… Սիւնիքը…

Էէէ՜, դե լաւ, էլի…

Մի քիչ լրջանանք, այլեւս:

Սիւնիքը, ախր, ի՞նչ կապ ունի՝ Հայաստանի՛ հետ:

Հայդուկ Շամլեան

06 Մայիս 2021

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահի՜ւն
Ենթա-գրացանկ / ԼիւնՏիւնՊէ

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք