Մէսթըր Կարոն ալ գնաց… Մաս 1՝ 陽

Մաս 1՝ 陽 (Արցախէն առաջ)

Տարիքի բերումով, պահ մը կու գայ երբ՝ այնքան շատ ծանօթներ կը սկսին այս աշխարհէն մեկնիլ, որ չես հասնիր բոլորին մասին բան մը գրելու: Չես գիտեր՝ ո՞րմէկուն մասին խօսիս: Սակայն եթէ բոլորին մասին ուզես արտայայտուիլ, այնուհետեւ՝ միայն ու անդադար դամբանականներ պիտի գրես…

Ֆրանսուա Թրիւֆօն (բաւականին overrated –Nouvelle Vague, ֆալան… -, բայց նորէն ալ, ոչ վատ  cinéaste մը) ֆիլմ մը ունի, «Կանաչ Սենեակը», որուն մէջ հետեւեալ մօտաւոր խօսքերը կան՝ «կու գայ տարիք մը, երբ կ’անդրադառնաս որ՝ աւելի մեծ թիւով մահացած անձեր կը ճանչնաս, քան թէ՝ ողջեր»:

Տարիէ մը ի վեր, այդ բնական, տարիքային իրականութեան վրայ կ’աւելնան, նոյն ողբերգական ուղղութեամբ, արտակարգ ազդակներ: Քորոնավիրիւսի համաճարակին յաւելեալ ջարդը, եւ Արցախի Հայոց Մեծ Աղէտի բիւրաւոր, տակաւին անհաշիւ նահատակները, շատ շուտ, վաղաժամ Երկինք բարձրացած, մեր հերոս մատաղները:

Այս յատկապէս մութ ժամանակաշրջանին, անդրադառնամ Կարապետ Քեպապճեանի («Մէսթըր Կարօ») մէկնումին, այս աշխարհէն:

Որպէս՝ Taijitu-ի խորհրդանշանին վրայ, Yin-ի ալիքաձեւ, սեւ արցունքին մէջ՝ Yang-ի սպիտակ կէտը…

* * * * *

Երիտասարդ տարիքին, լուսահոգի Կարո Քեպապճեանը՝ Քանկ-Ֆու ուսանած էր: Ոմանք կ’ըսէին, թէ՝ Շաօ Լին Տաճարը յաճախած է: Ինչու չէ՞…

Ամէն պարագայի, իրողութիւն է որ ան գերազանց կերպով կը տիրապետէր այդ բարդ մարտարուեստին: Հմուտ ու վարպետ կերպով, ոչ միայն զայն կը դասաւանդէր, այլ նաեւ զայն լաւապէս դասաւանդողներ կը գտնէր, կը պատրաստէր: Քանկ ֆուի միջազգային կազմակերպութեան հետ կապեր ալ ունէր: Հիմնած էր՝  Հայ Սեւ Գօտիներու Միութիւնը (որու անունին անգլերէն տարբերակի anagram-ը, նաեւ արտասովոր երգչախումբի մը կը վերաբերի, որ ինքնին յիշատակներու աղբիւր մըն է՝ ի միջի այլոց, Մէսթըր Կարոյի մարմնաւորած, Հայոց Սփիւռքի Ոսկեդարի մայրամուտին) :

* * * * *

Պուրճ-Համուտի Քէրմանիք սինեմայի սրահին մօտ, ուրեմն Սարդարապատ Ակումբին շրջանը (նոյնիսկ անոր գրեթէ կից, եթէ լաւ կը յիշեմ. բայց արդէն իմ գիտցած լման Պուրճ-Համուտս՝ մէկ թաշամաս մըն էր, եւ ամէն մարդ՝ իրարու դրացի), Մէսթըր Կարոյին Քանկ-ֆույի կեդրոնը կար:

Սակայն ինք այդ փիլիսոփայական մարտարուեստը կը դասաւանդէր, ամէն տեղ: Ներառեալ ուրեմն Արեւմտեան Պէյրութի մեր մանթը’ան: Ի միջի այլոց, այն ժամանակ այդ շրջանը գտնուող՝ Ճեմարանին մէջ: Անոր մայր շէնքին տակ՝ նկուղի նման տեղ մը, որ յատկացուած էր այդ դասընթացքներուն:

(Նոյն տեղը, կարծեմ, նախակրթարանի սկիզբի տարիներուս, որպէս քաֆէթէրեա  կը գործածուէր… բաց սրճագոյն համազգեստներով եւ գոց կապոյտ շորթերով, այդտեղ նստած ճաշ կ’ուտէինք, պօնժիւ – պօնճուս – մը կը խմէինք… որուն եռանկիւն տուփիկը յետոյ իր յատուկ, բարակ շալիւմոնովը կ’ուռեցնէինք, զայն գետին կը դնէինք, եւ ոտքի կտրուկ հարուածով մը, պո՛ւմ, կը պայթեցնէինք… եւ անշուշտ ատոր համար, կը պատժուէինք… բացի անոնք, որոնք գիտէին, այդ ծանր յանցանքը գործելէ ետք, արագ մը վազել եւ պահուըտիլ… հետաքրքրական է որ, յետագային, այդ նոյն գետնին վրայ ձեռնառումբեր պայթեցան, օդէն մահացու փամփուշտ ինկաւ լաւ տղու մը գլխուն վրայ, Թուր-Էլ-Մըռէն արձակուող – ինչպէս նաեւ անոր վրան պայթող – խոշոր հրթիռներուն յորդառատ կրակը թափեցաւ, գերիրական գիշերներու խիտ ու թանձր խաւարներուն մէջ… եւ այդ բոլորին համար, ոչ ոք պատժուեցաւ… առանց որ, ոեւէ մէկը կարիքը ունենայ իսկ փախչելու, պահուըտելու: Մեռնողը՝ մեռաւ… ) :

Իբրեւ թէ, խիստ գաղտնի էին՝ մեր թաղին մէջ հայկական Քանկ ֆույի դասընթացքներու վերապահուած այդ վայրը, անոր գործածութիւնը, այդտեղ գացողներուն ինքնութիւնները… մեր այդտեղ սորվածները իսկ… (թէեւ ոչ այդքան, որ Պրուս-Լիի առեղծուածային վախճանին վերաբերող այդ մթին վարկածին սպառնալիքի տակ ըլլայինք, որ՝ եթէ լայն հանրութեան ցուցադրէինք մեր սորվածը, ապա, կրնայ պատահիլ որ… ըհըմ… չէ, մինչեւ հոն չէր երթար, կացութիւնը… բայց նորէն ալ, մտքերուն մէջ կար այդ ծայրագոյն պատիժի երեւակայական վտանգը… աւելի արժէք կու տար մեր սորվածին…)

Այդտեղ է որ, մէկ-երկու տարի՝ հոգիս ելաւ, մո՛ւխս մարեցաւ, Քանկ-ֆուի սարսափելի դասընթացքներով:

Այդ հնամեայ վարդապետութեան փիլիսոփայական բաժինը, լաւ էր: Հետաքրքրական էր, օգտակար էր: Եւ մանաւանդ՝… չէր ցաւցներ:

Բայց մարմնային բաժինը… Ա՛ուչ… Դեռ մինչեւ  հիմա, որ յիշեմ՝ կռնակիս ցաւը կը բռնէ:

Նախ՝ գետինը փափուկ գորգ, չկար: Չկար! Ուղղակի կարծր, պէթօնէ գետին էր, վրան հազիւ, բարա՜կ, ոչ իսկ երկու միլիմեթրնոց, մաշած ծածկոց մը: Գոց կարմիր, անշուշտ…

«Փորձերը» տեղի կունենային գրեթէ մթութեան մէջ: Աղօտ լոյսի մը տակ: Որ վրան ալ, միշտ յոգնած վիճակի մէջ էր, տեւաբար կը պլպլար:

Իսկ դասաւանդութիւնը տեղի կ’ունենար ամենավայրագ կերպով, որ կարելի է երեւակայել: Կը հասկնաք կոր, չէ՞, որ ես դեռ տասնըչորս տարեկան չկայի…

Ակամ, բարձր բան մը կը դնէին, պէտք է որ վազելով գայինք, վրայէն ցատկէինք, օդին մէջ թոմպալախ դառնայինք, եւ շարունակէինք վազել: Կամ գոնէ՝ գլուխնիս առջեւ, այդ կառասիին վրայէն, օդին մէջ dolphin dive մը ընէինք, միւս կողմը գետնին վրայ իյնալով կատարէինք թոմպալախը, եւ անմիջապէս ետք ոտքի թռելով, շարունակէինք հեւիհեւ վազել – այդ ալ՝ քիչ մը կքած, անշուշտ… ինչպէս որ պէտք է ընել, երբ որ դիմացէն կրակող կայ… քլէշինը՝ օթօմաթիքի վրայ դրած… – :

Այս գործողութեան ընթացքին, յատուկ մարտահրաւէր էր նաեւ՝  պատերուն մէջ չմտնել: Քանի որ այդքան ալ ընդարձակ չէր, այդ խիստ գաղտնի տեղը: Եւ մութին մէջ էինք: Կարմիր քարի վրայ…

Դեռ կեցիր…

Այդ նոյն ֆիլիմը պէտք է որ երբեմն ընէինք, ձեռքերնուս մէջ բան մը բռնած: Օրինակը համար՝ ծանր նունչաքու մը… Այդ պարգային, պատին մէջ մտնելը, վնաս չունի, դեռ պէտք է որ խուսափէի, վրան ալ, նունչաքուն ակամայ գլխուս զարնելէ…

Կամ ալ, այդ բարձր խոչընդոտին վրայ, որուն վրայէն պէտք է որ այդպէս ցատկէինք, թոմպալախուէինք, ատրճանակ մը կը դնէին: Ցատկելու պահուն, ցատկելու ընթացքին, պէտք է որ զայն վերցնէինք, եւ ձեռքերնուս մէջ, ճիշդ կերպով բռնած, յայտնուէինք միւս կողմը…

Ըսեմ միայն որ, փառք Աստուծոյ, գոնէ իմ տարիքիս «մարզուողներու» պարագային, այդ ատրճանակին մէջ փամփուշտ չէին դներ… Թէ ոչ, նունչաքուն չէ որ ղաֆայիս պիտի զարնէի, այլ վստահաբար ես իմ վրաս պիտի կրակէի (առանց ուզելու, կրակէի… come on… այդքան ալ յուսահատ չէր վիճակս…) :

Բայց դեռ բուն մասը, այս փորձերուն… ո՜հ… ամենակարեւոր մասը…՝ ծեծի պահն էր:

Հա, հա… ծեծ: Պէտք է որ սորվէինք, լաւ մը ծեծ ուտել:

Բայց ոչ թէ որեւէ ծեծ, այլ՝ փորին վրայ (իմ պարագայիս՝ մէջը…) ստացուած կատաղի հարուածներով:

Ուալլա, բան մը չեմ հնարեր կոր… Հնարուելիք բան չէ…

Հորս Ըսթէնս-ով (ձիու դիրքաւորում) կը կանգնէինք, ուս-ուսի, շարքով: Մարզիչը կ’անցէր մեր առջեւէն, ձեռքերը կռնակին ետեւ: Առանց մեզի նայելու: Եւ, ոչ թէ կանոնաւոր կարգով, չէ՜, այլ կամայական ընտրութեամբ, յանկարծակի՛ կերպով, երբ որ ուզէր՝ պէ՛մ, մէկէն, բռունցքովը կը զարնէր փորիդ մէջտեղը: Դեռ շարունակելով ուրիշ տեղ նայիլ: Այդ դասաւորումի պարագային, կար նաեւ այն տարբերակը, որ մարզիչը յանկարծ փորիդ զարնէր՝ ոտքով: Side-kick, շէպէպ…

Ինքը ճիշդ տեղը կը զարնէր, խնդիր չկայ (եթէ ոչ… պատկերացուցէք թէ ուրտեղէն կրնայինք յանկարծ ստանալ բռունցքի կամ ոտքի, անակընկալ հարուածը…) : Բայց դուն, նախ պէտք է որ ակնթարթի մը մէջ պրկէիր փորդ, եւ ամէն պարագայի, սահման մը կայ թէ որքան կրնաս զայն պրկել… քանի որ, խնայել չկար… պէտք է որ պատրաստ ըլլայինք… քանզի մէկ օրէն միւսը, դիմացէն կրակողին  քլէշինին՝ հակառակ ուղղութիւններով իրարու կապուած երկու, կոր պահեստատուփերուն վաթսուն փամփուշտները երբ որ վերջանային – մինչ օդերուն մէջ մեր թոմպալախներուն շնորհիւ, անոնցմէ ոչ մէկը մեզի դպած պիտի չըլլար -, թշնամին վրանիս պիտի յարձակէր մարմնապէս, բռունցքներով… եւ կամ՝ սայտ-քիքով – … եւ պիտի զարնէր՝ մեր փորին…

Կը պատահէր որ ես, բախտով, յաջողէի ճիշդ պահուն, քիչ թէ շատ փորիս ստացած հարուածը մեղմացնել: Բայց այդ պարագային իսկ, ձիու ըսթէնսը հասկցանք, բայց նորէն ալ դժուար էր այդպիսի հարուածէ մը ետք, ոտքերուս վրայ հաւասարակշռութիւնը պահել: Եւ այդպէս, մինչ հոյակապ կերպով ընդունած էի փորիս ուղղուած հարուածը, նորէն ալ, կռնակովս՝ կը մտնէի ետեւիս պատին մէջ: Այնպէս որ, ինծի համար գոնէ, փախուստ չկար՝ նուաստացումէն: Բայց թերեւս այդ ալ մաս կը կազմէր դասաւանդութեան…

Նպատակը, փորը կարծրացնել էր: Շատ լաւ, բայց պատանիի մը փորը որքան կրնար կարծրանալ, որ դիմանայ այդ ամէնուն… (Մանաւանդ, ուտել սիրող պատանիի մը…)

Պիտի չհաւատաք, բայց դեռ այս ալ ըսեմ՝ այդ ծեծը կրնար նաեւ տեղի ունենալ, գաւազանով: Հա՜, հա… այդ խոշոր, հաստ գաւազաններով: Այդ նոյներէն, որոնց հետ հոմենըդմէնականները գոնէ իմաստութիւնը ունէին միայն քայլարշաւ կատարելու, կամ զանոնք խրոխտ կերպով բռնած, «Ով Հայ Արի» երգելով, սիրուն դրօշակներ բարձրացնելու… Բայց չէ՜… մենք, «միւսներս», պէտք է որ մութ – եւ գաղտնի – նկուղի մը մէջ, պէթօնէ գետնին վրայ, երկու-երկու կամ երեք-երեք, կողք-կողքի պառկէինք կռնակնուս վրայ, ուսերնիս քիչ մը վեր հանէինք որպէսզի փորերնիս պրկուի, կարծրանայ, եւ դասատուն այդպէս, բոլորս միասին հարուածէր այդ հաստ գաւազանով:

Բայց այս պարագային – ի տարբերութիւն՝ ուղղահայեաց դիրքի վրայ, բռունցքով կամ ոտքով ստացուած հարուածներուն, լաւը այն է որ, քանի որ գետինը պառկած էի, պատ չկար՝ որ մէջը մտնեմ… Քիչ մը աւելի կարմիր գետնին կը փակէի միայն:

* * * * *

Այնուհանդերձ, ինծի համար իսկ, գործնական գետնի վրայ, Քանկ-Ֆուի այս բացառիկ դասընթացքները ունեցան մէկ հիմնական, ոչ անտեսելի  օգուտ մը:

Լիբանան, այդ տարիներուն, «քարաթթէյի ֆիլմ»էր կը ցուցադրէին սինեմաներուն մէջ: Այդպէս կը կոչուէին բոլորը, համադասական կերպով, անկախաբար մարտարուեստի այն մասնայատուկ տեսակէն, որու վրայ – քիչ թէ շատ – հիմնուած էին:

Բայց անոնց մէջ անվիճելի, անհերքելի գլուխ-գործոցներն էին – եւ ընդմիշտ կը մնան -, վերոյիշեալ՝ առասպելական Պրուս Լիի աննման ֆիլմերը: Որու մարտական պարարուեստը, Քանկ Ֆուն էր, իր ստեղծած իւրայատուկ դպրոցին տարբերակով:

Ուրեմն, մանաւանդ Պրուս Լիի ֆիլմ մը դիտելէ ետք, երբ որ դուրս կու գային – հայ եւ արաբ – պատանիները, իրենց դիտածովը սաստիկ խանդավառուած, «տաքցած», սինէմայի սրահին առջեւը, իրարու հետ կռիւի ձեւեր կ’ընէին: Այնպիսի ոգեւորութեամբ մը որ, կարծես յանկարծ իրենք ալ, ինչպէս որ այդ ֆիլմերուն մէջ, օդերուն մէջ պիտի թռչին –  շեղակի կերպով անշուշտ, մէկ սրունքը միւսին տակ, սարսափելի նայուածքով մը – : Ոմանք նոյնիսկ Պրուս Լիիին կռիւի ժամանակ արձակած իւրայատուկ ձայները կը փորձէին հանել, աւելի սոսկալի դարձնելով իրենց այդ ցուցադրութիւնը:

Շնորհիւ վերոյիշեալ դասընթացքներուն, այդ առիթներով, անհերքելի յաղթականը՝ ես էի: Որեւէ մէկը թող չվիճարկէ այս ախոյանութիւնս, հաճիք… նոյնիսկ եթէ միասին եղաք ենք, այդ պահերուն՝ Սարուլլայի առջեւ:

Այդ դիւցազներգական կռիւներուն համար, յատկապէս յարմար սինեմա մըն էր այդ մէկը, քանի որ Հհամրայի խճողուած, մայր պողոտային վրայ չէր գտնուէր, եւ հետեւաբար առջեւը քիչ մը աւելի ընդարձակ տեղ ունէր, որպէսզի ուզածնուս պէս օդերէն թռչէինք, տարօրինակ ճիչեր արձակէինք, դանակի պէս բացուած մեր ձեռքերը մխրճէինք խեղճ թշնամիին կուրծքին մէջ – այդ ամէնուն լման տեւողութեան՝ ուրիշ տեղ նայելով, քանի որ բուն քարաթթէ ընողը՝ աչքերով չէ, որ կը դիտէ շուրջը, մինչ կը տեսնէ ամէն բան, նոյնիսկ եւ մանաւանդ՝ աներեւելին  – … («… looked for, he cannot be seen» (Master Po… or was it Master Kan… ? ) :

* * * * *

Ինչ ըսեմ… Արտասովոր ժամանակներ էին…

Մէսթըր Կարոյին մահն ալ, բացաւ այս տուփը…

Ի յուշ, ի յարգանք, ի պատիւ իրեն… Ինքնատիպ, անմոռանալի, անփոխարինելի անձնաւորութիւն: Պիտի կարօտնանք…

Չեմ կրնար ըսել, որ վերեւ նկարագրուած բոլոր պահերը հաճոյքով կը յիշեմ… Բայց վստահաբար կրնամ հաստատել, թէ առանձնաշնորհ կը համարեմ՝ որ այդ ընդհանուր ժամանակաշրջանը ապրած եմ, այդ տեղը, այդ պայմաններուն մէջ: Եւ դեռ առիթը ունիմ այս բոլորը պատմելու, նկարագրելու, որպէս ուղղակի վկայութիւն:

Արձանագրեմ նաեւ հետեւեալը:

Այդ տարիներուն – ոչ՝ վերջը – , երիտասարդ Մասթըր Կարոն շատ, իսկապէս շա՛տ խիստ, պահանջկոտ անձ մըն էր: Կարելի է ըսել՝ անողոք, անհանդուրժող, որեւէ մէկու հանդէպ որ չէր համապատասխաներ իր – արտակարգ – չափանիշներուն:

Այդ չափանիշներուն գոնէ կարգապահութեան վերաբերող բաժինը, որ իրեն համար չափազանց կարեւոր էր, ըսենք… բաւակա՜ն հեռու էր ինձմէ, այդ ժամանակներուն:

Այնուհանդերձ, Մէսթըր Կարօն զիս կը սիրէր: Տարօրինակ երեւոյթ մըն էր ասիկա, որմէ կը զարմանային շատեր:

Զինք շատ չէինք տեսնէր, մեր թաղամասին մէջ, իր տեղւոյն բարձրաստիճան աշակերտներն է, որ մեզ կը մարզէին: Բայց երբ որ ան մեր կողմերը այցելէր, եւ պատահմամբ ինծի հանդիպէր Ճեմարանի բակին մէջ, անպայման կ’ուզէր հետս նստիլ, եւ երկարօրէն խօսակցիլ: Դիտմամբ՝ տեղ մը, որ ամէն մարդ տեսնէ… Գիտեր որ, որպէս ըմբոստ պատանի, այլազան խնդիրներ ունէի՝ դպրոցը եւ ակումբը, եւ կ’ուզէր ինծի օգնել: Եւ նաեւ բոլորին ցուցադրել, իր այդ զօրակցութիւնը:

Այդ զրոյցներու ընթացքի, ան յաճախ կ’ուզէր շեշտել, թէ – իր տառացի խօսքերով – իմ մէջս կը տեսնէր՝ լոյս եւ մաքրութիւն:

Well… Who am I, to argue…?

Վերջապէս, ես Grasshopper-ն էի, այդ ժամանակ :

(շարունակելի.
յաջորդիւ՝ Մաս 2՝ 陰 _Արցախի ժամանակ)

Մ. Հայդուկ Շամլեան

08 Ապրիլ 2021

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք