«Սպիտակ Թուղթ»ի մը ճերմակ էջերը

Կարդացի « Սպիտակ Թուղթ – 2020 թ. Ղարաբաղյան պատերազմը եւ Հայաստանի ապագա արտաքին ու անվտանգության քաղաքականությունները » վերնագրուած հրատարակութեան անգլերէն բնագրին 124 էջերը (գրքոյկին միւս երկու լեզուներով տարբերակները, թարգմանութիւն են) :

Ճիշդն ասած, գործը արժանի չէ՝ այս յօդուածում ներկայացուելիք  նուազագոյն հակադարձութենէն, աւելիին: Ինչ որ ինծի համար որոշ յուսախաբութիւն մըն էր նոյնիսկ, քանզի ընթերցումէս առաջ, այս մասին հատուկտոր լսած արձագանգներս մտածել կու տային որ ասիկա առիթ մը կը հանդիսանար՝ համապարփակ, հակառակ ուղղութեամբ գրութիւն մը ներկայացնելու, ազգային կարեւոր նիւթի մը առնչութեամբ:

Բայց ամէն դէպքում, յատկապէս Շուշիի յանձնումէն ետք, սիրտը չունիմ – ոչ ալ նոյնիսկ ուժը – աւելորդ ջանքեր կատարելու: Եւ չեմ կարծեր որ այս «Սպիտակ Թուղթ»ի այդ շատ փոքրիկ բաժինը, որ կը վերաբերի ազգային հարցին, պիտի գտնէ զայն… գնողներ. բառին փոխաբերական իմաստով: Նամանաւանդ եւ ի մասնաւորի՝ ոչ, Հայոց Պատմութեան ներկայ հանգրուանին: 

Այն ինչ կը վերաբերի սոյն ազգային հարցին, երեք հեղինակները իրենց ենթակայական եւ կողմնակալ կարծիքն է որ կը յայտնեն, մի քանի պարբերութեան մէջ միայն: Գաղափարաբանական եւ քաղաքական ակնյայտ կողմնորոշումով մը, որ չեն փորձում անպայման ծածկել իսկ, բայց որ նախատեսելի է, սովորական ու – այս պահին մանաւանդ – սպասելի. զուրկ՝ որեւէ ինքնատիպ նորութենէ:

Ուրեմն այդ մի քանի պարբերութիւններէն զատ, մնացեալը, խորքին մէջ, կապ չունին ազգային հարցին հետ: Լայնածաւալ խառնարան մըն է, թեթեւօրէն հաւակնոտ, երբեմն դաստիարակչական, բայց լայնօրէն աննշան:

* * *

 Սակայն, ի միջի այլոց՝ վերոնշեալ ազգային հարցի առչութեամբ – որ կը թուի ըլլալ մինչդեռ իր հիմնական նպատակը, մնացեալով ի զուր շպարուած… – նիւթի առարկայ գրքոյկը, որոշ չափով խաբուսիկ է:

Տալով այն տպաւորութիւնը որ իր եզրակացութիւնները հիմնուած են բազմաթիւ «մասնագէտներու» կարծիքներուն վրայ, հրատարակութիւնը կը ներկայացնէ 45 անհատներու՝ ուղղակի իրարու հակադրուող, լրիւ զիրար հակասող, թեր եւ դէմ կեցուածքները:

Ամէն դէպքում, այդ անհատները կամայական կերպով զատուած են, եւ վստահաբար չեն կրնար հանդիսանալ, ոչ իսկ՝ հեռուէն, համայն Սփիւռքի ներկայացուցիչները:

(Ընդգծենք նաեւ որ հեղինակները 73 անձերու ուղարկած են իրենց հարցարանը, որոնցմէ 28 հատը միջոցառումը արժանի չեն համարած, որ՝ պատասխանեն անգամ: )

Ուրեմն, ըստ այդ գրքոյկին իսկ, վերոյիշեալ 45 անձերէն մէկ մասը յայտնած են կարծիք մը, որ ամբողջովին հակառակն է երեք հեղինակներուն կարծիքին, ուղղակի կը հակադրուի անոր:

Սակայն չենք գիտեր թէ այդ 45 մասնակիցների մէջ, ի՞նչ է համեմատութիւնը անոնց, որոնք բնաւ համաձայն չեն այն կարծիքին որ երեք հեղինակները կը ներկայացնեն, իրենց խիստ հմտալից եզրակացութիւններուն մէջ:

Լաւ կը լինէր, որ գոնէ թուային տոկոսները նշուէին, որպէսզի գիտնայինք թէ այդ 45 անձերին մէջ որոնք պատասխանած են տուեալ հարցարանին՝ քանի՞ հատին կարծիքը կը հակադրուի հեղինակների կեցուածքին – ինչպէս որ վերջիններս յայտնած եւ ընդունած են այդ, իրենց հրատարակած գրքոյկին մէջ – :

Սակայն աւելի լաւ կը լինէր գրքոյկին մէջ ներառել Յաւելուած մը եւս, ուր պիտի կարենայինք տեսնել այդ անհատներուն կողմէ լեցուած հարցարանները, որպէսզի գիտնայինք թէ ո՞վ, ճիշդ ի՞նչ ըսած է: Ինչո՞ւ պէտք է որ այդ, մնար գաղտնի… Պատասխանողների մասնակցութիւնը՝ խորհրդապահութեան հիման վրա՞յ տեղի ունեցած է: Այդ, ինքնին արդէն նշանակալից բան է, եթէ այդպէս է:

* * *

Բայց քանի որ հիմա սկսանք խօսիլ այս մասին, նորէն ալ մի քանի տարրական պատասխաններ ուրուագծենք, ըստ էութեան, նիւթին խորքին վերաբերեալ:

Հեղինակներուն ըսածը, հիմնականօրէն հետեւեալն է՝ հայերը պէտք է որ իրենց ազգային օրակարգը անջատեն, տարրանջատեն՝ իրենց պետական օրակարգէն:

Այդ է, այն հրամայականը որ կը պահանջէ – ըստ իրենց – հայկական պետութեան հրատապ փրկումը, ճակատագրական փրկութիւնը, գոյատեւումն ու ապագան:

* * *

Նկատի ունենալով որ հեղինակները կը ներկայանան որպէս փորձագէտներ, պիտի փափաքէինք որ անոնք գոնէ բարեհաճէին նշել՝ մէկ օրինակ, մէկ հատ եւ մէկ հատիկ, միմիայն մէկ օրինակ, մէկ հատիկ ցեղային հաւաքականութեան մը, աշխարհի մէջ, որ ունի իր անունով պետութիւն մը, բայց որուն Սփիւռքն է որ յանձն առած ըլլայ նրա ազգային օրակարգը, մինչ պետութիւնը ունենայ տարբեր, անջատ, երեւի խորհրդաւոր օրակարգ մը, պարպուած՝ ազգային բովանդակութենէ:

Մէ՛կ օրինակ, ամբողջ աշխարհին մէջ:

Իրականութիւնը այն է որ, պետութիւն չունեցող ժողովուրդներն են, միայն, որոնք իրենց ազգային օրակարգը կը հետապնդեն՝ այն տարածքէն դուրս, որու վրայ կը ձգտնին իրենց պետութիւնը ստեղծելու: Նրանք կը կոչուին «stateless nations», պետականազուրկ ազգեր: Քիւրտերը, պաղեստինցիները…

Բոլոր այն ժողովուրդներուն պարագային որոնք պետութիւն ունին, կացութիւնը… հակառա՛կն է:

Նրանց պետութիւնն է որ կը ստանձնէ ազգային օրակարգը, մինչ նրանց սփիւռքն է որ, ի հարկին, կրնայ այդ ուղղութեամբ աջակցիլ նրանց պետութեան:

Չեմ գիտեր, ուրիշ տեղեր: Բայց այսպէս է, հաստատ՝ լրիւ մեր մոլորակին վրայ:

* * *

Այդ Սպիսակ Թուղթին հեղինակները նաեւ այն տպաւորութեան տակ են, որ հայկական պետութեան ազգային օրակարգը՝ բխած է հայոց Սփիւռքի խելապատիկէն: Նրա տենդոտ երեւակայութենէն: Եւ թէ, այդ չի բաւեր, այլ վրան ալ՝ սոյն Սփիւռքն է որ այդ օրակարգը կը պարտադրէ հայկական պետութեան:

Մինչդեռ, ազգային օրակարգը փորագրուած է, շաղկապուած եւ ընդելուզուած է, պաշտօնապէս եւ բացայայտօրէն խմբագրուած ու բանաձեւուած է՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր փաստաթուղթերուն մէջ: Այս, այժմու Հանրապետութեան:

Ի դէպ, այժմու հայկական պետութեան սոյն հիմնադիր փաստաթուղթերը ստորագրուած են՝ այս զուարճալի Սպիտակ Թուղթին լիբանա-պոսթօնցի հանճարեղ հեղինակին օրուայ գործատիրոջ ձեռքով:

Լաւ, աւելի յստակ խօսինք՝ Հայկական Հարցը բացայայտօրէն արձանագրուած է այժմու Հայաստանի Հանրապետութեան Անկախութեան Հռչակագրին մէջ: Ստորագրուած եւ յայտարարուած՝ 1991 թուականին: Անձի մը կողմէ որ կը կոչուի Լեւոն Տեր-Պետրոսյան (սովետական ուղղագրութեամբ գրեցի անունը, թէկուզ պապերը մուսատաղցի էին, եւ ինքը իսկ՝ Հալէպ ծնած է… բայց փափկանկատ ըլլանք, մարդը խորունկ բարդոյթներ ունի – ի միջի այլոց – այս նիւթին մէջ, եւս) :

* * *

Արդարեւ, 1990-ին կնքուած եւ յայտարարուած Հայաստանի Անկախութեան Հռչակագիրը, բառացիօրէն կը հաստատէ անոր հիմունք կազմող « [պատասխանատվության գիտակցութիւնըհայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ  համայն հայության իղձերի իրականացման  եւ  պատմական արդարության վերականգնման գործում»:

.  համայն հայութեան իղձեր,

.  պատմական արդարութեան վերականգնում,

.  եւ առ այդ՝ պետական պատասխանատուութեան գիտակցութիւն, հայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ :

[ Այս մասին յաւելեալ եւ համապարբակ պարզաբանումներ՝ 
https://haytougchamlian.blog/առաջին-նախագահին-վերջին-սխալները/ ]

Իսկ, այժմու Հայաստանի անկախացման հանգրուանին, Սփիւռքը ոչ միայն միտումը, ոչ էլ կարողութիւնը չունէր՝ որեւէ բան պարտադրելու վերարտածագող հայկական պետութեան, այլ Սփիւռքը… մասնաւորապէս խանդավառ իսկ չէ՛ր, որ՝ Հայաստանը այդքան արագօրէն, այդքան աճապարանքով, այդքան հապճեպ, անբանական, անկազմակերպ եւ քաոսային կերպով, անկախութիւն յայտարարէր:

Նոյնիսկ Սփիւռքի այն Կուսակցութիւնը որ նախնական հիմնադիրն է այս Հայաստանի Հանրապետութեան, եւ որ 70 խորհրդային տարիներ շարունակ հետապնդած էր նրա Անկախութեան վերահաստատումի Գաղափարը, տուեալ պահին այն կարծիքին էր, որ այդ վերանկախացումը պէտք է որ տեղի ունենար աստիճանաբար: Հանգրուանային կերպով:

Հետեւաբար, փոխանակ յանդիմանելու – կամ նոյնիսկ անարգելու – որոշ Սփիւռք մը, այդ ալ՝ այն վիճակին մէջ ուր նա կը գտնուի այս պահին, փոխական նրա յորդորելու որ «հանգիստ թողէ» հայկական պետութիւնը, նիւթի առարկայ հեղինակաւոր մասնագէտները աւելի լաւ կ’անէին պարզ եւ կտրուկ յանձնարառութիւն մը ներկայացելու Հայաստանի կառավարութեան եւ – նրա ստորադաս քարտուղարութիւնը կատարող – խորհրդարանին՝ փոփոխութեան ենթարկել, տարբեր կերպով գրել, վերախմբագրել՝ Հայաստանի հանրապետութեան Անկախութեան Հռչակագիրը: Նուազագոյնը:

Այդքան բան, միայն…

Եւ այդ հետաքրքրական գործընթացի ընդմէջէն է, որ կը կարողանանք տեսնել թէ այս մասին ճիշդ ինչ կը մտածեն Հայաստանի եւ մնացեալ աշխարհի հայերը: Եւ ոչ թէ միայն ընդարձակ եւ ինքնահաճ դատարկաբանութեան մը երեք հեղինակները, եւ իրենց հարցարանին ընդառաջած 45 մասնակիցներ – որոնց դեռ անստոյգ մէկ հատուածն ալ, ճակատային կերպով, ամբողջովին, կը հակադրուի այդ երեքի հանճարեղ կարծիքին – : 

* * *

Չէ, անօգուտ է դեռ աւելի շարունակելը, խորքային մակարդակին վրայ:

Դիտել տալով, օրինակի համար, որ նիւթի առարկայ ազգային օրակարգը ոչ թէ վտանգ մը չէ Հայաստանի անվտանգութեան համար, այլ ընդհակառակը, դրա երաշխիքը: Ի դէպ, դա կը կոչուի «ազգային» անվտանգութիւն, եւ ոչ թէ «պետական»:

Ու դրա ակնառու, ակնյայտ եւ այժէական փաստը կը հանդիսանայ թշնամիին այդ յարձակումը որ կը շարունակուի, Արցախում նրա յաղթական զինադադարէն աւելի քան տարիէ մը ետք: Թուրքերի այդ տակաւին ընթացիկ – նոյնիսկ դեռ շարունակելի – ներխուժումը՝ ուղղակի Հայաստանի տարածք, մինչդեռ, Արցախը դարձեալ բռնագրաւելէ ետք:

Իսկ այդ նշանաւոր «միջանցքը», յատուկ ու վերապահուած ճանապարհը, Անդրկովկասի թուրքերի եւ Անատոլուի իրենց եղբայրներուն միջեւ, թուրքերը զայն պահանջում են՝ ինչո՞ւ: Մեր ազգային օրակարգի՞ն պատճառով: Լո՞ւրջ…

Ուրեմն թուրքերը ուզում են հայկական հողի վրայ այդպիսի թրքական միջանցք մը ունենալ, քանի որ նրանք… վախենո՞ւմ են, մեզանից: Հայաստանը համարում են իրենց համար՝ վտանգ: Մեր ազգային օրակարգի պատճառով:

Փանթուրանիզմը, ուրեմն, խորքին մէջ… պաշտպանական միջոց մըն է, խեղճ թուրքերին համար: Ինքնապաշտպանութեան իրաւացի մեխանիզմ մը, ի դէմ՝ հայկական սարսափելի սպառնալիքին:

Պարզ է: Ինչպէս որ Մեծ Եղեռնը, չէ՞: Որուն պատճառը, ինչպէս որ ամէն մարդ շատ լաւ գիտէ՝ հայերն են: Հայերի ազգային օրակարգը, ա՛խր:

Մինչ, 1907ից 1913, հայոց այն կուսակցութիւնը իսկ որ կը նկատուի որպէս հայոց խելագար ազգայնականների խմբաւորումը, համակերպած էր համագործակցական յարաբերութիւններ հաստատելու՝ թուրքերի հետ: Թալաաթի՛ ղեկավարած, իշխանութեան տիրացած Երիտթուրքերի հետ: Աչք փակելով մինչեւ իսկ Կիլիկիոյ ջարդերուն վրայ, որոնք նախանշաններն էին արդէն «1915»ին: Սոյն կուսակցութեան կարեւոր դէմքեր, դարձած էին ուղղակի օսմանեան Թուրքիոյ խորհրդարանի անդամներ, պատգամաւորներ…

Ինչ երջանի՜կ ու խոստումնալիս ժամանակներ էին: «Խաղաղութեան դարաշրջա՛ն»… Ժամանակը՝ անցեալի էջը դարձնելու, նայելու համար վերջապէս՝ Ապագային…

Այո, ճիշդ նոյն բառերն ու բաներն են, որ կը լսենք այս պահին իսկ: Բայց անցեալ դարու սկիզբն էր, այդ ամէնը:

Մենք անցած ենք արդէն, այդտեղէն:

Եւ, Վիկտոր Հիւկոյի ծանօթ բանաստեղծութեան խօսքերով, նաեւ՝ թուրքերը անցած են այդտեղէն

Նկատի ունենալով որ հայոց ազգային օրակարգը հարկաւոր եւ անհրաժեշտ է՝ հայկական պետականութեան կեանքի կոչուելու հնարաւութեան (դեռ չենք հաւակնում իսկ խօսելու վերապրումի մասին, ոչ էլ յաւերժութեան, այլ միմիայն՝ նախնական կեանք մը ունենալու կարելիութեան), այս «Սպիտակ Թուղթ»ի հեղինակներուն առաջարկը համազօր է հայկական պետութիւնը փրկել ուզելու, զայն սպաննելով:

Նրա հոգեվարքին վերջ դնելով, այս պահին աւելի ճշգրիտ խօսելու համար…

* * *

Յատկապէս տարօրինակ պարբերութեան մը մէջ, գրքոյկին հեղինակները, իրենք է որ կը թելադրեն թէ ինչպիսի՞ պատասխան մը ընդունելի կ’ըլլայ, ի դէմ իրենց ըսածին, եթէ մէկը յանկարծ անմտութիւնը ունենայ ժպրհելու՝ զիրենք հակասել: Իրենք է, որ կը շրջագծեն իրենց կեցուածքին թէական (աներեւակայելի՞) մերժումը:

Փոխանակ դրանից նեղանանք, եկէք այդ խաղն ալ խաղանք: Why not ?

Ուրեմն, ահա այլընտրանք մը՝ Հայաստանի ազգային վերջնական ինքնասպանութիւնը հանդիսացող իրենց առաջարկին ՝

1) Կը կիրառենք սահամագծման գործընթացը, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ արեւելեան սահմանին վրայ, որ նոր գոյացաւ:

Խաղաղութեան Դաշինքի մասին չէ, խօսքը: Այլ՝ սահմանի մը գծում, հրադադարի համաձայնագրի մը հիման վրայ:

Այդ գործընթացը կը հաստատէ ուրեմն սահման մը, որ նոյնքան վերջնական է, որքան՝ է, որեւէ սահման, որ կը գոյանայ այս պայմաններուն մէջ…

Իրականութեան մէջ, սահման մը որ կը ստեղծուի զինադադարի հիման վրայ, տակաւին պատերազմական վիճակի մէջ գտնուող երկու երկիրների միջեւ, աւելի ճշգտրիտ լեզուով, կը կոչուի՝ ռազմաճակատի գիծ:

Ամէն դէպքում, այդ գործողութիւնը անխուսափելի է: Նկատի ունենալով որ այս հանգրուանին, մեզի համար անհնար է պատերազմը վերսկսիլ:

Ի դէպ, Սպիտակ Թուղթին հեղինակները, երբ որ կը խօսին հրադադարի համաձայնագրին մասին, զայն կը կոչեն՝ «10 Նոյեմբերի Յայտարարութիւնը» :

Ասիկա բաւականին տարօրինակ է, գրութեան մը մէջ որ արտադրած են փորձագէտներ:

Արդարեւ,10 Նոյեմբերին 2020ին եղաւ, այո, յայտարարութիւն: Մէջտեղ հանելու համար սակայն պաշտօնական համաձայնագիր մը, որ ստորագրուած էր նախորդ օրը:

Ուրեմն, ինչո՞ւ խօսիլ 10 Նոյեմբերին 2020ի յայտարարութեան մը մասին, երբ որ իրականութեան մէջ կայ՝ համաձայնագիր մը, պաշտօնական փաստաթուղթ մը, որ ստորագրած են Ադրբեջանը, Հայաստանը եւ Ռուսաստանը:

Պիտի չառաջարկենք այլազան ենթադրութուններ, ջանալ բացատրելու համար Ստիպատ Թուղթի հեղինակներուն այս տարօրինակ մօտեցումը:

Սակայն ընդգծենք այստեղ որ նշեալ սահմանագծումը՝ ակնյայտ լրացում մըն է, անխուսափելի եւ անշրջանցելի հետեւանք մըն է, լռելեայն բայց բացայայտ մասնիկ մը՝ 09 Նոյեմբեր 2020ին ստորագրուած համաձայնագրի հիմնական բովանդակութեան:

Երբ որ կը յանձնես – եւ կը ստանաս – հողեր, պիտի որ գիտնաս թէ ինչ է նրանց տարածագիծը !

[Այժմու դրութեամբ, հարկաւոր է անծայրածիր երազների սահմանագծումը կատարել՝ իրական աշխարհին մէջ:

Ոմանք կտրականապէս դէ՛մ են՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ, նոր գոյացած սահամանգիծի հաստատումին:

Մի վայրկեան, մտածենք: Պարզապէս՝ մտածենք:

Եթէ այդ «դեմարկացիա»ն տեղի չունենայ, ապա… ի՞նչ է լինելու:

Մի պահ, ամենագործնական գետնի վրայ, ամէն հայ թող ջանայ իր մէջ պատասխանը գտնել – տեսնել –, այդ շատ պարզ հարցումին:

Թուրքերը մտնում են, ասում են՝ մեր հողին վրայ ենք:

Կառավարութիւնը ասում ա՝ մասամբ, հա… դա ճիշդ է… բայց շատ էք առաջ եկել, էլի… պիտի որ մի քիչ ետ քաշուէք, հա՞ ջան… եղբոր նման… մարդկութիւն է… պարկեշտ հարեւանութիւն… յանուն խաղաղութեան…

Հապա՜…

Դեմարկացիան նշանակում է որ երկու կողմերը պիտի ընդունին սահմանագիծ մը:

Որպէսզի գոնէ թուրքերը՝ անկէ աւելի, ներս չմտնեն. երբ որ ուզեն, ուր որ ուզեն, անելու համար ինչ որ ուզեն:

Ոեւէ մէկը, լրջօրէն, հնարաւո՞ր կը համարէ որ այս վիճակը կրնայ մնալ ինչպէս որ է, որպէս երկարատեւ statu quo, մինչեւ որ… հայկական բանակը ի վիճակի դառնայ դէ՞մ դնելու ներխուժումին… ետ դո՞ւրս հանելու, թուրք զօրքերը…

Իսկ թուրքերն ալ այդպէս, սպասելու են, հա՞… Որպէս՝ fair-play… Մինչեւ որ մենք մեր ուժերը հաւաքենք, ու կարենանք մի բան անել իրենց դէմ… հապա…

Թող ուրեմն, մէկ անգամէն, իրենց տուները գնան: Ամէն բան կը մնայ ինչպէս որ է, խօ՛սք: Եւ երբ որ մեր բանակը դարձեալ գոյանայ, իրենց կը զանգենք, կ’ասենք՝ լաւ, հիմա ետ համէցէք, դաւայ: Եւ պատմութիւնը կը շարունակուի հենց այն կէտից, ուր այդպէս առկախուեցաւ ամէն բան:

Գոնէ այս հանգրուանին, եթէ գործնական մի բան պիտի մերժենք, ժխտենք, անհրաժեշտ է որ բացատրենք թէ ի՞նչ է դրա այլընտրանքը. իսկական, գործնական, շօշափելի գետնի վրայ:

Թէ ոչ, տեսական վերլուծումների… սահմանը չկայ: Այդ ոլորտում, հա, որեւէ դեմարկացիայից կարելի է խուսափիլ: Առ յաւէտ:

Ի դէպ, նոյնանման բան մը է, Սպիտակ Թուղթի հեղինակների վերոնշեալ այդ ըսածը, իրենց պատասխանել ուզողների հասցէին: Խնդիրը այն է որ սակայն, իրենց ըսածն է որ լրիւ ու բացառապէս տեսական է, ցնորաբանութեան աստիճանի:

Այնտեղ ուր պէտք է չափազանց զգոյշ, աչալուրջ եւ ամուր հանդիսանալ՝ սահմանագծման փաստաթուղթերու մէջ գործածուած բառերն են, բանաձեւումները. իրենց երեւելի ե՛ւ լռելեան բովանդակութիւններով: (Եւ հիմնական այս պատճառով է որ հայկական կողմի օրուայ պետական ներկայացուցիչները պէտք է որ ըլլային՝ հասուն, փորձառու, ատակ, հմուտ եւ վարպետ: Դեռ – մեղմօրէն – չըսելու համար՝ որոշ կասկածներէ վեր…)

Սակայն այս վտանգը նուազ կը վերաբերի, գոնէ եւ ամէն դէպքում՝ ԼՂԻՄի սահմաններով Արցախի մը:

Հայաստանի եւ Արդբեջանի արեւելեան սահմանը գծելը, ինքնին, չի կրնար նշանակել որեւէ հայկական հրաժարում՝ ԼՂԻՄի սահմաններով Արցախէն: Անիմաստ են այս ուղղութեամբ ահազանգները:

«ԼՂԻՄ»ի «Ի»ն, կը վերաբերի՝ Ինքնավար բառին: Որ կը հաստատէ այդ տարածքի նախնական կարգավիճակը: Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ: Ըստ սովետական Սահմանադրութեան՝ Ադրբեջանէն անջատ, յատուկ եւ առանձնայատուկ, ուրոյն տարածաշրջան մը: Որ ըստ նոյն այդ, Խորհրդային Միութեան սահմանադրութեան տառացի բովանդակութեան, կրնար որոշել դառնալ՝ լրիւ անկախ:

Հայաստան-Ադրբեջան սահմանագծումը, արդէն պաշտօնապէս՝ կապ չունի Արցախի «կարգավիճակի» նիւթին հետ:

Արդարեւ, ԼՂԻՄի սահմաններով Արցախին «կարգավիճակը», յայտարարուած է՝ որպէս լրիւ անջատ նիւթ մը: Առկախ խնդիր մը, որուն լուծումը դեռ պիտի գոյանայ՝ անստոյգ ապագայի մը:

Այդպէս յայտարարուած է՝ Հայաստանի եւ մանաւանդ Ռուսաստանի կողմէ:

Եւ այդպէս ընդունուա՛ծ է նաեւ՝ թուրքերուն կողմէ. դրա փաստը լինելով այն, որ հրադադարէն ի վեր, իրենք տեւական «ճնշումներ» կը բանեցնեն, որպէսզի այդ, «Արցախի կարգավիճակ»ի նիւթն ալ, վերջ գտնէ: Հիմա ու անմիջապէս:

Քանի որ իրենք ալ հասկցան որ այդ հինգ տարիի պատմութիւնը, որոնց ընթացքին պէտք է վերջնականապէս որոշուի Արցախի կարգավիճակը, պարապ բան է: Այդ խնդիրը առկախ կը մնայ, մինչեւ այնքան ժամանակն որ Ռուսաստանը այդպէս ուզէ: Եթէ ոչ, ի՞նչ… Ադրբեջանը կը ստիպէ, որ ռուս զինուորները դո՞ւրս ելլեն Արցախի այդ մնացորդէն… այստեղ ալ, երեւի իրենց երազներն են որ կարիքը ունին սահմանագծումի…

Նուազագոյնը, անկարելի է որ Ռուսաստանը արագօրէն այդ կարգախիճակի նիւթը փակէ, այդ ալ՝ ի նպաստ Ադրբեջանին:

Քանզի այդ կը նշանանակէ որ ռուսական զօրքերը դուրս պիտի ելլեն՝ Արցախէն մնացած այդ մասնակի տարածքից: Ու այդպէսով, պիտի ամբողջանայ ՆԱՏՕի յաղթանակը՝ Ռուսաստանի դէմ: Անդրկովկասի մէջ: Ռուսաստանի դրան շէմին – քարտէզի վրայ մէկ հատ մը նայեցէք, Ադրբեջանի եւ Ռուսական Դաշնութեան միջեւ սահմանին… – :

2) Երբ որ այդ սահմանագծումը կատարուի, ռուս զօրքերը կը շարուին Հայաստանի արեւելեան լրիւ սահմանագծին վրայ, ինչպէս որ է արդէն պարագան՝ արեւմտեան սահմանին վրայ: Արցախի մնացորդն ալ արդէն շրջապատուած է ռուս զինուորներով:

Այնուհետեւ, նկատի ունենալով որ շատ հաւանական չէ, որ Վրաստանը կամ Իրանը ռազմական յարձակում գործեն Հայաստանի վրայ, մեզի համար պատերազմի սպառնալիքը կը վերանայ: Անորոշ, սակայն հաւանականօրէն ոչ կարճ տեւողութեամբ մը:

(Այլապէս, ՆԱՏՕն, Թուրքիոյ ընդմէջէն, այլեւս ու այս անգամ պէտք է որ ուղիղ եւ ուղղակի առճակատումով կռուի՝ Ռուսաստանի Դաշնութեան դէմ… Այդ պարագային, յաջողութիւն բոլորին, այդ ուղղութեամբ մենք մեր պարտքը երեւի տուել ենք արդէն… աւելիով…

Սակայն այդպիսի իրադարձութեան մը պարագային, միայն Հայատանը  չէ որ կը դիմագրաւէ «գոյութենական» գրաւական մը. նոյնիսկ, բառին աստուածաշնչական իմաստով՝ Յայտնութենական կացութիւն մը: )

3)  Եւ կը լծուինք Հայաստանը վերականգնելու աշխատանքին, բոլոր առումներով:

Այս ուղղութեամբ նշելով որ  09 Նոյեմբեր 2020ին հրադադարի համաձայնագրի կը վերացնէ այն տնտեսական արգելակները, որոնց մինչեւ հիմա ենթարկուած էր Հայաստանը:

4) Յետոյ կը նայինք, դէպքերի շարունակութեան համար… Ամէն բան, իր պատեհ ժամը ունի…

. Թող ներողամիտ լինեն Սպիտակ Թուղթին հեղինակները, քանի որ, հա, այս յայտագիրը անյարմար է՝ Արեւմուտքին համար: (Զատո)ՆԱՏՕին գործին չի գար…

* * *

Այդ Սպիտակ Թուղթին հեղինակները ծանրօրէն թերագնահատում են այն ուժեղ եւ խորունկ, ազգայնական հակազսպանակումը, որ տեղի պիտի ունենայ հայերուն մէջ, իրենց կրած՝ նուաստացուցիչ, պատուաբեկիչ, եւ անասելի տարողութեամբ աղէտալի պարտութեան պատճառով:

Թերեւս նոյնիսկ ճիշդ սրա կարիքը ունէր, Հայութիւնը: Դարձեալ կենսական դարձած, կարիք մը: Որպէսզի թօթափուին, իրենք զիրենք գտնեն, ուշքի կան: Եւ ապրին նոր փրկարար Զարթօնք մը, անոր նման որ կայծ տուաւ 1830ական թուականներուն, բազմաթիւ դարերի մահամերձ թափիրէն, ազգային ունայնութեան, ստրկացումէն եւ հաւաքական ինքնաժխտումէն ետք:

Ժամացոյցին ճօճանակը երբ որ ետ վերադառնայ, ճիշդ ժամը ցոյց կու տանք՝ բոլորին:

Սակայն մինչ այդ, անստոյնգ տեւողութամբ, այդ Ստիպատիկ Թուղթին մօտեցումը հաւանաբար «նորոյթ» կը հանդիսանայ: Մօտայէն կ’ըլլայ:

Որովհետեւ Հայութեան վիճակուած այժմու կացութեան մէջ,  Ֆրանսայի ժամանակակից պատմութեան բնորոշ դրուագի մը լոյսին տակ, երկու այլընտրանքային հակազդեցութիւններ կան՝ Վիշի, կամ Տը Կոլ:

Անմիջական կերպով, Վիշին է որ կը տիրապետէ… Այդ ալ մաս կը կազմէ, հիմնական բաղադրիչ մըն է՝ Պարտութեան: Վերջինս տակայն անդառնալի չէ:

Վախն է (աւելի ճիշդ բառ չկայ այս պարագային), սովորական  վախի զգացում մը, որ ոմանք կը ջանան ներկայացնել որպէս Բանականութեան Ձայնը, Իրատեսութեան Ուղին, իմաստութիւն եւ բա՜րձր խելացիութիւն:

Համարելով որ հայերը շատ տկար են, թէ նրանք անկարող են դիմագրաւելու «մնայուն պատերազմ»ի կացութիւն մը, այդ Սպիտակ Թուղթին հեղինակները կը քարոզեն՝ մնայուն անձնատւութիւն: Շարունակական ու տեւական նահանջ, ազգային յարատեւ տեղատւութուն, առ յաւէտ :

Իսկ դա, լուծո՞ւմ է: Արցախի կորուստէն ետք, անցած տասներեք ամիսները, որոնց ընթացքին Հայաստանի կառավարութեան դիրքորոշումը հիմնուած էր հաշտութեան ձգտումներու, խաղաղապաշտական համոզումներու եւ ծայրագոյն տեղատւութեան վրայ, կը փաստեն որ՝ ոչ:

Եւ թէ, ոչ միայն մնայուն ինքնայանձնումը լուծում մը չէ, այլ ընդհակառակը, կը վատթարացնէ կացութիւնը:

Ամէն մէկ զիջումէ ետք, յարձակողն ու ներխուժողը՝ նոր զիջում մը կը պահանջէ: Կացութիւնը հանդարտեցնելու որեւէ ջանք, կը մեկնաբանուի որպէս տկարութեան նշան, նոր պատեհութիւն մը՝ նորէն ու աւելի յարձակելու:

Կը մնայ ուրեմն ամբողջական ենթարկումի «լուծումը»: Տեղին գաղափար է, timingը սքանչելի է: Քանի որ այժմու Թուրքիան ալ արդէն – բացէ ի բաց եւ բառացիօրէն – կ’ուզէ վերահաստատել Օսմանեանութիւնը:

Բայց ուրեմն այդ փայլուն ապագան որ մեզ խոստանում են, Արցախի կորուստէն ի վեր, ոչ թէ ապագայ է, այլ գլխապտոյտ տալու աստիճան վերադարձ մը՝ դէպի անցեալ: Դէպի այդ՝ երջանիկ եւ երեւակայական գոյակցութիւնը հայերու եւ թուրքերու միջեւ, թուրքերու լուծին տակ:

Հոյակապ, բացառիկ ու կատարեալ ժամանակաշրջան մը, երազային աշխարհը վերածուած իրականութեան, ուտոպիան դարձած իրողութիւն, չքաստանը դարձած՝ Հայաստան:

Մինչեւ որ ափսոս, տեղի ունեցան այդ.. այդ… է՜հ, անհամութիւնները: Հայերո՛ւն յանցանքով:

Այսպէս ուրեմն՝ Հայոց Պատմութեան այժմու ընթացիկ վերախմբագրումը, խորքին մէջ, վերամշակումն է նոյն այդ  revisonnismին, որ Ցեղասպանութեան ուրացողականները մեզ հրամցնում են, շատո՜նց է ի վեր: Եւ որ, որոշ հայեր, միշտ էլ հալած իւղի նման կուլ տուած են:

* * *

Լիպարիտեանը… Լիպարիտեանն է: Այս պահը իր յաղթանակին պահն է, ուրեմն լաւ, թող զայն մի քիչ ըմբոշխնէ: Պատերազմի արդար կանոնն է…

Քառորդ դար ետք, բացայայտ է որ անօգուտ է իր եւ իր նման ԼըՏըՊըյականների հետ վիճաբանիլը: Ամէն բան արդէն ըսուած, այդ ներքին ճակատի վրայ:

Հետեւաբար այս հանգրուանին, հա, պրա՛վօ: Իրենք է, որ յաղթեցին: Շնորհաւոր լինի: Բայց այս roundին համար, միայն… Պատերազմը, դեռ չէ վերջացած:

Սակայն միւս երկու հեղինակների պարագան, տարբեր է :

(Պիտի խնայեմ այստեղ համեստափայլ «2018 եւ 2019 թվականների ՀՀ ՊՆ ավագ փորձագետ»ը, ինչպէս որ ինք խոստովանում այդ, գրքոյկին մէջ:

Ուրեմն իր ատենին գործատէրը, որու նա կը ծառայէր իր մասնագիտական հմուտ խորհուրդներով, այդ անձն է որ խիզախօրէն արձակած էր՝ «նոր պատերազմ, նոր տարածխքներ»  գրգռիչ լօզունքը, կռուազան կարգախօսը, մարտահրաւէրը: Զորս, նուազագոյնը եւ ի միջի այլոց, այն ազդակներուն մաս կը կամէ որոնք ձգանը հանդիսացան յաջորդող փառաւոր հարուածին, զորս ճաշակեցինք:

Բաղադրիչ մը՝ այն շշմեզուզիչ pokerի ձեռքին, հսկայական պլաֆին, որ խաղցաւ «յեղափոխական» վարչակարգը, եւ որու արդիւնքը հանդիսացան այդ բոլոր սոսկալի կորուստները, անասելի նախճիրը…

Այդ նոյն ՀՀ Պաշտպանութեան Նախարարը, որ կը ստանար ուրեմն այս Սպիտակ Թուղթի սոյն հեղինակուհիի օգտաշատ խորհուրդները, այս պահուն՝ նստած է բանտում: Նիւթերու կապակցութեամբ, որ կը վերաբերին իր արարքներին – կամ թերացումներին –, որպէս ՀՀ ՊՆ, 2020ի աղէտալի պատերազմէն՝ առաջ, կամ ընթացքին : Չէ, լաւ… այդ ամէնը մէկդի դնենք այստեղ) :

Միւս երկու հեղինակներուն պարագային, ուրեմն, հակառակ որ նրանք շատ ուժգին ջանքեր կատարած են, որպէսզի իրենց ըսածը «ուղեղային» մօտեցումի մը երեւոյթը ստանայ, ստորագրեալը այն տպաւորւթիւնը ունի որ անոնց այս միջոցառումը արդիւնքն է այն ծայրագոյն զգացական ցնցումին զորս բոլոր հայերը կ’ապրին, այս աղէտալի վիճակին մէջ որ կը տեւէ արդէն մէկ տարիէ աւելի, եւ որ դեռ կը շարունակուի վատթարանալ:

Այդ պարագային, այս ալ ուրեմն իրենց ձեւն է, ջանալ դարմանելու այդ խորունկ հոգեբանական խանգարումը: (է հա, ես ալ կրնամ անցնիլ որպէս հոգեբանութեան ոլորտի բանիմաց փորձագէտ, եթէ այդ 45 անձերը որոնք լեցուցած են այդ հարցարանը որ ծառայած է այդ Սպիտակ Թուղթի յօրինումին, եւ դրա երեք հեղինակները, մասնագէտներ են այն բոլոր, անծայրածիր նիւթերի առնչութեամբ, զորս այդտեղ ներկայացուած են) :

Եթէ իրապէս այդ է, այս աշխատութեան խորքի մղումը (քանի որ դա ուրիշ նշանակալից ազդեցութիւն չի կրնար ունենալ), ուրեմն լաւ: Ինչո՞ւ չէ: Յուսանք որ փորձը յաջող եղած է այդ առումով, գրքոյկը արտադրող անհատներին համար:

Եթէ ոչ, իրենց աւելի շուտ պիտի յանձնարարէի ՝ խմել: Նուազ ճիգ ու ջանքեր պահանող միջոց մըն է, ջանալ մեղմացնելու համար հոգիի տառապանքը, եւ հնարաւոր է որ դա այդ ուղղութեամբ աւելի ազդու հանդիսանայ, քան թէ այդպիսի գրքոյկ մը հրատարակելը: Այո, դարմանում չէ, սփոփանքը – ամէն անգամին – ժամանակաւոր է միայն: Բայց ոչինչէն լաւ է: Այս օրերուն, գոհանանք գոնէ այդքան յաղթանակով:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

Մոթրէալ, 30 Նոյեմբեր 2021

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Տնտեսական թրիքը

. Վերնագրին երկրորդ բառը, վրիպակ չէ:

Ու կ’ակնարկէ այդ նշանաւոր «տնտեսական թռիչք»ին, որու մասին, ի սկզբանէ, խօսում էին Հայաստանի այժմու վարչակարգի դուխապանծ Պետն եւ իր փառապանծ շրջապատը:

 . Ըստ իրենց՝ առեւտուրի ճանապարհները հենց որ բացուին, իրենց այդ նշանաւոր «տնտեսական թռիչք»ը, վե՛րջապէս, պիտի դառնայ իրականութիւն:

. Լաւ ուրեմն, եկէք վայրկեան մը փորձենք մտածել՝ նրանց գլուխով: Իրենց իւրայատուկ ղաֆայով:

Դժուար է անշուշտ, բայց փորձենք…

. Հիմակուց հիմա, խօսքը, Ադրբեջանի ճամբաներով՝ Ռուսաստան հասնիլն է:

Լաւ: Իսկ Հայաստանը, ճիշդ ի՞նչ պիտի ծախէ Ռուսաստանին…

Թող ըսեն, լսենք:

. Շուկայ ըսուածը՝ մրցում է: Եւ մենք չեն կրնար մրցիլ այդ գետնի վրայ – մանաւանդ որ խօսքը՝ տուեալ շուկայում արդէն հաստատուած ուրիշի մը տեղը առնելու մասին է, եւ ոչ թէ նոր շուկայի մը մէջ տեղադրուիլը:

Արդարեւ, Ռուսաստանի պարագային որեւէ ապրանքի վերաբերող շուկային մէջ, նոր «խաղացողի» մը համար՝ դատարկ տեղ, չկայ արդէն:

Մանաւանդ որ ՌԴ-ն, ինքնին եւ ինքն իրմով, արդէն ներքին սոսկալի արտադրութիւն ունի: Յատկապէս այս պատճառով է, որ նրա շատ էլ հոգը չեն Արեւմուտքի այդ անվերջանալի տնտեսական «պատիժները»:

Իսկ ամէն դէպքում, նոյնիսկ եթէ ճամբաները բացուին, դա չի նշանակում որ՝ Ադրբեջանը, եւ տարածաշրջանում քաղաքականօրէն իրեն աւելի մօտիկ հանրապետութիւնները, պիտի հեշտացնեն Հայաստանին գործը… Այլ անշուշտ՝ ընդհակառակը: Խօսքը այստեղ կը վերաբերի յատկապէս պետական նպաստների մասին, որ ամէն երկիր կը գործածէ, խթանելու համար իր արտաքին առեւտուրը, արտածումները, ի հեճուկս այլ երկիրներ:

. Բայց եկէք, դեռ աւելի հեռու գնանք:

Մոռանանք… ուրիշ ամէն բան, ու ենթադրենք որ Հայաստանի դէմ Թուրքիոյ շրջափակումն ալ վերանայ:

Հայաստանը, ի՞նչ պիտի ծախէ՝ Թուրքիոյ…

Երբ որ, մինչեւ օրս, օրինակի համար, ներքնազգեստի մի քանի ֆիրմաներ կան Հայաստանի մէջ, բայց Հայաստանի մէջ իսկ, թրքական վարտիքները աւելի մատչելի ու բազմատեսակ են: Նաեւ, աւելի շողշողուն:

(Մի անգամ, մանկատան մը նուիրելու համար պիտի գնէինք այդ ապրանքէն, եւ այդ առիթով է որ առիթը ունեցանք անդրադառնալու այս տուեալներուն: Հագուստեղէնի սիրուն խանութի մը մէջ, ուր բոլոր տեսակի ապրանքները թրքական էին: Եւ անշուշտ, աւելի սուղ եւ նուազ զարդարուն թռուցիկներն է որ մենք գնեցինք – մթերքի խանութէ մը… պանիրներուն եւ երշիկներուն մէջտեղը շարուած, առանց տոպրակի… – ու նուիրեցինք որբ – կամ լքուած – երեխաներուն: )

Աւելի ամօթխած օրինակ մը տանք՝ շինանիւթ:

Մինչեւ օրս, ի՞նչը կ’արգիլէր որ Հայաստանը արտադրէր՝ գոնէ միայն իրեն համար հարկաւոր շինարարական գործիքներն ու պիտոյքները, գոնէ տարրական նիւթերը: Փոխանակ զանոնք գնելու, երկրին համար հսկայական չափերով՝ Ռուսաստանէն եւ… այո, կռահեցիք՝ Թուրքիայէն: Քանի որ վերջինիս այդ շրջափակումը, արդէն միշտ մէկ ուղղութեամբ եղաւ միայն:

Խերն անիծեմ, լոլիկը անգամ Թուրքիայէն կը բերեն: Իրե՛նց կերած լոլիկը… Այ՞դ ալ, այդքա՞նն ալ չէին կրնար բուծանել եւ արտադրել Հայաստանի մէջ… Քանի որ, թրքական շրջափակո՞ւմ կար…

Թուրքիան ի՞նչ չունի, կամ ի հարկին՝ չի կրնար ստանալ իր դրացի Եւրոպայէն, որ զայն գնէ Հայաստանէն… Եթէ նոյնիսկ այնքան կը սիրէ Հայաստանին, որ անպայման ուզէ իրմէ բան մը գնել… Այդ պարագային իսկ, իրեն համար աւելի պարզ է նուիրատւութիւն ընել Հայաստանին: (Տրամաբանաութիւն մը որ, ի դէպ, ի զօրու է յատկապէս՝ Հայաստանում առեւտրական գործ մը հիմնելու մասինն մտածող հայի մը պարագային – այսինքն, անձ մը որու մղումը հիմնուած կրնայ ըլլալ միայն ազգասիրութաեն վրայ -: Թող նա, իր ներառման համար նկատի առած դրամագլուախին երկու անգամը՝ նուէր տայ, երթայ այդտեղ ու փողոցը ձեռքով բաժնէ անցորդներուն: Փոխանակ այդ գումարով փորձէ այդտեղ լուրջ գործ մը հիմնել: Այդպէսով, գոնէ երբէք ակնկալութիւն չունենար դրամագլուխը իսկ փրկելու, եւ իր այդ դրամին այդպէս «բարով գնալ»ն ալ, նուազ ցաւագին ու վիրաւորական կը հանդիսանայ: )

. Թուրքիոյ վրայով, Հայաստանը՝ Երոպան պիտի ողողէ իր հոյակապ – թէկուզ, խորհրդաւոր… – ապրանքներո՞վ:

Հայաստանը ճիշդ ի՞նչ պիտի ծախէ՝ Եւրոպային, որ Թուրքիան արդէն չի հայթայթեր նրան: Անմրցելի պայմաններով:

Ամէն բան ու դեռ աւելին, Թուրքիանյ արդէն առատօրէն հայթայթում է Եւրոպային:

. Բայց նիւթը միայն այն չէ, որ Թուրքիան Եւրպային իր, Թուրքիոյ արտադրանքը կը ծախէ:

Այլ, բազմաթիւ եւրոպական մեծ ընկերութիւններ՝ հաստատուած են Թուրքիոյ մէջ, ու այդտեղ կ’արտադրեն այդ բոլոր ապրանքները որոնց կարիքը ունի Եւրոպան, ու այդտեղից զանոնք կը տանին իրենց երկիրները եւ այլ եւրոպական երկիրներ.

Ուրեմն, իմքայլական տեղքայլական երազը այն է, թէ՝ օտար ընկերութիւնները, հէմէն-հէմէն, իրարու հրմշտկելով, պիտի փութան Հայաստան, որպէսզի այդտեղ ետեւ-ետեւի, բիւրաւոր ֆապրիքանե՞ր բանան…

Այսինքն, այդ գետնի վրայ, Հայաստանը աւելին նպատակայարմար տե՞ղ մը պիտի դառնայ, քան թէ՝ Թուրքիան (իսկ նոյն նիւթով, միւս ուղղութեամբ՝ Ադրբեջանը, կամ Ռուսաստանի աւելի մօտ որեւէ այլ երկի՞ր…) :

Խի՞…

Քանի որ հայաստանցիները ծանօթ են իրենց արտակարգ աշխատասիրութեա՞մբ… Քանի որ ՀՀ «պետութիւն»ը, Թուրքիայէն (եւ Ռուսաստատնի աւելի մօտ այդ միւս երկիրներէն) աւելի հարուստ ըլլալով, անոնցմէ աւելի շատ նպաստե՞ր պիտի շնորհէ այդ օտար ընկերութիւններուն, որպէսզի անոնք գան ու Հայաստանի մէջ հաստատեն, կամ նոյնիսկ՝ փոխադրեն, իրենց գործարանները…

Թուրքիան լրջօրէն պէտք է որ մտահոգուի ուրեմն, քանի որ այդտեղ գտնուող օտար գործարաններն ալ պիտի փոխադրուին Հայաստան, եւ Թուրքիան տնտեսապէս բա՛ն մըն ալ պիտի չկարենայ ընել այդ ուղղութեամբ… Հիմա հասկացա՜նք, շրջափակումի բո՛ւն պատճառը…

Լաւագոյն երազներով անգամ, երեք շիշ տնական արաղ խմելէ ետք անգամ, չենք կրնար պատկերացնել որ՝ տնտեսական առումով, Թուրքիան «թոյլ պիտի տայ» որ իր հիւրընկալած եւրոպական գործարանները տեղափոխուին Հայաստան – կամ որեւէ օտար ընկերութիւն նախընտրէ հաստատուիլ՝ Հայաստան, փոխանակ՝ Թուրքիա – :

Եւ արդէն,առանց իսկ որ Թուրքիան յաւելեալ նպաստներով անոնց համոզէ որ մնան իր տարածքում – կամ հրամմեն այդտեղ – , եթէ Հայաստան փոխադրուին – կամ տեղաւորուին -, այդ եւրոպական ընկերութիւնները արդէն իրենց ապրանքների միայն փոխադրութեան ծախսը՝ երկուք, երեք կամ չորս անգամ պիտի կրկնապատկեն:

. Ի դէպ, թրքական ճամբաների բացումը որեւէ կերպով չի նշանակեր թէ «free trade zone » մը պիտի գոյանայ ՀՀի եւ Թուրքիոյ միջեւ ! Ոչ ալ, որ վերջինս պիտի դառնայ transit zone մը Հայաստանին համար:

Ուրեմն, առնենք՝ հպարտ ծիրան մը: Որ, քաջաբար, դուխո՛վ, Հայաստանէն կ’ելլէ, ուզելով հասնիլ՝ Եւրոպա:

Այդ խիզախ ծիրանը, Թուրքիայ մտած եւ/կամ Թուրքիայն ելած պահերին՝ հարկեր պիտի վճարէ Թուրքիոյ: Որոնց սակը, Թուրքիան պիտի ճշդէ:

Նոյնպէս, եթէ այդ մենք-ենք-տէրը-մեր-երկրին երգելով, դէպի Եւրոպայ քայլող հպարտ ծիրանը, ուզէ աւելի շուտ միւս ուղղութեամբ՝ Ադրբեջանի վրայով, Ռուսաստան հասնիլ:

Այդ ամէնէն ետք, այդ ծիրանին՝ միայն կո՛ւտը եթէ հասնի տեղ մը, այդ ալ դեռ լաւ է:

Ոչ թէ տակաւին կեղեւով կուտը, այլ նոյնիսկ միայն կուտին միջուկը: Կամ միայն նրա կեղեւը:

. Ուրեմն գոնէ որպէս տեսութիւն, վարկած, ՀՀ իշխանութիւնները կրնա՞ն մեզի բացատրել թէ, եթէ այդ թրքական ճամբաները երկու կողմէն բացուին, Հայաստանը ճիշդ ի՞նչ պիտի ծախէ, եւ որո՞ւն:

. Մի բան էլ դիտել տամ՝ Վրաստանի վրայով, Հայաստանի միշտ էլ կարող էր շատ ապրանքներ հասցնել Եւրոպա: Ճամբան աւելի երկար կամ ծախսալից չէ (թերեւս նոյնիսկ ընդհակառակը), քան՝ Թուրքիայի այդ ամբողջ, երկար տարածքը որտեղից պէտք է անցնիլ, մի քանի տարբեր ուղիներով, ապրանքը փոխադրելու համար մինչեւ Եւրոպայի դեռ միայն ծայրը:

Յետոյ, Իրանը, եւ Իրանի ճամբով՝ ամբողջ Փոքր եւ Միջին Արեւելքները, շուկաներ չէի՞ն: Զանո՞նք ինչու չէր օգտագործած, կամ հիմա չօգտագործէ, Հայաստանը:

Իսկ այս ամէնն ալ, եթէ այս վարչակարգը կը կարծէր թէ ինք աւելի կարող ու հնարամիտ է, բացաժիկ է՝ թող ուրեմն ինք կատարէր, տեսնայինք: Պատերազմէն առաջ:

Մինչ, այդ երկուքուկէս տարիները, որեւէ նոր բան չկատարուեցաւ, ո՛չ մէկ բան, այս ուղղութեամբ եւս: Եթէ դեռ եղածն ալ, չփճացուցին…

. Ընդգծեմ որ այս լրիւ յօդուածին մէջ՝ հարցումներն ալ, պատասխաններն ալ, ես եմ արծարծում:

Մինչ, կառավարութեան անդամներին, նրանց ստորադաս քարտուղարութիւնը ստանձնած խորհրդարանի իմքայլական երեսփոխաններին եւ վարչակարգի պաշտօնական այլ ներկայացուցիչների տարրական պարտաւորութիւնն է, մեզի գոնէ բացատրելը թէ՝ ի՞նչ լուրջ ու գործնական հիմունքներով է, որ տնտեսական զարգացման, տնտեսական վերելքի, բարգաւաճման անծայրածիր յոյսեր են տալիս երկրի բնակչութեան:

Բայց նրանք ոչ մի բան չեն ասում, այդ ուղղութեամբ եւս: Ինչպէս որ ամէն էական նիւթի կապակցութեամբ…  

Այս նիւթի մասին եւս, ասում են միայն՝ հա, հա, դա այդպէս է լինելու: Միանշանակ: Բան չմտածէք:

Ամէն բան լաւ ա լինելու:

#հաղթելուենք:

. Վերեւ պարզուած տարրակա՛ն դիտարկումների լոյսին տակ, թող գոնէ բացատրեմ մեզի թէ ո՞նց են պատկերացնում Հայաստանի տնտեստական փրկութիւնը, շնորհիւ թրքական ճանապարհների բացումին:

Աչալուրջ կերպով ուսումնասիրելու եմ իրենց ըսածը… խօ՛սք…

Միայն թէ՝ թող մի բան ասե՛ն:

Նկատի ունենալով որ, այդ տնտեսական աճի, տնտեսական թռիչքի հանկերգի միջոցաւ, ուզում են մեզ… մխիթարել, մեր կրած անասելի կորուստներին համար:

Գոնէ-թող-բացատրե՛ն. մտիկ ընենք. նայինք, թէ ի՞նչ ըսել կ’ուզեն…

. Մինչ այդ, սպասելով այդ բացատրութիւններին, նորէն մենք մեզի հարց տանք՝ արդեօք… Անդրկովկասի Սիլիքօն Վէլիին մասի՛ն է, ծրագիրը…

Հայաստանի ԱյԹի (հայ դի՞) ոլորտում, աննման ուղեղների զգլխիչ արգասի՞քն է, որ պիտի ծախեն, արտածեն…

Եւ խնդիրը միայն այդպէս՝ հնարուելիք ու սարքուելիք, սոսկալի գործիքների նիւթակերտ արտադրութիւնը չի: (Չնայած, դրա համար ալ, խոշոր եւ տոկուն ճամբաներ են պէտք: Քանզի, օրինակի համաr՝ համակարքիչի mouse ? այդ ինչ խօսք ա… այդտեղ՝ ճարտոններ ունենք, արա՛… հղի կովու չափ՝ առնէտնե՛ր… ինչի՞ մասին է խօսքը… mouse եղեր, հը՛հ… իսկ այդ սոսկալի պլանշետը որ արտադրեցին, չտեսա՞ք… tabletը ո՞րն ա… դա կարգին՝ 2001 A Space Odysseyի խոշոր, սեւ մենաքանրն է… որու Տիեզերական Խորհուրդը այդպէս, պարզաբանուեցաւ Հայաստանէ մէջ…  իսկ այդտեղ պարզապէս սմարթֆոն չէ որ կը սարքուի, այլ՝ smartestphone… geniusphone… բջջային որ ասեն, պատկերին վրայ՝ կենդանի բնութեան ամէնախոշոր բջիջի՝ մարդկային ձվաբջիջի չափ հաղորդակցական շրջանակների հսկայական ցանցի մը կ’ակնարկեն… եւ այդ հայկական գործիքը կը ծառայէ նաեւ՝ հրաշագործ Արմենիկումը սրսկելու, անշուշտ… եւ… հա… այսպէս, բաներ… շատ բանե՜ր…) :

Բայց նաեւ – ու մանաւանդ – մտային հանճարեղ յօրինումներու պարագային ալ, Հայաստանի համար՝ տառացի առումով ճանապարհների, շօշափելի ճամբաների, սուր կարիքը կայ…

Արդարեւ, այդ ուղեղային արտասովոր արտադրանքը այնքան խիտ ու ճոխ է, այնքան առատ, յորդառատ եւ… ծա՛նր է, որ զայն փոխանցելու համար մնացեալ աշխարհին՝ technological ուղիները, բաւարար չեն: Չեն դիմանար: Թելերը կը վառին: Օդային ալիքները, կը բռնկին:

Հետեւաբար՝ քամիօններով, մաշիններո՛վ պէտք է որ փոխադրեն, իրենց այդ անպարագիծ միտքերը, անհուն մտայղացումները…

Software? բայց դա ինչ ա՞ նշանակում… softը, ո՞րն ա, աբե’… Հայաստանում՝ կակուղ ո՛չ մի բան չկա՛՛յ…

Հա, ճիշդ է: Ոչ software, ոչ ալ ուրիշ որեւէ soft բան կայ, այդ ամուր, տոկուն եւ հաստատուն վայրը:

Բայց երեւի միայն մէկ հատ ոչ-փափուկ բան մը կայ, որ բացարձակապէս կը պակսի այդտեղ: Կարծր իրականութիւնը:

. Իսկապէս անհասկանալի է, թէ ինչպէս ոեւէ մէկը, նոյնիսկ մէկդի դնելով բոլոր այլ նիւթերը, կրնայ տակաւին հաւատալ այս, տնտեսական նիւթին մէջ եւս՝ այս վարչակարգի ցնորամիտ հեքիաթներին:

Ինքնախաբէութիւնն էլ, պիտի որ սահման մը ունենայ:

. Համայն աշխարհը՝ Հայաստանը մարդու տեղ կը դնէր, միմիայն մէկ հիմնական պատճառով: Ու դա կը կոչուէր՝ Արցախ:

Նախ՝ աշխարհաքաղաքական ակնյայտ նկատառումներով: (Այդ գետնի վրայ գոնէ, կրնայինք մրցիլ Թուրքիոյ հետ…)

Ապա՝ քանի որ շնորհիւ Արցախին է, որ Հայաստանը կրնար կանգուն մնալ, զարգանալ: Իսկական ապագայ մը ունենալ.

. Բայց ոչինչ, վաղը կը տեսնէք որքան խոշո՜ր տօնածառ մը կը տնկեն այդ հոյակապ հրապարակին մէջտեղը. եւ անոր նայելով, թէ ինչպէս՝ ապուշի պէս կը ժպտին, կ’ուրախանան, կը սքանչանան, էշու չափ մարդիկ եւ կիներ…

էհ, վերջպաէս, շնորհիւ 2018ի մոգական գարնան, գոնէ՝ ժպի՛տ եկաւ, մարդոց երերսերուն վրայ, չէ՞: Վերջապէս ժպիտ երեւցաւ, մինչեւ այդ երջանիկ պահը՝ սուրաթսըզ հայաստանցիների մռայլ ու խոժոռ դէմքերին վրայ… Ժպիտ եւ հպարտութիւն… Անհուն սփոփանք… Ինչո՞ւ չշարունակել, նոյն թափով… Ի՞նչ եղեր է, որ… Ինչ է, բան է պատահե՞լ… Մա՞րդ ա վատացել…

. Ոչ տնտեսական թռիչք, ոչ էլ տնտեսկան թրիք, չէ:

Այլ միայն՝ թռչող թրիք (եզի թրիք, that is. օդային BS) :

Հայդուկ Շամլեան

02 Դեկտեմբեր 2021

not only “bullshit walks”, as they say
but sometimes, it flies
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Les pages blanches d’un Livre Blanc

J’ai lu, dans sa version originale en anglais, les 124 pages du document intitulé « Un Livre Blanc – La Guerre du Karabakh de 2020 et l’avenir des politiques étrangère et de sécurité de l’Arménie ».

En toute franchise, l’ouvrage ne mérite pas plus, que la réaction minimale qui sera présentée dans cet article. Ce qui m’a d’ailleurs déçu, car selon les échos fragmentaires que j’en avais reçus, j’avais pensé que j’aurais là une occasion de faire un exposé contraire exhaustif, sur un sujet important.

Mais en tout cas, après avoir perdu notamment Chouchi, je n’ai plus envie – ni même la force – de faire des efforts superflus. Et je ne crois pas du tout que l’infime portion de ce Livre Blanc, se rapportant à la question nationale, trouvera preneurs. Surtout pas à ce stade-ci de l’Histoire des Arméniens.

Pour ce qui concerne ladite question nationale, les 3 auteurs expriment leur opinion subjective et biaisée, en quelques paragraphes. Avec une orientation idéologique et politique évidente, qu’ils n’essaient pas de cacher vraiment, mais qui est prévisible et ordinaire, nullement originale.

Donc, hormis ces quelques paragraphes, le reste, dans le fond, n’a pas grand-chose à voir avec ledit sujet national. C’est un fourre-tout, vaguement prétentieux, parfois instructif, mais largement insignifiant.

* * *

Cependant, pour ce qui est – entre autres – de la susdite question nationale – laquelle semble être son objectif principal, vainement maquillé par tout le reste… -, l’ouvrage est quelque peu trompeur.

Donnant l’apparence de fonder ses conclusions sur les opinions de nombreux « experts », le document étale les avis contradictoires, diamétralement opposés, de 45  individus. Ceux-ci étant, de surcroît, arbitrairement choisis, et ne pouvant sûrement pas représenter l’ensemble de la Diaspora, loin de là. Notons par ailleurs que les auteurs ont envoyé leur questionnaire à 73 personnes, dont 28 n’ont même pas daigné leur répondre.

Donc, selon le document même, une partie de ces 45 personnes ont exprimé une opinion et une position symétriquement contraires et opposées à celles des 3 auteurs. Et on ne sait pas quelle proportion de ces 45 participants ont ainsi un avis opposé à celui exprimé par les 3 auteurs dans leurs doctes conclusions.

Indiquer au moins des pourcentages chiffrés, pour  que l’on sache la proportion des 45 répondants dont la position s’oppose à celle des auteurs – ceux-ci exposant et donc admettant eux-mêmes cette position contraire à la leur -, ça serait déjà bien.

Ce qui serait mieux, c’est d’annexer au document les questionnaires remplis par ces individus. Pour que l’on sache aussi qui a dit, quoi ? Pourquoi cela devrait-il rester secret… ? Les répondants auraient-ils participé, sur une base de confidentialité ? Cela serait déjà significatif en soi.

* * *

Mais tant qu’à faire, esquissons donc quand même quelques réponses élémentaires, sur le fond de la chose.

Ce que les auteurs disent, essentiellement, c’est : il faut que les Arméniens dissocient leur agenda national, de leur agenda étatique.

C’est ce que demanderait le salut ultime, le sauvetage urgent, de leur État.

Puisqu’ils se présentent comme des experts, nous aurions aimés entendre ces éminents auteurs citer au moins un exemple, un seul et unique exemple, d’une seule collectivité ethnique dans le monde, ayant un État portant leur nom, dont la diaspora se chargerait de l’agenda national, alors que l’État aurait un mystérieux agenda distinct, qui serait vidé de son contenu national…

La réalité est, que ce sont seulement les peuples sans État, qui poursuivent leur agenda national à l’extérieur des territoires sur lesquels ils aspirent à fonder un État. On les appelle des «stateless nations». Palestiniens, Kurdes…

Dans le cas de tous les peuples qui ont un État, c’est en fait… le contraire !

C’est leur État qui se charge de l’agenda national, et leur diaspora ne fait qu’assister éventuellement leur État, à cet égard.

Je ne sais pas, ailleurs, mais c’est comme cela sur notre planète entière.

* * *

Par ailleurs, les auteurs de ce Livre Blanc sont sous l’impression que l’agenda national de l’État arménien relèverait de l’imaginaire fiévreux de sa Diaspora. Et que, de surcroît, c’est celle-ci qui l’impose à celui-là.

Or, ledit agenda national est imbriqué, enchâssée, formellement et explicitement formulé dans les actes fondateurs mêmes de la présente République d’Arménie.

Lesquels actes fondateurs de l’État arménien actuel sont signés, soit-dit en passant, par… le patron de l’époque de l’auteur libano-bostonien de cet amusant Livre Blanc.

Parlons encore plus clairement : la Question Arménienne est expressément stipulée dans la Déclaration d’Indépendance de la République d’Arménie actuelle. Signée et proclamée en 1991. Par un dénommé Levon Ter-Petrosyan.

Comme je l’ai dit plus haut, je n’ai plus la force d’avant, et je ne vais donc pas traduire ici un article précis et détaillé que j’avais rédigé sur ce sujet. Que cependant, voici (tout y est) : https://haytougchamlian.blog/առաջին-նախագահին-վերջին-սխալները/

Or, au stade de l’Indépendance de cette Arménie, non seulement la Diaspora n’avait ni l’intention ni les moyens d’imposer quoi que ce soit à l’État arménien en ré-émergence, mais la Diaspora n’était même pas tellement enthousiaste, à l’idée que l’Arménie procède aussi promptement, aussi précipitamment, de manière tellement hâtive, irrationnelle, désorganisée et chaotique, à l’Indépendance.

Même le Parti de la Diaspora, fondateur initial de cette République d’Arménie, qui avait invoqué pendant 70 ans de soviétisation le retour de celle-ci à l’Indépendance, préconisait une accession graduelle, par étapes, à cette Indépendance.

Donc, plutôt que de gronder – voire insulter – une certaine Diaspora, dans l’état où elle se trouve en ce moment, de l’exhorter à « laisser tranquille! » l’État arménien – à lui f***** la Paix, littéralement… -, les auteurs concernés seraient mieux avisés de soumettre une recommandation très simple et expéditive au gouvernement et au parlement de l’Arménie : modifier, réécrire la Déclaration d’Indépendance de la République d’Arménie. Au minimum.

Rien que ça…

Et c’est lors de ce processus intéressant que nous verrons ce qu’en pensent vraiment, les Arméniens d’Arménie et du reste du monde. Et  non pas seulement 3 auteurs d’un vaste machin pompeux, et 45 participants à leur questionnaire – dont une proportion non quantifiée s’oppose totalement, frontalement, à leur opinion -.

Inutile de trop continuer, sur ce niveau.

En faisant valoir, par exemple, que l’agenda national en question, non seulement n’est pas un danger pour la sécurité nationale de l’Arménie, mais qu’il est en plutôt le garant. C’est pour cela qu’on l’appelle d’ailleurs sécurité “nationale” et non pas “étatique”.

La preuve flagrante et actuelle de cela étant l’agression qui continue, l’invasion en Arménie même – toujours en cours, voire encore à suivre – , après la perte de l’Artsakh.

Et cette fameuse route spéciale, ce “corridor” réservé entre les Turcs du Caucase du Sud et leurs frères de l’Anatolie, elle est exigée par tous ces Turcs, pourquoi ? À cause de notre agenda national ? Sérieusement…

Donc, les Turcs veulent une telle autoroute entre eux, à travers l’Arménie, car… ils se sentent menacés par notre agenda national ?

Le panturquisme serait donc un moyen de défense, pour les Turcs. Une mesure d’auto-défense légitime, à l’encontre de la terrible menace arménienne…

C’est limpide. Tout comme pour le Méds Yéghern, dont tout le monde sait parfaitement qu’en fait, ce sont les Arméniens qui en furent la cause. En raison de leur agenda national, pardieu! 

Alors que de 1907 à 1913, la Parti arménien considéré pourtant comme étant celui des nationalistes écervelés, s’était résigné à établir une relation de collaboration avec les Turcs. Fermant même les yeux sur les massacres de Cilicie, précurseurs de « 1915 ».  Des membres importants dudit Parti étaient devenus carrément des députés ottomans, ils siégeaient gentiment au Parlement Turc…

C’était l’heureuse et si prometteuse « Ére de la Paix ». Le temps de la réconciliation. Le temps de tourner la page, pour regarder enfin vers l’Avenir… Ce sont exactement les mêmes termes qu’on entend en ce moment, oui. mais c’était au début du siècle dernier…

Nous sommes passés par là.

Et «Les Turcs ont passé là», aussi…

Dans la mesure où l’agenda national des Arméniens est nécessaire et indispensable à la viabilité de l’État arménien (on ne prétend pas encore parler de survie, ni de pérennité, mais de viabilité seulement…), la proposition des auteurs du Livre Blanc en question consiste à vouloir sauver l’État arménien, en le tuant.

En l’achevant, plus précisément…

* * *

Dans un paragraphe particulièrement étrange, les auteurs du Livre Blanc en question nous dictent eux-mêmes ce qui serait acceptable comme réponse à leur opinion, si jamais nous avions l’outrecuidance de ne pas y souscrire. Ils encadrent eux-mêmes, péremptoirement, une réfutation éventuelle (impensable?) de leur posture.

Au lieu de nous en offusquer, jouons donc leur jeu, allez. Why not ?

Alors voilà, une alternative à leur proposition de suicide national final de l’Arménie, ce serait le scénario suivant :

1) Nous procédons à la démarcation de la nouvelle ligne de frontière Arménie-Azerbaïdjan, qui vient de se créer.

On ne parle pas de Traité de Paix, mais de la délimitation d’une frontière, sur la base d’un accord de cessez-le-feu.

Cette formalité officielle établira donc une frontière qui sera aussi définitive que l’est n’importe quelle frontière convenue dans ces circonstances…

En fait, une frontière découlant d’un accord de cessez-le feu, et non pas d’un traité de paix, cela s’appelle plus précisément : une ligne de front.

En tout état de cause, cette procédure est inéluctable. Étant donné qu’à ce stade-ci, il nous est impossible de recommencer la guerre.

Au fait, lorsque les auteurs du Livre Blanc réfèrent à l’accord de cessez-le-feu, ils l’appellent systématiquement «Déclaration du 10 Novembre»…

Cela est fort étrange, dans un document émis par des experts.

En effet, il y a eu certes une déclaration le 10 Novembre 2020. Mais c’était pour annoncer un accord formel, signé la veille.

Alors, pourquoi parler d’une déclaration du 10 Novembre, lorsqu’il s’agit en fait d’un accord, d’un document formel, signé par l’Azerbaïdjan, l’Arménie et la Russie.

Nous n’aborderons pas ici diverses conjectures possibles, pour tenter d’expliquer cet étrange procédé des auteurs du Livre Blanc en question…

Cependant, soulignons ici que la démarcation de frontière susmentionnée est un corollaire évident, une conséquence inévitable et incontournable, un élément du contenu implicite mais évident, de l’accord de cessez-le-feu signé le 09 novembre 2020.

Lorsque l’on cède – et reçoit – des territoires, il faut bien les délimiter !

2) Dès que cela sera effectué, les soldats russes se positionneront sur tout le long de la frontière Est de l’Arménie, tout comme ils le font déjà sur la frontière Ouest. Le résidu de l’Artsakh est aussi entouré de soldats russes, à présent.

Dès lors, considérant qu’il n’est pas probable que la Georgie ou l’Iran attaquent militairement ’Arménie, la menace de guerre sera dissipée. Et ce, pour une durée indéterminée.

Sinon, l’Otan (via la Turquie) devra se battre cette fois-ci directement contre la Russie… Auquel cas bonne chance, à eux tous. Nous, on a déjà donné, merci.

Mais dans un tel cas de figure, ce n’est pas seulement l’Arménie qui sera confrontée à une épreuve « existentielle », voire apocalyptique.

3) Nous nous attellerons alors à la tâche du redressement de l’Arménie, à tous égards.

En notant que l’accord de cessez-le-feu signé le 9 novembre 2020 met fin à toutes les entraves économiques infligées jusqu’ici à l’Arménie.

4) On verra ensuite, pour la suite éventuelle des choses… En temps opportun…

Désolé pour les auteurs du Livre Blanc, car ce scénario ne convient certainement pas à l’Occident, à l’Otan (en Emporte le Vent)…

* * *

Les auteurs du Livre Blanc en question sous-estiment gravement le puissant et profond backlash nationaliste au sein des Arméniens, que va susciter la défaite humiliante, catastrophique et déshonorante qu’ils viennent de subir.

C’est peut-être même de cela que les Arméniens avaient besoin, un besoin de nouveau vital. Pour se secouer, se retrouver, vivre une nouvelle Zartonk salutaire, comme celle qui avait éclos dans les années 1830, après plusieurs siècles de torpeur morbide, de néant national, d’asservissement, d’abrogation de soi collective.

Le retour du balancier mettra de nouveau les pendules à l’heure.

Cependant, pour une période indéterminée, le propos en cause de ce Livre Blanc sera probablement «à la mode».

Car il y a deux réactions, dans une situation comme celle que vivent en ce moment les Arméniens : Vichy, ou De Gaulle. Et sur le coup, c’est plutôt Vichy qui l’emporte… Cela fait partie intégrante du processus de Défaite. Lequel n’est cependant pas irréversible.

C’est la peur (il n’y a pas de mot plus juste, en l’occurrence applicable), un banal sentiment de peur, que l’on veut présenter comme la Voix de la Raison, la Voie du Réalisme.

En estimant que les Arméniens sont trop faibles, qu’ils seraient notamment incapables d’assumer une situation de « guerre permanente », les auteurs de ce Livre Blanc préconisent une capitulation permanente. Un recul continuel, un repli national perpétuel, à l’infini.

Est-ce vraiment une solution ? Les treize mois qui se sont écoulés depuis la perte de l’Artsakh, sur fond de la posture conciliante et pacifiste du gouvernement arménien, prouvent que : non.

Et que non seulement ce n’est pas une solution, mais au contraire, cela aggrave et empire la situation. À chaque concession, l’assaillant et envahisseur demande une nouvelle concession. Le moindre geste d’apaisement est considéré comme un signe de faiblesse, une nouvelle opportunité d’agression.

Resterait alors la «solution» de la soumission totale. Ça tombe bien, car la Turquie actuelle se revendique de l’Ottomanisme…

Mais alors, le brillant Avenir que l’on nous promet depuis la perte de l’Artsakh, plutôt que l’avenir, ça serait plutôt un retour vertigineux vers le passé. Vers le temps de l’heureuse cohabitation imaginaire de cinq siècles entre Arméniens et  Turcs, sous le joug turc.

Une époque merveilleuse, idéale, l’utopie même devenue une réalité palpable, mais que, hélas… l’agenda national de certains Arméniens a violemment saccagée. Provoquant la déplorable Tragédie que l’on sait….

Ainsi donc, même le révisionnisme moderne de notre Histoire ne serait qu’un recyclage du révisionnisme habituel que les négationnistes nous servent depuis belle lurette. Et que certains Arméniens n’ont d’ailleurs jamais cessé de gober.

* * *

Libaridian est fidèle à lui-même. C’est son moment de triomphe, allez, qu’il la savoure donc un peu. C’est de bonne guerre…

Un quart de siècle plus tard, cela ne sert manifestement à rien d’argumenter avec lui et les sympathisants de Levon Ter-Petrosyan dans son genre. Tout a été dit, sur ce front interne.

Donc à ce stade-ci, oui, bravo, ce sont eux qui ont gagné. Félicitations. Pour ce qui est de cette manche…

Mais le cas des deux autres auteurs en question, est différent.

(Je vais épargner ici la gentille « experte du ministère de la Défense de l’Arménie en 2018 et 2019 », qui avoue elle-même cela dans le document. Son patron de cette époque, qu’elle servait donc avec ses judicieux conseils d’experte, est donc le type qui avait vaillamment lancé le slogan provocateur, belliqueux « nouvelle guerre, nouveaux territoires! »; à tout le moins et entre autres, un facteur déclencheur de la raclée magistrale qui s’est ensuivie. Un élément du coup de poker sidérant, de l’énorme bluff du régime « révolutionnaire », qui a engendré toutes ces pertes inouïes, ce carnage indicible… Le même ministre de la Défense, qui bénéficiait donc des conseils de l’auteur(e) du Livre Blanc en question, se trouve d’ailleurs en ce moment même en prison. En relation avec ce qu’il aurait fait  – ou n’aurait pas fait -, à ce titre, avant et/ou pendant la guerre désastreuse de 2020. Non, ça va… On va mettre tout cela de côté.)

Dans le cas de deux autres auteurs, donc, malgré tous les efforts intenses qu’ils font, pour conférer à leur propos une apparence de « cérébralité », le soussigné a plutôt l’impression que leur démarche est le résultat du choc émotif extrême que vivent tous les Arméniens, dans la situation catastrophique qui perdure depuis plus d’un an déjà, et qui continue de s’aggraver encore.

Ce serait alors leur manière de tenter de remédier à cette perturbation psychologique profonde. (Eh oui, je peux bien passer pour un expert en psychologie, si les 45 répondeurs au questionnaire utilisé pour la confection de ce Livre Blanc, ainsi que les 3 auteurs concernés, sont des experts sur tous les sujets abordés dans celui-ci.)

Si c’est bien cela, la motivation profonde de cet ouvrage (lequel ne pourra pas avoir d’autres effets significatifs), alors, pourquoi pas. Espérons que cela leur aura réussi.

Sinon, je leur recommanderais plutôt : de boire. C’est un  moyen moins laborieux de tenter d’apaiser la souffrance de l’âme, et c’est possiblement plus efficace en ce sens, que de publier un tel document. Certes, il ne s’agit pas d’un traitement curatif, le soulagement est – à chaque fois – temporaire seulement. Mais c’est mieux que rien.

C’est toujours ça, de gagné.

Me Haytoug Chamlian

Montréal, 24 novembre 2021

Articles (FR) / Index

Entrée Principale

Եռագոյնը ե՛տ տուէք Դաշնակցութեան

Հակա-Դաշնակցութիւնը, բարդ հիւանդութիւն է: Ոչ միայն տարբեր ախտանշաններ, այլ տարբեր աստիճաններ, երանգներ ունի:

Երբեմն, շատ նուրբ է: Գրեթէ անյայտ: Առանց ախտանշանի իսկ: Քորոնաժահրին պէս :

Այդ պարագաներուն, նայիս նէ, ճիշդ հիւանդութիւն չէ իսկ: Այլ՝ իւրայատուկ հայկական ինքնութիւն:

Նօթ՝ այս յօդուածը կրնաք սկսիլ կարդալ՝ ամենավերջին պարբերութենէն: Վերջին «* * *»էն սկսեալ: Յետոյ կրնաք վերադառնալ սկիզբ: Ձեւ մըն է: Տարբեր կը ստացուի:

* * *

«Առավոտ» թերթի հետաքրքրական Խմբագիրը (ատենին՝ ՀՀՇի մտաւորական համախոհ), իր երէկուայ խմբագրականին մէջ, կ’ըսէ՝ « «Հայաստան» դաշինքի առանցքը կազմող Դաշնակցությունը եղել է Ռոբերտ Քոչարյանից 100 տարի առաջ եւ կլինի Նիկոլ Փաշինյանից 100 տարի հետո:  Դա գաղափարախոսություն է, մեր ժողովրդի մի մասի մտածելակերպ, որն անձամբ ինձ հոգեհարազատ չէ, բայց անպայման պետք է ներկայացված լինի քաղաքական դաշտում:  Ոչինչ չի խանգարում ՀՅԴ-ին հանդես գալ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ: »

* * *

Վերեւ մեջբերուած այդ տողերը կարդալով, մարդ առաջին հերթին կրնայ կարծել թէ այդտեղ արտայայտուածը՝ գովասանք մըն է, ՀՅԴաշնակցութեան հասցէին: Փառաւոր գնահատում մը, արժեւորում մը:

Այդ առաջին տպաւորութիւնը ունի այն յաւելեալ, զօրեղ դրդապատճառը, որ Հայաստանի մէջ սովորական բան չէ՝ որեւէ դրական բան լսել Դաշնակցութեան մասին:

Սակայն եկէք քիչ մը աւելի խորանանք: Քիչ մը, միայն.. Շատ պարզ լեզուով,  իրողական անհերքելի հիմնաւորումներով, ու տարրական չափով միայն:

Stay with me…

* * *

Հայաստանցի բանիմաց խմբագրին ըսածը այն է որ՝ պրավօ՛ Դաշնակցութիւն: Դուն իսկապէս որ ինքնատիպ իրականութիւն մըն ես, Հայոց Պատմութեան մէջ:

Դու «կա՛ս ու կը մնա՛ս» («Մեղաւոր է Դաշնակցութիւն» երգին եզրափակիչ բառերուն պէս…):

Դու Կա՛ս Միշտ (Ռամշթայնի ամենանշանաւոր երգերէն այդ մէկ հատին վերնագրին պէս… զայն հայացնելով… եալլա, դիւրին է, պզտիկ ճիգով մը, պիտի կռահէք…) :

Օ՜ Դաշնակցութիւն, քո նմանը տակաւին չկայ այժմու Հայաստանին մէջ:

Փառք ու Յաջողութիւններ, քեզի:

Պէտք է որ անպայման մնաս, անպայման մնաս Հայաստանի քաղաքական դաշտին վրայ:

Բայց, դու երբէք իշխանութեան պիտի չհասնիս, այդ երկրին մէջ:

Մէկը պիտի գայ, միւսը պիտի երթայ, անցողակի եւ յաճախ անարժան հայեր, կարգով, պիտի տիրանան ՀՀի իշխանութեան, ապա անհետանան: Բայց դուն, ո՜հ դուն, Դաշնակցութիւն, մնայուն ես:

Ուրեմն պիտի մնաս ու.. դիտես այդ ամէնը:

Որպէս բացառիկ, առանցնաշնորհեալ հանդիսատես: Լուսանցքին մէջէն:

Լուսանցքին իսկ այն տեղէն, ուր քեզի համար պիտի նշանակէ օրուայ իշխանութիւնը:

* * *

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը՝ էական, որոշիչ, առաջնահերթ դեր ունեցաւ, այս Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումին, նախնական գոյացման մէջ, որպէս պաշտօնական երկիր եւ պետութիւն: 1914էն մինչեւ1921:

Անկէ ետք, եօթանասուն տարիներ շարունակ, Հայութեան թուաբանական լայն մեծամասնութիւնը, ոչ միայն ընդունած էր այն իրողութիւնը որ այս Հայաստանը ինքնիշխան ու անկախ երկիր չէր, այլ, որոշած էր թէ այլեւս անհնար է որ նա երբեւիցէ անկախանայ: Վերջնականապէս համակերպած էր այդ կացութեան, եւ վրան ալ՝ անընդունելի կը համարէր որեւէ այլ կեցուածք կամ կարծիք:

Միմիայն ՀՅԴաշնակցութիւնն է, որ մերժե՛ց այդ կարծեցեալ իրականութիւնները:

Քանզի «Խայը, Ճակատագրին չի՛ հաւատար» (re: Ա.Ա., «Ազատութեան Ճանապարհին») :

ՀՅԴաշնակցութիւնը, անշուշտ շատ աւելի խորքային, բովանդակալից եւ շօշափելի գործունէութեան մը կողքին, պահեց ու պահպանեց յատկապէս՝ այն դրօշակը, որ այսօր այս Հայաստանի Հանրապետութեան դրօշակն է:

Այնպէս մը պահեց ու պաշտպանեց այդ դրօշը, որ սերունդէ մը ետք արդէն, բիւրաւոր հայեր կը կարծէին թէ այդ՝ Դաշնակցութեան դրօշակն է:

* * *

Համահայկական ձեռնարկների ընթացքին, ուղղակի արգիլուած էր Եռագոյնը պարզել:

Չէ, խօսքը Խորհրդային Հայաստանի մասին չէ… Այլ ամբողջ աշխարհի տարածքին, որեւէ տեղ ուր հայեր կային:

Պատանի տարիքին, Պասքէթ-Պօլի խաղերու ընթացքին, զայն մեր բաճկոնին տակ պահած, գաղտնի, մեր հետ կը տանէինք այդ Եռագոյնը: Ու երբ որ ՀՄԸՄը աղուոր կօլ մը կոխէր, յանկարծ այդ դրօշը բաճկոնին տակէն դուրս կը հանէինք, ու կը բարձրացնէինք դէպի երկինք, սոսկալի, վայքինկանման գոռումներով:

Եւ մեզ դուրս կը շպրտէին այդտեղէն:

Երբեմն, մարմնային կռիւ ալ կ’ըլլար: Այդ ուրիշ հայորդիները, կ’ուզէին մեզ ծեծել: Հայ կեդրոնի մէջ: Այն պատճառով որ, հայկական ձեռնարկի մը ընթացքին, այսօրուայ Հայաստանի այդ դրօշակը մէջտեղ հանած էինք: Օտար ափերու վրայ:

Օտար-ամայի ճամբէքի վրայ չէինք, չէ… Օտարներուն հետ նուազ հարցեր ունէինք: Հայ-ամայի ճամբէքն էին, խնդիրը…

(Թիւրիմացութիւն չլինի, այդպէս կ’ուզէին մեզ խոշտանգել, հա, բայց իրենք է որ կ’ուտէին ծեծը… Եւ այդ դրօշակը, վար չէր իջներ: )

Եռագոյնը Դաշնակցութեան դրօշակը կարծող հայերը չէ միայն, որ դէմ էին նրան: Այլ նաեւ անոնք, որոնք շատ լաւ ալ գիտէին անոր նշանակութիւնը: Եւ այդ նշանակութեան, այդ իմաստին դէմ էին, ոչ թէ սիրուն գոյներով կտաւի կտորի մը:

Դէ՛մ էին այն տեսլականին, այն ձգտումին, որ 1991ին՝ դարձաւ իրականութիւն:

Ի դէպ, այդ նոյն, վերոյիշեալ, Հայաստանի դրօշակը մերժող հայ կեդրոններուն մէջ է, որ հիմա պիտի գտնէք ամենաշատ փաշինյանիսթները… Որոնք իրենց այդ կեցուածքը կը հիմնաւորեն, ոգեկոչելով… Եռագոյնը:

* * *

Գրեթէ երեք-քառորդ դար, աշխարհի տարածքին, բացի Դաշնակցութենէն եւ նրա համակիրներէն, Հայաստանի Եռագոյնը ոչ միայն անհետացած էր, այլ՝ մերժուած:

Մնացեալ բոլոր հայերը կը մերժէին այդ դրօշակին ներքեւ հաւաքուիլ, համախմբուիլ:

Ոչ իսկ՝ տարին մի օր (այս ալ՝«Հայի Աչքեր» երգին պէս թող ըլլայ…) :

Ոչ իսկ, Ապրիլ 24ին:

Յանուն ազգային միասնականութեան, կուլ տալով իրենց ցասումն ու ցաւը, նաեւ պժգանքը, դաշնակցականները ստիպուեցան, որոշ առիթներու, ոչ թէ իրենց բաճկոնին տակ պահել, այլ իրենց պահարանին մէջ թողել Եռագոյնը: Եւ ներկայանալ ու մասնակցիլ տուեալ ձեռնարկին, զայն կրելով իրենց սրտին մէջ միայն: Այդ պահերուն, շատ ծանրացած սրտին մէջ:

Նշանակալից անեկտոդ մը յիշատակեմ, պատմական արխիւներու համար:

Մեր գաղութին մէջ, օր մը, 1980ական թուականներու թա՜ վերջաւորութեան, ՀՅԴաշնակցութեան շրջանային թերթին առաջին էջին վրայ տպուեցաւ պատկեր մը, ուր դաշնակցական մը, նոյն երկրին մէջ ոչ-դաշնակցական համայնքային կեդրոնի մը առջեւ, Եռագոյն դրօշը կը բարձրացնէր:

Թերթը լման տպուելէն ետք, որպէսզի «խնդիր չելլէ», այդ օրը՝ լոյս չտեսաւ: Բոլոր օրինակները թափուեցան:

Ըստ յիշածիս, այդ նկարն ալ, դեռ՝ սեւ-ճերմակ էր… Թերթը ատենը մէկ գունաւոր կ’ըլլար, բայց այն ժամանակներուն, հիմնականորէն՝ առանց գոյնի է:

Այսինքն, թերթին այդ չեղարկուած թիւին վրայ, բառացիօրէն՝ եռագոյն չկար իսկ…

Ի դէպ այդ ալ ինքնին, «սեւ-ճերմակ»ի պատճառով հայոց ներազգային կռիւը, ընդհանրապէս յատկանշական եւ յատկապէս այժմէական բան է, հայերու պարագային:

 * * *

 Այս ամէնէն ետք, հիմնելէ ետք այս Հայաստանի Հանրապետութիւնը, եւ տասնամեակներ շարունակ, բոլոր հոսանքների դէմ – ներառեալ հայկական –, բոլոր միջոցներով ու տեւաբար հետապնդելէ ետք նրա վերանկախացման Գաղափարը, սոյն վերանկախացման շեմին, ՀՅԴաշնակցութիւնը, այլեւս պաշպօնապէս ու բացէ ի բաց, իր ներկայութիւնը յայտնեց այդ երկրին մէջ:

Այդ բացայայտ «վերադարձ»ի նախնական, էական ու անմիջական պատճառը՝ Արցախի Պայքարն էր, ապա Արցախի ազատագրական կռիւներն ու պատերազմը: Որոնց բոլորին մասնակցեցաւ, նշանակալից կերպով ու չափերով, ՀՅԴաշնակցութիւնը:

(Ի տարբերութիւն մինչեւ իսկ շատ մը բնիկ արցախցիների, Արցախի համար ՀՅԴի մղած մարտերն ու տուած զոհերը՝ Գաղափարի համար էին: Հայ Ազգին համար էին նրա ջանքերն ու ծայրագոյն նուիրումը, զոհաբերումը: Ոչ թէ անհատական նկատառումներով. անձնական տուն-տեղ պահելու կամ յաւելեալ տուն-տեղ ձեռք բերելու համար: Նպատակը ազգային հողեր ազատագրել էր, ոչ թէ սեփական հողեր ունենալ: Ոչ ալ, «Ղարաբաղ Կոմիտէ»ն շահագործել, տիրանալու համար Հայաստանի իշխանութեան, ու անկէ ետք ուրանալու համար Արցախը… Բայց սրանք արդէն ուրիշ նիւթեր եղան… Դեռ կը խօսինք, այդ ամէնուն մասին ալ…)

* * *

Սակայն ՀՅԴաշնակցութեան բացայայտուած հայրենադարձութիւնը, վերջիվերջոյ, թէկուզ որպէս երկրորդական յատկութիւն, ստացաւ քաղաքական բնոյթ:

Եւ այսպէս, 1991 թուականին, ինչպէս որ կ’ըսէ խմբագիրը այս յօդուածին ամենասկիզբը վերարտադրուած մէջբերումին մէջ՝ ՀՅԴաշնակցութիւնը, Հայաստանի մէջ անկէ տարի մը առաջ «հանդէս [եկած] որպէս ինքնուրույն քաղաքական ուժ», մասնակցեցաւ յետ-խորհրդային Հայաստանի առաջին նախագահական ընտրութիւններուն:

Ու նա ստացաւ՝ 4,3% ձայն:

Ի դէմ այն անձին որ դարձաւ Նախագահ, քուէներու 83% համեմատութեամբ:

«Ոչինչ չի խանգարում ՀՅԴ-ին հանդես գալ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ»… Հապա՜…

Դաշնակցական թեկնածուն ողբ. Սոս Սարգսյանն էր: Նա հանրածանօթ էր շատ մը առումներով, բայց վստահաբար ոչ՝ որպէս վատ անձ մը: Իսկական եւ հարազատ մտաւորական, բարձրորակ արուեստագէտ, երեւի նա քաղաքական ոլորտին մէջ ալ աւելի կարողութիւններ ունէր, քան թէ գոնէ, ասենք… cheap tabloïdի մը ստախօս ու անուղեղ, ինքնակոչ «լրագրող» մը, միայն ձուկը մէջը փաթթելու համար օգտակար թերթի մը շինծու «խմբագիր» մը: Սա լման երեւակայական օրինակ մըն է միայն, անշուշտ (ինչ անենք, պիտի որ զգոյշ լինենք… ազատ արտայայտութեան իրաւունքը, նոյնիսկ՝ հանրային անձերու  նկատմամբ, Օրէնքով խստիւ արգիլուած է, արդիական ու ժողովրդավար, յառաջադէմ, Նոր Հայաստանում) :

* * *

Այդ թուականին, 1991, ժամանակագրութեան հիման վրայ, նիւթին մէջ չկային ու չէին կրնար ըլլալ՝ ոչ Քոչարյա՜ն, ոչ Մոչարյան, ոչ էլ Մերժ Մարգսյան («մածուն» բառը չէք կրնար ենթարկել այս ժողովրդային լեզուախաղին… փորձեցէք… ) :

Այսինքն, բառացիօրէն անկարելի է Դաշնակցութեան այդ, 1991ի՝ 4,3%ը, վերագրել նրա համագործակցութեան՝ Քոչարյանի կամ Ջոչարյանի հետ (մածուն-ջածո՞ւն… pushing the envelope…) :

Քանզի վերջինս Երեւան եկաւ – բերին… – 1997ին: Դաշնակցութեան այդ փառաւոր 4,3%էն՝ վեց տարիներ ետք:

Իսկ Հայաստանի – այժմ սահմանամերձ դարձած – Տեղ գիւղի զաւակ, այդ կէս-ղարաբաղցին ալ, դեռ անկէ ալ յետոյ քաղաքական դերակատար դարձաւ, Երեւանի մէջ:

Ի դէպ, այդ ժամանակամիջոցին երբ Մոչարյանը եւ Թարգսյանը՝ Երեւան երեւցան, վերոյիշեալ խմբագիրը չէր կրնար իսկ ասել թէ՝ «ոչինչ չի խանգարում ՀՅԴ-ին հանդես գալ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ»:

Չէ, էն վախտ, կար բան, որ խանգարում էր:

Կար ՀՀ Առաջին Թագաւորը, իր յետոյքալէզ պալատականներով: Այդ  Արքայութեան մէջ, ուր միականին՝ թագաւոր կ’ըլլայ:

Արդարեւ, այդ 83%ով ընտրուած Առաջին Նախագահը՝ Դաշնակցութեան օրինական գոյութիւնը ջնջեց, Հայաստանի մէջ:

Ուրեմն հիմա, ինչի՞ մասին է խօսքը…

ՀՅԴաշնակցութիւնը, մեծ յարգանքով ու քաղաքավարութեամբ, հրաւիրուած է Հայաստանի մէջ «հանդէս [գալու] որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ», որպէսզի նա այդտեղ մի քանի տոկոսնե՞ր ստանայ ընտրութիւններուն:

Շատ մերսի: 

* * *

Սակայն նիւթի առարկայ խմբագրականը չի վերաբերիր միայն այս նիւթին:

Այդպէս կարծիք յայտնելէ ետք, թէ Դաշնակցութիւնը պէտք է որ դուրս գայ «Հայաստան» դաշինքէն, մատուցուած յաջորդ խրատը այն է թէ, սոյն Դաշինքի համա-ղեկավար՝ Ռոբերտ Քոչարյանը, նա էլ պէտք է որ մէկդի դրուի, այլեւս:

Չէ, չէ… Այս Խմբագիրը Փաշինյանին համակիր չէ… հաւատացէք, այդպէս չէ…

Ընդհակառակը, ըստ իրեն, այս ամէնը անհրաժեշտ են, որպէսզի հնարաւոր ըլլայ «սահմանադրական ուղիով» իշխանափոխութիւն կատարել, եթէ Ընդդիմութեան նպատակը՝ այդ է – այսինքն՝  իշխանափոխութիւն, առանց փողոցի ուժի, այլ կանոնաւոր ընտրութիւններով -:

Քոչարյանի քաղաքական դաշտէն քաշուելու մասին, թէկուզ տարբեր մօտեցումով, ստորարգրեալը արտայայտուած է շատո՜նց:

Ահա [քլիք ընել որեւէ տեղ, գոյնով բառերուն վրայ] ՝  «Քոչարյան՝ հանգստեան կոչուելու իրաւունքը» (նախնական յօդուածը՝11 Յուլիս 2020 թ.; Յ.Գ./ այժմէականացում, 27.01.2021)

Սակայն իրողութիւնը այն է որ, վերջին ընտրութիւններուն, «Հայաստան» Դաշինքի ստացած 21%ը, շնորհիւ՝ Ռոբերտ Քոչարյանին է:

Լաւ օքէյ, 1991ի վերոյիշեալ արդիւնքների հիման վրայ, 17%ը՝ Քոչարյանին ստացած ժողովրդային ձայնն է: 21 նուազ 4… (եւ ներողութիւն սոյն Դաշինքին երրորդ մթին բաղադրիչին, որ զայն հաշուի իսկ չեմ առած… իրարու վրայ չխնդանք…) :

Այս յօդուածին ծիրին մէջ, աւելի բան չկայ ըսելիք այդ մասին…

Քոչարյանի մասին, that is.

Սակայն անհրաժեշտ է անգամ մը եւս յիշեցնել ու ընդգծել ներքեւ պարզուած իրականութիւնները:

* * *

Այժմու Ընդդիմութիւնը, որուն այն ատեն միացած էին նոյնիսկ երկու տասնեակէ աւելի քաղաքական խմբաւորումներ, պատերազմի աւարտէն անմիջապէս ետք, ձեռնարկեց փողոցի երկարատեւ շարժումի:

Եւ բաւարար մարդիկ չհաւաքուեցան:

Մինչ այն ժամանակ ալ արդէն, շատ մը հակա-փաշինյանիսթներ, փոխանակ միանալու այդ շարժումին, քննադատեցին եւ նոյնիսկ հեգնեցին զայն կազմակերպողները:

Այն հայերը որոնք մերժում են թէ՛ այս դժոխածին վարչակարգը, եւ թէ՛ այն ազգային ընդդիմադիր ուժերը որոնք գոնէ մի քանի տոկոսից աւելի շատ ժողովրդական զօրակցութիւն ունին, դեռ շա՜տ կը սպասեն այդ անգոյ, աներեւոյթ, այլամոլորակային «Երրորդ Ուժ»ին:

Հեսա, կը հասնի, այդ նոփ-նոր, մաքրամաքուր, կատարեալ, բացառիկ ու սքանչելի, սպիտակ-ասպետական՝ «Երրորդ Ուժը»… կը հասնի, անպայմա՛ն կը հասնի… շուտով կը հասնի…

Կոտոյին հետ միասին… ձեռք-ձեռքի…

Այս պարբերութեան նիւթին մասին, յաւելեալ պարզաբանում՝ «Մեղաւոր է Ընդդիմութիւն»՝

* * *

Իսկ եթէ «Սահմանադրական ուղի»ն անել է, նեղ փակուղի մըն է որ կը տանի ուղիղ դէպի հաստ պատ մը, եւ փողոցի բաւարար ուժ ալ չկայ, ի՞նչ կը մնայ…

Հա, այստե՞ղ է, այս նիւթին մէջ է՞ միայն որ ՀՅԴ-ն, հրաշքով, մէկէն՝ 83% ձայներ կը ստանայ Հայաստանի մէջ…

Չէ:

Ատոր ալ յստակ պատասխանը, ահա, այստեղ է՝ «ՀՅԴ-ն հայ պիտի չսպաննէՀայաստանի մէջ»

* * *

Այս յօդուածին մէջ, մէկ բան միայն կը մնայ ըսելիք: Որու առաջին բաժինը շատերուն զարմանք – նոյնիսկ շօք, ցնցում – կրնայ պատճառել: Սակայն պէտք է կարդալ մինչեւ ծայր: Երկար չէ: Բայց կրնայ քիչ մը աւելի խիտ ըլլալ:

Որոշ տեսանկիւնէ մը, զգացումէ զուրկ, զուտ ու բացարձակապէս ուղեղային մօտեցումը, կը թելադրէ որ ՀՅԴաշնակցութիւնը… համագործակցի Փաշինյանին հետ:

Օքէյ, շարունակելէ առաջ կը սպասեմ որ գետինէն ետ ելլէք, նորէն նստիք աթոռին վրայ…

Նախ, լաւ հասկցուինք:

Այդ տեսական իսկ մօտեցումը՝ ծայրագոյն անզօրութեան, վերջին աստիճանի յուսահատութեան հետեւանք կը հանդիսանայ: Անպայմանական անձնատւութիւն է:

Սակայն այդ հիման վրայ, դժբախտաբար, անխուսափելի ու անհրաժեշտ հաստատում մը կրնայ հանդիսանալ: Որպէս տեսութիւն:

Կայ այն էական սկզբունքը, չէ՞, որ՝ Պետութիւնն է, էականը:

Թէ՝ նամանաւանդ, Պետութիւնը որեւէ կապ չունի եւ պէտք չէ որ ունենայ, երբէք՝ անհատների հետ, ոեւէ անձի կամ անձնաւորութեան հետ:

Հետեւաբար, այդ սկզբունքին, այդ ըմբռնողութեան հիման վրայ, կարելի է մտածել որ ժամանակը կրնայ հասած ըլլալ, յայտնելու համար հետեւեալը՝

եթէ յաջորդող մի քանի ամիսներուն, Ընդդիմութիւնը պիտի չյաջողի, պիտի չկարողանայ վերջ դնել Հայաստանի այժմու դժոխածին վարչակարգին, ապա, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը պէտք է որ դուրս գայ այդ Դաշինքէն, եւ ջանայ համագործակցիլ՝ այժմ պետութեան բարձրագոյն պաշտօնները ստանձնած անձերուն հետ:

Աո՛՛ւչ:

Եթէ ընթերցողը նորէն աթոռէն վար ինկաւ, ես ալ, մատներս վիրաւորեցի. գրած ատենս՝ գրիչս կոտրուեցաւ (պատէն կախուած ջութակին պէս… “Peshawar Armenian Ensemble” version, անշուշտ… եթէ չէք տեսած, անպայման յութուպեցէք… կ’արժէ…) :

Այս դիտանկիւնէն, պէտք է որ Դաշնակցութիւնը կուլ տայ ամէն բան, բացարձակապէս անջատուի որեւէ զգացումէ, եւ փորձէ կատարել այս գերագոյն ճիգը, վեհագոյն ջանքը:

It’s not like, ասկէ առաջ, Կուսակցութիւնը չէ ըրած այդպիսի բան… Այնպէս մը չէ, որ չկայ նախադէպ… Եւ խօսքը, ափսոս, միայն այս Հայաստանի մասին չէ…

Հայոց Պետութեան հաւատացողին համար, այս կրնայ ըլլայ, այլեւս, միմիակ իսկական ճանապարհը: Քանզի այլապէս, լրիւ անիմաստ է այս ընթացքով շարունակելը:

Նուազագոյնը, թոյլ տուէք որ յիշեցնեմ թէ՝ Գարեգին Նժդեհը, Դաշնակցութեան հնոցին մէջ թրծուած ապա տասնամեակներ շարունակ նրա կրակներու մէջ իր անխնայ սուրը կարծրացուցած Յարատեւ Պայքարի Ասպետը, «Հայրենական (lol)» պատերազմի ընթացքին գերմանական ռազմագունդի հրամանատար եղած, Կարմիր Բանակին դէմ զէնքով կռուած՝ Գարեգին Տէր-Յարութիւնեանը, դիտմամբ անձնատուր եղաւ, ինզքինք յանձնեց հայ բոլշեւիկներուն, այն յոյսով եւ նպատակով որ անոնց հետ ալ կրնայ դեռ աշխատիլ, շարունակել ծառայելու համար Հայ Ազգին, Հայաստանին:

Հայոց Պետութիւն՝ Ամէն Բանէ Վեր (?) :

* * *

Որպէս միակ այլընտրանք, աւելի շէրէֆլը այլընտրանք՝ վերոգրեալ պետականամէտ, համագործակցական գործընթացին, դուրս գալէ ետք «Հայաստան» դաշինքէն, Կուսակցութիւնը պէտք է որ նաեւ դուրս գայ՝ Խորհդարանէն, եւ լման քաշուի Հայաստանի քաղաքական դաշտէն: Գոնէ, ժամանակաւոր կերպով:

Վստահաբար ուրիշ շատ բաներ կրնայ գտնել, ընելիք, Հայաստանի մէջ: Աւելի իմաստալից, աւելի մաքուր, եւ մանաւանդ աւելի արդիւնաւէտ բաներ:

* * *

Վերեւ ներկայացուած մօտեցումը կը չէզոքանայ սակայն, եթէ համարենք որ այժմ Հայոց Պետութիւնը պաշտօնապէս ներկայացնող անձերը, սոյն Պետութեան դէմ են գործում, զայն խորտակում են: Շատ աւելի, քան թէ երբեւիցէ ոեւէ նախկին իշխանաւոր:

Դիտումնաւո՞ր կերպով, կամ ոչ, էական չէ:

Քանի որ խնդիրը այն է թէ, նոյնիսկ եթէ, տառացի իմաստներով՝ չկայ դաւադրութիւն, չկայ դաւաճանութիւն, իրողութիւնը այն է թէ՝ ԱՆ-Հը-ՆԱՐ է համագործակցիլ Նիկոլ Փաշինյանին հետ:

Ոչ միայն անցած երեքուկէս տարիներու լոյսին տակ, այլ գոնէ 2007էն ի վեր, այս մարդուն ամէն մէկ ըսածը, չըսածը, ըրածն ու չըրածը նկատի առնելով, առարկայական անկարելիութիւն մըն է նրա հետ աշխատիլը, գործակցիլը: Նրա շուրջ համախմբուիլը:

Լման գիրք մը կարելի է գրել, փաստելու համար այդ հաստատումը:

Սակայն ապացուցելու համար որ այս արարածը չի կրնար պետական մարդ դառնալ, մէկ փաստ մը կայ որ բաւարար է՝ տեղի ունեցած Հայոց Աղէտէն ետք, նա չհրաժարեցաւ իր տիտղոսէն: Եւ դեռ մինչեւ հիմա ալ՝ չի ուզում հրաժարիլ:

Տուեալ կացութեան մէջ, այդ վարքագիծը միայն, արդէն բաւարար է հաստատելու համար որ այս մարդը միմիայն աւեր, վնաս ու վտանգներ կրնայ բերել Հայոց Պետութեան, եւ որ նրա հետ համագործակցիլը, անկարելի է:

Այդ ջանքը ոչ միայն դատապարտուած է ստոյգ ձախողութեան, այլ այդպէս ընելով՝ իր զարհուրելի սխալներուն, իր աններելի յանցանքին ու մեղքերուն բաժնեկիցը պիտի դառնայ, այդ փորձը կատարողը:

Նոյնիսկ վերոյիշեալ բացայայտ յիշատակումը՝ բոլշեւիկներու վերաբերեալ, եւ լռելեայն ակնարկը՝ Իթթիհատին, ի զօրու չեն:

Վերջին պարագային, քանի որ էն վախտ, այս Հայաստանի Հանրապետութիւնը, լրիւ նիւթէ դուրս էր: Ծրագիրը, այդ չէր:

Նախորդներուն պարագային, քանի որ նախնական, աղէտալի սայթաքումներէ ետք, նոյնիսկ հայ բոլշեւիկնե՛րը այս աստիճան դէմ չէին՝ Հայու Ինքնութեան: Ու այդ էութեան գոնէ տարրական հաստատումին, «Հայ»աստան կոչուող երկրի մը մէջ: Նաեւ, այս աստիճան անատակ, անընդունակ, տգէտ եւ անխելք չէին:

* * *

Փաշինյանին համար, իր հետը համագործակցիլ կը նշանակէ՝ բացառապէս իրեն ենթարկուիլ, հնազանդիլ: Միմիայն իր ուզածը կատարել, եւ չուզածին մասին՝ չխօսի՛լ անգամ: ՇԻ՛՛ՒՇ:

Իսկ ամենալաւագոյնը իրեն համար, որպէս իրեն միացած պետական դերակատար… ոչ մէկ բան կատարելն է: Միայն իրեն մտիկ ընել, եւ գլուխով՝ անդադար «այո, այո» ըսել: Առանց աչքերուն նայելու անգամ: Ձայնով «այո» ըսելն ալ յանձնարարելի չէ, կամ ալ ուրեմն շատ ցած ձայնով, շշնչալով, քանի որ այլապէս կրնայ յանկարծ խանգարուիլ, հանճարեղ մտքերուն թելը կրնայ փրթիլ:

Մի խօսքով, Փաշինյանին հետ համագործակցիլը՝ յանուն Պետութեան, համազօր է կրաւորական մասնակիցը հանդիսանալ սոյն Պետութեան խորտակումին:

Հետեւաբար, եթէ պետութիւնը լման պիտի անէանայ – արդէն շատ բան չէ մնացած -, եթէ նրա քանդումը պիտի հասնի մինչեւ իր ծայրագոյն աւարտին, եւ ուրիշ ճար չկայ, նախընտրելի է ըլլալ այդ գործընթացը դիտողը միայն, քան թէ խելագար շարժումներով wrecking ballը գործածող ուղեղային հիւանդին՝ «այո, այո՜» ըսողը: Առանց ձայնի:

 * * *

Ուրեմն հա, վերոնշեալ խմբագրին ըսածին պէս, հարիւր տարի առաջ եւ հարիւր տարի վերջ, Դաշնակցութիւնը՝ լինելու է:

Սակայն այդ դիպուկ դիտարկումին անցեալի վերաբերող մասը նաեւ մեզ կը յիշեցնէ, որպէս հաստատ իրողութիւն, թէ՝ Դաշնակցութիւնը կար, երբ որ Հայաստանը չկար:

Ատենն է հասկնալու, գիտակցելու, որ նոյնը կրնայ ըլլայ, ինչպէս որ անցեալին, յաջորդ հարիւր տարիներուն, եւս:

Դաշնակցութիւնը գոյութիւն կ’ունենայ, նոյնիսկ եթէ այս ՀՀ-ն չքանայ: Դարձեալ Հայաստան չլինի, որպէս պաշտօնական երկիր եւ պետութիւն: Անցել ենք, այդ ուղիով: Եւ այդ ժամանակ, կարծես թէ աւելի կար՝ Հայաստան, քան թէ հիմա…

Հետեւաբար, հիմա որ այս Հայաստանին համար՝ հայերու կրած դժոխային պարտութենէն, անասելի կորուստներէն եւ աննախադէպ խայտառակութենէն ետք, պաշտօնապէս բացուած է՝ թուրքերու հետ հաշտութեան դարաշրջանը, թերեւս մեզմէ ոմանց համար ալ ժամանակն է, որ վերադառնանք՝ 1921-1990 մեր փաստուած իրականութեան :

Այս թուրք-հայկական յուզիչ գրկախառնումի դարաշրջանը կը նշանակէ որ, պէտք է արդիականացնել Հայաստանի պետական խորհրդանիշները:

Եւ արդէն այդ գործընթացը սկսած էր, կը յիշէ՞ք:

Երբ որ 2018-2019ին Նոր Հայաստան հռչակուեցաւ, ՀՀ ԱԺի այժմու նախագահը յատուկ յանձնաժողով մը կազմեց, որպէսզի փոխուի երկրի հիմնը, քայլերգը:

Հիմա աւելի քան երբէք, իրաւունք ունի, տղան:

Այդ ի՞նչ անճոռնի խօսքեր են՝ «ամենայն տեղ մահը մի է, մարդ մի անցամ պիտ’ մեռնի, բայց երանի որ իր Ազգին ազատութեան կը զոհուի»:

Ի՞նչ… Ա՞զգ… Ու դեռ վրան ալ՝ դրա համար զոհուի՞լ, եւ փառաբանել այդ մահը?!

Սա ինչ բարբարոսութիւն է: Ամօթ է, պէ… Քաղաքակիրթ հարեւանները, ի՞նչ պիտի ըսեն…

Նաեւ անշուշտ հնամաշ, ժամանակավրէպ բաներ են այդ ամէնը…

«Երանի, որ իր Ազգին ազատութեան կը զոհուի»… փֆֆֆ… արա, ե՞րբ է որ այդպիսի բան իսկապէս եղել է, պատահե՛լ է, վերջին անգամ… երեւակայական բանե՛ր…

Հապա այդ անպատշաճ, տգեղ պետական զինանշա՞նը… ույյ՜յյ…

Առիւծ եւ Արծիւ… Կռուազան դէմքերով, մէկը դարձած դէպի արեւելք, միւսը՝ դէպի Արեւմուտք…

Վա՜յ… Ինչ պիտի ասեն նորէն, հարեւանները… Ոնց որ Հայաստանը սպառնում է՝ իրենց… Պահանջքներ ունի, իրենց նկատմամբ…

Չի՛ կարելի:

Այդ զինանշանն ալ պէտք է փոխել անյապաղ: Այդ խոժոռադէմ արծիւին եւ խիզախ առիւծին տեղը, դնելով՝  ժպտերես ոչխար մը, եւ ջայլամ մը – գլուխը աներեւոյթ, զինանշանին ետեւի կողմը թաղած – :

* * *

Անկէ ետք, ի՞նչ կը մնայ…  հա՛… այդ դրօշը…

Այդ դրօշը, որուն եօթանասուն տարիներ շարունակ մենք տէր եղանք, զայն միշտ բա՛րձր պահեցինք՝ օտար հողերու վրայ, մինչ չկարողացան նրան տէր կանգնիլ երեսուն տարիներ իսկ՝ հայկական հողին վրայ: Ու նա գետին ինկաւ այդ հողին վրայ: Թէկուզ շա՜տ սիրուն, նոր փռուած, թազա, այդ փայլուն ասֆալթներուն վրայ: Որոնց վրայէն շուտով կ’երթեւեկեն – կը տողանցեն – յաղթական թուրքերը:

Բայց, չէ… ամէն դէպքում, այդ դրօշն էլ յարմար չի… Հայաստանին ինչի՞ն ա պէտք այդպիսի դրօշ… Անցեալի բան ա… չի համապատասխանում՝ «Ապագա Կա» ին… Ոչ էլ, ի դէպ, «The Future Armenian»ին: Պիտի որ գնանք առա՛ջ:

Ուրեմն, լուծումը շատ պարզ է:

Այդ Եռագոյնը, ետ տուէք Դաշնակցութեան:

Այս անգամ, գոնէ զայն մեր բաճկոնին տակը պահելու կարիքը չունինք: Բանը բանէն անցաւ: Պըրծ:

Ուրեմն զայն ետ կ’առնենք, կ’ոլորենք ու կը դնենք մեր թեւին տակ: Ապա հանդարտ քայլերով, դարձեալ կը մեկնինք:

Դուրս կ’ելլենք:

Ոչ թէ «Հայաստան» դաշինքէն, չէ:

Այլ լոխ «Հայաստան»էն:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

31 Հոկտեմբեր 2021

Դէպի Երկի՛ր…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Լսեցի՞ք, Համբիկը «տուն հասեր է»!

Լկտի PR, բզկտուած սրտի մխիթարանք, եւ անպատիւ հրճուանք:

* * *

 «Վերջապես հասել եմ տուն»…

Հապա՜… այդ տունը այրելէ, փլատակ դառնալէ, արցախազրկուելէ, անհուն սուգի մատնուելէ ետք… դեռ անկէ ետք, մէջն ալ մտած ու բազմած ՝ թուրք զօրքեր:

Բայց ԱՄՆ բանտէն Հայաստան հասած Համբիկ Սասունեանի այդ խօսքը, հայաստաներէնի թարգմանած եւ բոլշեվիկեան ուղղագրութեամբ, կը տարածե՜ն ու կը տարածեն, ՀՀ այժմու վարչակարգի գործակալները:

* * *

Հայաստանի Հանրապետութեան Առաջին, Երկրորդ եւ Երրորդ նախագահներու ժամանակներուն, մեծ թիւով հայ նախկին «ահաբեկիչներ», ապաստան գտան՝ Հայաստանի մէջ:

Իրենց տեղափոխութիւնն ու բնակութեան հաստատումը՝ այդտեղ, տեղի ունեցաւ ամենայն լռութեամբ, խորհրդապահութեամբ, սուսիկ-փուսիկ:

Համբիկ Սասուսյանի պարագային, ականատես ենք սակայն հակառակ մօտեցունին, երեւոյթին:

Ակնյայտ է որ նա այժմու վարչակարգի բնորոշ «փիառ»ին ծառայող հնարք մըն է, ձեռնտու գործիք մըն է հիմա:

* * *

Իսկ բուն քմծիծաղը՝ թուրքերուն դէմքին վրայ է:

Արցախը ետ առին, ուղղակի Հայաստանի տարածք ներխուժած եւ հանգստօրէն տեղաւորուած են, հազարաւոր երեխաներ կորսնցուցինք – մէկ տարի անց, դեռ դիակներու հաւաքը չէ վերջացած -, հրադադարէն ի վեր դեռ յաւելեալ զոհեր ալ կու տանք, անյայտ թիւով գերիներ ունինք թրքական չարչարանքի զնտաններուն մէջ, եւ որոշ Հայութիւն մը ուրախութեան եւ հրճուանքի մէջ է, սփոփանք եւ մխիթարութիւն կը ստանայ, որ՝ Համբիկ Սասունեանը, մօտ 40 տարիներ մնալէ ետք ամերիկեան բանտախուցին մէջ – մինչ իր կոչումով ուրիշներ, այդ ժամանակամիջոցին, բանտին մէջ մահացան արդէն -, հիմա Հայաստան հասած է:

Հուռռա՜:

Կը կարծէք որ պատահակա՞ն է, զուգադիպութի՞ւն, որ Թուրքիոյ ՆԱՏՕյական ամենասերտ դաշնակից ԱՄՆ-ն՝ Համբիկը բանտէն դուրս հանեց, միայն երբ որ Թուրքիոյ միջոցաւ ՆԱՏՕն Հայ Ազգը հասցուց այս աղէտալի վիճակին…

Թէ, ահա՝ հիմա ուրախացէք հայեր, դաւայ…

Արցախը եւ հազարաւոր հայ կեանքեր գնացին, Հայաստանը՝ պիթթի, բայց տեսէք, ձեզի Հայ Դատի պատկառելի վեթերան մը ետ տուինք, ղրկեցինք՝ տակաւին ձեր անունը կրող այդ կարծեցեալ երկիրը: Քառասուն տարի բանտարկութենէ ետք…

Ուրախ եղէ՛ք, հա՞, նորէն կոտրուած հայեր… միշտ պարտուող, ընդմիշտ պարտուած, ողորմելի կեաւուրնե՛ր… ուրախացէ՜ք…

* * *

Երանի՝ նիւթի առարկայ առաքելութեան նուիրուած այն «գաղտնի զինուորներ»ուն եւ «արդարութեան մարտիկ»ներուն, որոնք – այս աշխարհքին մէջ – չտեսան, չապրեցան, տեղի ունեցած Հայոց Մեծ Աղէտը…

Համբիկը ինք, անշուշտ, բնա՛ւ կապ չունի այս դիտողութիւններուն հետ: Մարդը իր տուրքը տուած է, եւ լման աշխարհէն կտրուած է քառասուն տարիներէ ի վեր:

Վստահաբար իրեն չի մնար մտածելը այս բաներուն մասին: Թող իր մնացեալ կեանքը ապրի անխռով, ինչպէս որ երկար տարիներէ ի վեր այդտեղ իրենց հանգստաւէտ կեանքերը կը վայէլէին իր ուղիով անցած այդ բոլոր միւսները:

Ի դէպ, պիտի յուսայի որ ի հարկին, իր տեղւոյն նախկին զէնքի ընկերները զինք կը պատսպարեն ու կը պաշտպանեն, որպէսզի նա կոպիտ ու անպատշաճ կերպով չշահագործուի վարչակարգին կողմէ. որպէսզի ներքաղաքական ամենաստրորին նկատառումներում, նա անգիտակցաբար չծառայէ վարչակարգի մը որ ոչ միայն Հայոց լայնատարած հողերը յանձնեց թուրքերուն, այլ Հայ Ազգը զգետնեց՝ հայկական հողի այդ խղճալի մնացորդին վրայ, որ դեռ Հայաստան կը կոչուի:

Բայց ինչպէ՞ս կրնամ այդպէս բան մը ակընկալել, երբ որ անոնցմէ ոմանք, որոնք տարիներ շարունակ իրենց հանգիստ կեանքերը Հայաստանի մէջ կ’ապրէին շնորհիւ «նախկիններուն», սակայն յետոյ դարձան, մէկէն, այս դժոխածին վարչակարգի խրոխտ ջատագովները: Ոչ միայն շշմեցուցիչ ապերախտութեամբ, այլ նաեւ հաւանաբար ջանալ մոռցնել տալու համար որ, նախորդ քսան-երեսուն տարիները՝ բարօրութեան մէջ կ’ապրէին, ապահով ու հանգստաւէտ կեանքեր կը վայելէին – ոմանք նոյնիսկ շահաբեր գործեր կ’ընէին -, Հայաստանի մէջ:

Եթէ Համբիկի տարիքը նկատի չառնէին, այս վարչակարգը զինք Հայաստան կ’ընդունէր միայն յաջորդ ընտրութուններու նախօրեակին, ընտրարշաւի ընթացքին, որպէս հնարամիտ խաղաքարտ: Կը ջանային թերեւս զինք հարթակին վրայ բարձրացնել, Փաշինյանի կողքին:

Թերեւս այդ մուրճն ալ, իր ձեռքը կու տային:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

30 Հոկտեմբեր 2021

Յ.Գ. Վերեւի յօդուածին մէջ գրածս չի նշանակէր անպայման թէ վարչակարգը ինքն է որ Համբիկը տարաւ Հայաստան: Այլ, թէ շեշտակի հակում մը կայ հիմա այս նիւթը ի նպաստ վարչակարգին օգտագործելու, շահագործելու, recuperate ընելու:

Having said, այստեղ կը ծագին շատ հետաքրքրական հարցականներ…

Եթէ վարչակարգը կապ չունի այս իրադարձութեան հետ, ուրեմն ատիկա իրականացնողը՝ ՀՅԴաշնակցութիւնն է:

Շատ բարի:

Իսկ Համբիկը, օղլում, ինչպէ՞ս մտաւ Հայաստան…

Եթէ մտաւ որպէս ԱՄՆ քաղաքացի, այդ պարագային վիզայի կարիքը չունի, եւ օքէյ, Փաշինյանը նիւթէն դուրս կրնայ ըլլալ: (Մինչ ԱՄՆի մասին ըսածներս, աւելի կ’ամրապնդուին…)

Սակայն եթէ մտաւ՝ ՀՀ անձնագիրով, որ ստացաւ՝ այս վարչակարգին կողմէ, խնդիրը լրջօրէն կը փոխուի…

Քանզի եթէ այդպէս է, ուրեմն ոչ միայն այս վարչակարգը որոշիչ կապ ունի Համբիկի «տուն» երթալուն հետ, այլ այս նիւթով, տեղի ունեցած է համագործակցութիւն՝ ՀՅԴի եւ Փաշինյանի միջեւ: Չասելու համար՝ սակարկութեան…

Այսինքն սա կը նշանակէ որ կան նիւթեր, որոնց կապակցութեամբ, Դիմադրող Ընդդիմութիւնը կը համագործակցի իր խօսքերով՝ «դաւաճան», «կապիտուլյանտ», «հողատու»ին հետ:

Բան մը ըսե՞մ, ես կրնամ խնդիր չունենալ այդ իրողութեան հետ: Լուրջ կ’ըսեմ:

Սակայն թող ատիկա դառնայ ուրեմն հանրային, բացայայտ: Որպէսզի՝ մարդոց վրայ խնդալը, ոչ թէ վերջ գտնէ – շատ չերազենք -, բայց գոնէ մի քիչ նուազի:

Յ.Յ.Գ. Ուշադրութեանս յանձնուեցաւ որ Համբիկը Հայաստանի քաղաքացիութիւնը ստացած է՝ նախկին վարչակարգի օրոք: Լաւ… Ուրեմն պէտք է որ մէկը ինծի բացատրէ թէ ինչո՞ւ անյայտ պիտի մնայ այդ տարրական տեղեկութիւնը: Կը հասկնամ որ գաղտնի մնար, մինչեւ Համբիկին Հայաստան հասնիլը, բայց հիմա՞… Ինչո՞ւ այդ credit-էն, եւս, զրկել «նախկինները»: Մինչ, այդ տեղեկութիւնը այդպէս ծածուկ, հարցականի տակ պահելով, կը գոյանայ անմիջական եւ բնական կանխավարկած մը, որ այժմու վարչակարգն է այդ քաղաքացիութիւնը տուողը: Կամ, վստահաբար այդ կերպով պիտի չարաչար շահագործեն այս նիւթը եւս, վարչակարգի գործակալները: ( Իսկ դրա յիմարագոյն շահագործումը՝ Հայաստանի ԱՄՆյամոլ, ռուսատեաց, լամպաները-այրածների արմատական խմբակներուն կողմէ, արդէն լայնարօէն հաստատուած է: )

..

. Ներքեւի նկարը՝ Գօգօ Սալիպան է: Ուալլա, չեմ գիտեր ինչու… Համբիկին լուրը առնելով – եւ թուրքերուն վերոգրեալ քմծիծաղին որպէս անհասկնալի արձագանգ – , միտքս մէկէն այս անձը եկաւ… go figure…

Իսկական «տուն հասնողը»…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Թուրք-հայկական յառաջիկայ պայմանագիրները

Տակաւին – լաւ – չհասկցողներուն համար է, այս (իսկապէս շատ հեշտօրէն հասկնալի, հակիրճ) յօդուածը:

* * *

. Երէկ (22.10.2021), հայաստանեան Մամուլին մէջ տեղի ունեցաւ ուշագրաւ «հոսում» մը:

. Սոյն լրատուական արտահոսքը հաւանաբար դիտումնաւոր է, միտումնաւոր է:

Բայց չգիտենք թէ որքան ճշգրիտ է տեղեկութիւնը: Ոչ էլ, թէ՝ ո՞վ է զայն այդպէս հանրութեան մէջ սփռողը, եւ ի՞նչ նպատակով:

* * *

.  Վերոնշեալ «խորհրդաւոր» լուրին մէջ, կ’ըսուի թէ (մէջբերումէն դուրս կը թողեմ լրագրողների չափազանցեալ ճարպիկութիւնները, ու կը ներկայացնեմ զուտ հիմնականը…) ՝

«Նոյեմբերի 9-ին Հայաստանը եւ Ադրբեջանը Մոսկվայում երկու նոր փաստաթուղթ են ստորագրելու:

Առաջին փաստաթուղթը վերաբերում է Հայաստան-Ադրբեջան պետական սահմանների սահմանազատմանը եւ սահմանագծմանը:

Երկրորդ փաստաթուղթը վերաբերում է տարածաշրջանում հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը, մասնավորապես ճանապարհ-միջանցքների, այդ թվում՝ Ադրբեջանի եւ Նախիջեւանի միջեւ հաղորդակցության հաստատման մանրամասներին: »

* * *

. Շատեր, կարծես թէ… յուզուած են, այս թէական լուրով:

Ասիկա կը նշանակէ որ շատեր, դեռ նուազագոյն չափո՛վ իսկ չեն ըմբռնած՝ կացութիւնը:

Թոյլ տուէք ուրեմն, որ պարզաբանեմ: Շատ պարզ ու յստակ, անհերքելի կերպով:

* * *

. Նիւթի առարկայ այդ երկու փաստաթուղթերու պաշտօնական ստորագրութիւնը, ոչ միայն բնաւ զարմանալի չէ, այս պահին բնաւ ցնցիչ չէ, այլ, այժմու ընթացքով՝ ան-խու-սա-փե-լի է: Կարելի է ըսել՝ բնական է:

. Արդարեւ, այդ գալիք փաստաթղթերում, այն կերպով որ ներկայացուած են վերոյիշեալ լրատուական արտահոսքին մէջ, չկայ՝ որեւէ նորութիւն: Որեւէ նոր բան: Որեւէ, նշոյլ մը իսկ անակնկալ:

Այդտեղ չկայ որեւէ բան, ոչինչ, որ արդէն չկայ, ակնյայտօրէն լռելեայն կամ ուղղակի տառացի կերպով՝ 9 նոյեմբեր 2020ին ստորագրուած համաձայնագրին մէջ:

Թէ որ այդ հիման վրայ, յառաջիկային, վերոնշեալ լրատուական հոսումին համապատասխանող՝ պաշտօնական նոր փաստաթուղթեր կը ստորագրուին, դա նշո՛յլ մը իսկ զարմանալու բան չէ:

Թէ որ դա կը լինի գալի՞ք օրերին, կամ աւելի ուշ, բնաւ կարեւոր չէ: Այժմու դրութեամբ, այս ընթացքով, ուշ կամ կանուխ, 9 նոյեմբեր 2020ին ստորագրուած համաձայնագրին յաջորդող փաստաթուղթեր՝ անպայմա՛ն որ պիտի ստորագրուին:

* * *

. Իսկ այդ վերոնշեալ, արդէն 9 նոյեմբեր 2020ին ստորագրուած համաձայնագիրը, նաեւ վաւերացուեցաւ՝ Հայաստանի ժողովուրդին կողմէ:

9 նոյեմբեր 2020ին, Հայկական միակ պետութեան գերագոյն ներկայացուցիչի ձեռքով ստրորագրուած, յաջորդ օրուընէ սկսեալ յայտնի ու բացայայտ, հանրածանօթ այդ համաձայնագիրը վաւերացուեցաւ, եօթը ամիսներ եւ տասը օր ետք՝ Հայաստանի բնակչութեան կողմէ: 20 Յունիս 2021ին:

Խորհրդարանական ընտրութիւններու գործընթացով:

Ժողովրդային այդ կնիքով:

Տամղայով:

Զորս հաստատեց, ի միջի այլոց եւ որպէս վերջին հանգրուան՝ երկրի Սահմանադրական Դատարանը:

Արա՛, ջոկում ե՞՞ս  (ուշադրութիւն, վրիպակ չէ, հարցման – կրկնակի, երկարաձիգ – հնչիւնը, պէտք է որ ըլլայ՝ «ես» ին վրայ… եւ ոչ թէ՝ «ջոկո՞ւմ ես»; իսկ սա Արան ո՞վ է, եահօ… շատ կարեւոր մարդ ըլլալու է… քանզի անվերջ զինք կ’ոգեկոչեն, Հայաստան…)

* * *

. 09 Նոյեմբեր 2020ին Հայաստանի պաշտօնական ստորագրութիւնը կրող,  եւ վերջին ընտրութիւններուն, Հայաստանում ժողովրդային վաւերացում ստացած համաձայնագրի բովանդակութեան մէջ,  սեւ-սպիտակի վրայ,  կը կարդանք հետեւեալը (ակնոց դրէք, եթէ պէտք է, բայց խոշորացոյցի կարիքը վստահաբար չկայ, ոչ ալ բառարանի) ՝

« 6.   Հայաստանի Հանրապետությունը մինչև 2020 թվականի նոյեմբերի 15-ը Ադրբեջանին է վերադարձնում Քարվաճառի (Քելբաջարի) շրջանը, իսկ մինչև 2020 թվականի դեկտեմբերի 1-ը՝ Բերձորի (Լաչինի) շրջանը: »

Այս պայմանագրային յօդուածին տարրական գործադրութիւնն է՝ «սահմանազտում ու սահմանագծում» ըսուածը: Հայաստանի արեւելեան սահմանին, այդ նոր գոյացացած սահմանագծին՝ պաշտօնական հաստատումը:

* * *

. Իսկ սոյն, շուտով մէկ տարիէ ի վեր ստրորագրուած, ապա  ընտրութիւններու միջոցաւ վաւերացուած համաձայնագրի հետեւեալ այս յօդուածը, արդէն որեւէ բացատրութեան չի կարօտիր՝

«9.    Տարածաշրջանում բացվում են բոլոր տնտեսական և տրանսպորտային կապերը։

Հայաստանի Հանրապետությունը երաշխավորում է Ադրբեջանի Հանրապետության և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության արևմտյան շրջանների միջև տրանսպորտային հաղորդակցության անվտանգությունը՝ երկու ուղղություններով քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և բեռների անարգել երթևեկություն կազմակերպելու նպատակով:

Տրանսպորտային հաղորդակցության վերահսկողությունն իրականացնում են Ռուսաստանի ԱԴԾ Սահմանապահ ծառայության մարմինները: »

. Երեկուայ նախա-յայտնուած, գալիք երկրորդ փաստաթուղթն ալ, այս յօդուածին գործադրութիւնն է, պարզապէս:

* * *

Ահա վերոյիշեալ փաստաթուղթի հայերէն տարբերակը [սեղմել այս տողին վրայ. ջահելները թող ներեն այս ցուցմունքը, տարեց ընթերցողներ ալ ունիմ…]

Այս ալ՝ բնագիր, ռուսերէն տարբերակը: Բնագիրն է, քանզի այդ միակ լեզուն է, որ համաձայնագրի երեք ստորագրեալներն ալ գիտեն կարդալ – :

* * *

Այո, կարելի է առարկել թէ՝, ստորագրուած համաձայնագրին, վերեւ պարզուած 6. եւ 9. յօդուածներու յաջորդական քայլերուն անցնելէ առաջ, անհրաժեշտ է որ նախ Ադրբեջանի կողմէ ալ կիրառուի անոր հետեւեալ, թիւ 8 յօդուածը:

«8.    Իրականացվում է ռազմագերիների և պատանդների, ինչպես նաև զոհվածների դիակների փոխանակում: »

Փոխադարձ պարտաւորութիւն մը, որ անմիջապէ՛ս ու շատ սիրով կատարուեցաւ, գործադրուեցաւ: Բայց… միայն Հայաստանի կողմէ:

Վրան ալ դեռ, ռազմագերիների և պատանդներէն զատ ու աւելի, նախապէս, վերջին պատարազմէն շատ առաջ, զինդադարի ընթացքին բռնուած եւ բանտարկութեան դատապարտուած թուրք դիվերսանտներ, խափանարարներ: Որոնք նոյնպէս վերադարձուցինք իրենց տուները:

Սրանց փոխադրութիւնն ալ, արդեօք մեր հաշւո՞յն կատարուեցաւ: Չենք գիտեր նաեւ եթէ սուրճ եւ թխուածք չհրամցուեցաւ իրենց, օդանաւին մէջ…

Մինչ, ՀՀ Արտգործ Նախարարը իսկ վերջերս խոստովանեցաւ, որ դեռ ստոյգ չէ իսկ՝ մեր գերիներուն թուաքանակը: (Իմա՝ հաստատ չէ թէ «անյայտ կորածներից» որո՞նք արդէն մահացած են, եւ որոնք տակաւին՝ գերի: )

Երեւի արդէն փոփոխակի թիւ մըն է, այդ…

Քանի որ մեր գերիներուն վիճակուած անասելի խոշտանգումները, բաւական յայտնի են արդէն: Եւ ի դէպ, ատենը մէկ, յանուն բարի հարեւանութեան եւ – վերջին պատերազմէն ետք – Փաշինյանի բազմիցս հռչակած «Խաղաղութեան Դարաշրջան»ին, թուրքերը՝ հայ դիակներ կը փոխանցեն մեզի:

Թէ՝ այդ փոխանցուած դիակները կու գան ռազմադաշտէ՞ն, թէ թրքական չարչարանքի խուցերէն, յստակ չէ… Անոնցմէ գոնէ մէկ հատը սակայն, գլխատուած էր: Չգիտենք եթէ գլուխն ալ վերադարձուցին: Նկատի ունենալով որ, դարձեալ ըստ Փաշինյանի – պատերազմէն առաջ արտայայտած-  տառացի խօսքերուն, Ալիեւին հետ՝ «քաղաքակիրթ զրույց է եղել, կրթված մարդու տպավորություն թողեց»:

Ուրեմն, հա, կարելի է առարկել, այս ամէնը:

Բայց, ինչպէս որ կը յայտնէ մեր իմաստուն ասացուածքը՝ «եթէ եղունգ ունիս, գլուխդ քերէ»:

Քերէ՛, արրա՜:

Ով որ ես նէ, Պարոն Արա: Քերէ:

* * *

. Վերեւ պարզուած տուեալներուն, հաստատ ու հաստատուած իրականութիւնների դէմ է՝ Հայ Ազգի այժմու պայքարը: Դիմադրութիւնը: Ինչ որ կայ: Եթէ կայ:

Սոյն ազգային Պայքարի եւ Դիմադրութեան այժմու համակիրներն ու մասնակիցները, թերեւս հիմա մի քիչ աւելի լաւ պիտի հասկնան վիճակը 19րդ դարի Հայոց Ազատագրական Շարժումի մասնակիցներուն, գործիչներուն:

Բայց այդ ժամանակները արդէն անցա՜ծ, վերջացած են:

Սոյն Ազգային Նուազագոյն Արժանապատւութեան Շարժումին առաջին, միմիակ էական, նշանակալից, շօշափելի իրագործումը՝ այս Հայաստանի գոյացումն էր: Որ հիմա, կը գտնուի… իր այս վիճակին մէջ. նախընտրելի է աւիլին չըսել:

Իսկ անոր վերջին իրագործումը՝ Արցախի ազատագրումը պիտի ըլլար: Եթէ կարողանայինք զայն պահել:

* * *

. Եթէ Փաշինյանը, գոնէ խելքը ունենար չմասնակցելու վերջին ընտրութիւններուն, դեռ շա՜տ ուրիշ բաներ կ’արտայայտէր, ստորագրեալը: Ի նպաստ, իրեն:

Բայց այդպէս ուզեց, ուրեմն՝ tant pis pour lui, too bad for him.

Հիմա ուրեմն ինք մինչեւ ծայր թող ուտէ, իր, իր… արտադրածը:

Ի դէպ, իր – սկզբնակա՛ն եւ ներկայի – համակիրները, իրմէ հազար անգամ աւելի յանցաւոր եւ մեղաւոր են:

Մէկ ու կէս միլիո՛ն անգամ, աւելի:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

23 Հոկտեմբեր 2021

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Eff U!, երիտասարդներ

Այսօր տարածուեցաւ 20.10.2021 թուակիր խրոխտ հաղորդագրութիւն մը, որ մեզի կը տեղեկացնէ թէ՝ գոնէ որոշ երիտասարդութիւն մը, վերջապէս, անցեր է  Դիմադրութեան:

«Դիմում է համազգային դիմադրությա՛ն»…

* * *

Ստորագրեալը, Մայիս 2018ին – այդ ամսուայ առաջին օրերուն –  սկսած էր, այդ Դիմադրութիւնը: Ամենաանմիջական ընտանիքէս դուրս (կին եւ զաւակներ), կեանքիս ամենամեկուսացած ժամանակաշրջանն էր՝ 2018ի Մայիսէն մինչեւ  2019ի Յունուարը (անկէ ետք, ոմանք սկսան կամաց-կամաց արթննալ, բայց անշուշտ արդէն շատ ուշ էր, դժոխածին վարչակարգը տեղծաւորուած էր) :

Իսկ յատկապէս «դիմադրութիւն» բառի եւ թեմայի գործածութեամբ, Հոկտեմբեր 2019ին հրատարակած էի հետեւեալ գրառումը՝

* * *

«Լաւ է ուշ, քան՝ երբէք» ?

Չէ:

Այդ մօտեցումը ընդունելի չէ, այս պարագային: Անհեթեթ է, աւելի՛ ջղայնացուցիչ է, այս նիւթին մէջ:

Քանի որ, մինչեւ որ վերոնշեալ այս նոր Դիմադրութիւնը յայտարարուի՝ Արցախը կորսնցուցինք, հազարաւոր նոր նահատակներ տուինք – այս անգամ՝ Պարտութեան դաշտի վրայ -, եւ ամիսներէ ի վեր արդէն, թուրք ասկեարները ներխուժած են Արեւելեան/հետ-սովետական «Հայաստան»ի տարածք:

Ուրեմն այս երիտասարդական Դիմադրութիւնը արժանի է միայն՝ «too little, too late» հեգնանքին, ցաւագին քրքիչին, վշտագին դառնութեան արտայայտութեան, անմխիթար տառապանքի գոռումի, անդարմանելի ցասման գոչումներու:

* * *

Որոշ հայ երիտասարդութեան մը պատճառով է, որ որ տեղի ունեցաւ այժմու, հիմնականօրէն իրականացած բայց տակաւին ընթացիկ՝ Հայոց Մեծ Աղէտը:

Կարգ մը երիտասարդներու տգիտութեան, շփացածութեան,  օտարապաշտութեան, հաճոյամոլութեան, ինքնահաւանութեան, անհատական պորտապաշտութեան, թեթեւսոլիկութեան, անպատասխանատու պոռթկումներուն, բնորոշ ապուշութեան, խելքանջատումի եւ ապիկառութեան պատճաով:

Հա, մէյ մըն ալ անշուշտ՝ նրանց ֆէյսպուքեան, կեղծ ու շինծու, նենգ, բացառեալ «իրականութիւնը»:

Հա լաւ, գիտեմ, Դիմատետրն ալ հիմա տարիքոտներուս համար է արդէն: Հիմա՝ ինսթակրամ, թիքթօք-միքթօք, չգիտեմինչ, ֆալան: Շարունակեցէք այդպէս, դեռ աւելի խրիլ՝ հմայիչ ոչնչութեան մէջ: Ձեր անմշակ ուղեղներուն փոքր մնացորդն ալ դեռ փտտեցուցէք, այդ արուեստական եւ մակերեսային աշխարհի անյատակ ճահիճներուն մէջ, մնայուն – եւ խմել չգիտցող – գինովներու, ինքնակամ retardներու պէս ծփացէք թունաւոր օդերուն մէջ, կեանքի ու աշխարհի այդ ամենադատարկ ու սին ոլորտներում, այդ ինքնահաճ ունայնութեան խորքը: Կարծելով թէ՝ ամէն բան գիտէք, ամենազօր ու ամենակարող էք, եւայլն.

Յա՛խք [այստեղ զետեղել յորդառատ փսխունք արտադրող իմօճի մը, ամենախոշոր չափի. յետոյ ալ, մի քանի հատ՝ այդ գոց սրճագոյն, հոտաւէտ swirlներէն…]   :

* * *

Այո, կայ նաեւ պարագան մի քիչ աւելի բանիմաց, բաներ մը գիտցող, բաներ մը սորված երիտասարդներուն:

Անոնցմէ ոմանք, որոշ կուսակցութեան մը անունին մէկ մասնիկն ալ հանդիսացող այդ վիպապաշտ բառին պատճառով՝ վառուեցան ու խանդավառուեցան 2018-ի ինքնաքայքայիչ «յեղափոխութեամբ»:

Անշուշտ սոյն կուսակցութեան համակիր կամ անդամ ջահելները չեն, միայն, որ տարուեցան այդ մոգական բառով: Պօպ Մարլին ալ կ’երգէ յեղափոխութեան մասին, բիւրաւոր այլ, «ազդեցիկ» երգիչներ ալ: Իր իշխանական անունը խաղաղութեան նշանով փոխարինած այդ խեղճ տղան ալ, «Յեղափոխութիւնը» անունով – այժմ առասպելական – նուագախումբ մը ունէր:

Ոհ, եւ հա, մանաւանդ չմոռնա՛նք՝ «V for Vendetta»ի նման սքանչելի ֆիլմերը: Որու վերջաւորութեան, ի դէպ, լման մայրաքաղաքը պայթեցաւ, հրկիզուեցաւ, կործանուեցաւ ու ծուխ դարձաւ… ինչ աղուոր…

* * *

Անշուշտ թէ այս ամէնուն ծանրագոյն գինը, ծայրագոյն սակը, վճարեցին նաեւ այն հազարաւոր երիտասարդները, որոնք վերջին պատերազմին՝ մեռան: Դեռ կեանք չտեսած:

Անոնք, լրիւ նիւթէ դուրս թողենք, այստեղ: (Պիտի դիմանամ նոյնիսկ աւելի մանրամասնելու այն իրողութիւնը, որ մեր այդ ջահել նահատակներէն ոմանք – եւ վստահաբար ու շատ աւելի՝ նրանց ծնողները -, 2018 տնաքանդ «յեղափոխութեան» համակիրներն էին… Ներառեալ, ի դէպ՝ Արցախի՛ մէջ… Ուր  «յեղափոխական» ընտրութիւնները տեղի ունեցան նոյնիսկ 2018ի հայոց ինքնասպանական հաւաքական խելագարութենէն՝ դեռ երկու տարիներ ետք…

Երկու տարի անց ուրեմն, դեռ չէին զարթնած, ուշքի չէին եկած ղարաբաղցի – արցախաբնակ – սերսեմները: Որոնք այդպէս, իրենք իրենց ձեռքով իրենց գլխուն բեռին Պատուհասը, իրենք իրենց տունը քանդեցին: Բայց խնդիրը այն է որ, ատիկա միայն իրենց Տունը չէ՛ր:

Անցնինք… Դեռ առիթ կ’ըլլայ, ընդլայնուած եւ հմապարփակ կերպով, ուղղակի վկայութեա՛մբ, այս նիւթը ներկայացնելու, անհերքելի բացայայտումներ կատարելու…)

* * *

Եթէ ես, իմ տարիքիս բարդոյթէն տառապող, jeunisme-ով հիւանդ, որեւէ երիտասարդի առջեւ «խոնարհող» այդ խղճալի մարդոցմէ ըլլայի, այստեղ պիտի գրէի՝ հա, բայց, երիտասարդներ չեն յանցաւորը, այլ իրենց տարեց ղեկավարները, որոնք իրենց այսպէս չըրին, այնպէս չըսին, լաւ չդաստիարակեցին, ուղղութիւն չտուեցին, եւայլն.

Չէ՜… չէ… Չկայ ատանկ բան:

Ամէն ինչ ալ եղա՜ւ ու տրուեցաւ, աւելիո՛վ՝ այս անտանելի սերունդին: Իրենց նախորդներէն շատ, շա՜տ աւելին ստացան, ունեցան, ասոնք : Ի ծնէ՛:

Բայց կայ նաեւ դեռ հետեւեալը՝ կարգ մը այդպիսի տարեցներ, կարծեցեալ հասուն եւ փորձառու մարդիկ, որոնք իրենք ալ յուզուեցան, տարուեցան՝ այդ ինքնակործան «յեղափոխութեամբ»:

Քանի որ անոնցմէ ոմանք, իրենք զիրենք… երիտասարդ կ’ուզեն երեւակայել:

Ճինզ եւ էսփատրիյներ հագուելով, էշու չափ մարդիկը, դեռ  իրենք զիրենք՝ պատանի կը կարծեն, կը պատկերացնեն, կամ այդպէս կ’ուզեն ձեւանալ, ձեւացնել:

Այդ տեսակի, սոնց համար օգտակար կ’ըլլայ որ, ատենը մէկ, իրենք զիրենք մէկ հատ մը լաւ նային, հայելիի մը մէջ…

(Այո, ես ալ երբեմն այդպէս կը հագուիմ, սակայն ոչ՝ այդ նպատակով, եւ յիսուն տարեկանը անց, երբէք ինքզինքս տասնըմէկուկէս տարեկան արբունքահար պատանիի տեղ չեմ դներ… Մինչ հայելիին մէջ իմ վիճակս, տարիքիս համար – եւ այդ միւսներուն բաղդատած -, այդքան ալ գէշ թէ, btw…) :

Իսկ այդ «յաւերժական պատանի»ի զզուելի յղացքը, մարիֆէթ չէ, շնորհք կամ արժանիք չէ, ոչ ալ յատուկ տաղանդ: Այլ՝ ուղեղային հիւանդութիւն: Եւ շատ ողորմալի երեւոյթ: Հայելիին մէջ, եւ դուրս:

* * *

Վայ, անմիտ, յիմար երիտասարդներ:

Դարերէ ի վեր, առաջին ու միակ հայ սերունդն էիք, որու ազգային ինքնութիւնը կը կերտուէր՝ Յաղթանակի՛ հիմքերու վրայ:

Ձեր նախկիններուն, Հիներո՛ւն, ամէն ըրածը, կատարածը, ամէն ինչը որ մենք իրագործեցինք՝ ձեզի՛ համար, լրիւ պարապի տարիք: Թքեցիք վրան: Ոտնակոխեցիք – «Քայլ Արա՛» -,  կոտրեցիք, խորտակեցիք:

Ինչպէս որ շփացած – կամ խանգարում ունեցող – երեխայ մը, հրճուանքով՝ իր խաղալիքները կը քանդէ, դուք ալ «յեղափոխական» փողոցային ֆիէսթայով մը՝ Արցախը կործանեցիք, Հայաստանը փճացուցիք: Հազիւ վերականգնած Հայ Ազգը, դարձեալ ծունկի բերիք: Զգետնեցիք:

Հիմա ուրեմն, հա… Ամէն բան կոտրելէ ետք՝ Դիմադրութի՜ւն:

Լաւ, սկսեցէք ուրեմն դարձեալ՝ զէրօյէ… Պօյերնիդ տենանք, դաւայ…

«Մե՛նք ենք տէրը մե՛ր երկրին», հա՞… Որմէկ երկիրը՞… Ո՞վ…

Հիմա նայինք ուրեմն, թէ ինչ կրնաք ընել: Ի՞նչ պիտի կարենաք շտկել: Ետ բերել:

Բայց I am not holding my breath…

Ամենաերազային հեռանկարներով անգամ, մենք այդքան ժամանակ չունինք, այս աշխարհին մէջ:

Երիտասարդ չենք, որ ըլլանք՝ ամենագէտ, անխորտակելի, յաւերժական ու անմահական:

Իմ սերունդիս իմ նմանները, այսուհետեւ պիտի ապրինք ցաւի մէջ, ցմահ: Բայց այդ անհուն ցաւը՝ գոնէ մեր խիղճերուն մէջ պիտի չըլլայ: Ի տարբերութիւն՝ ձեզի, սիրելի 2018-ի «յեղափոխականներ», մոլորեալ երիտասարդներ:

Եւ մի կարծէք որ ձեր աններելի յանցանքը, կը մոռցուի:

Անհոգ եղէք, ես դեռ շա՜տ կը յիշեցնեմ… Հիմա որ – ազգային գետնի վրա՛յ -, յուշերէս զատ, բան չթողեցիք ինծի:

Շուշիս ետ թող տան, մնացեալ Արցախը եւ լման այժմու Հայաստանը, առնեն տանին:

Հայդուկ Շամլեան

21 Հոկտեմբեր 2021

Յ.Գ.  Վերեւ թիրախաւորուած երիտասարդներուն մեջ եթէ կան ոմանք, որոնք իրենք զիրենք «մարտական» կ’երեւակայեն, եւ կը նեղուին այս յօդուածէս, էհ՝ գրասենեակիս ալ, տունիս ալ հասցէները, բնաւ գաղտնիք չեն: Հրամմեցէք:

Միայն թէ, նկատի ունեցէք որ ձեզ մարզողները, իմ ընկերներս են:

 ¡Viva la Revolución!
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Մեղաւոր է Ընդդիմութիւն

«Յիշելու Պարտաւորութիւն»… Այդ յղացքին կ’առնչուի Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

Սակայն հայերը՝ յիշողութեան շատ լուրջ խնդիր մը ունին: Հաւաքական chronic amnesia-է կը տառապին:

Խօսքը այստեղ, այս գրութեան մէջ, Պատմութեան մասին իսկ չէ: Այլ կը վերաբերի՝ ոչ իսկ մէկ տարի, այլ կէս տարի առաջ տեղի ունեցած ներազգային իրադարձութիւններու:

* * *

Արդարեւ, հակա-փաշինյանական որոշ հատուածի մը մօտ, հետզհետէ կը սաստկանայ հակում մը՝ այժմու խորհրդարանային Ընդդիմութիւնը… այպանելու: Դե բա, նա սխալ բաներ է անում, պէտք եղածը չի անում, եւայլն. եւայլն.

Ամէն առիթով եւ ամէն կողմ մթին դաւադրութիւններ երեւակայողներն ալ, անշուշտ արդէն կը խօսին նոյնիսկ Քոչարյան-Փաշինյան մեղսակցութեան մասին… Հապա՜…

Այդ երկու տարին որ մարդը բանտ նստաւ, իրիկունները Փաշինյանը քովը կ’երթար, սիրուն ժպիտ մը դէմքին, քոնյաքի շիշ մը թեւին տակ: Միասին, թավլի կը խաղային…

Իշխան Սաղաթելեանն ալ երբեմն կը միանար իրենց, այդ խուցին մէջ, հա՞… Ան ալ իր հետը գոյնզգոյն կոնֆետներ կը բերէր…  ու բանտային մահճակալին վրայ նստած, ուրախ-ուրախ խաղը կը դիտէր. մէյ մը մէկուն ծափահերելով, մէյ մը միւսին, որպէսզի ոչ մէկին չնեղացնէ… իքի պի՛ր, դաւայ ամմօ Ռոբե՜րտտուշե՜շ, եալլա Պարոն Փաշինյան ջա՛ն

Քոչարյանը, անշուշտ միշտ կը խարդախէր: Սակայն Փաշինյանը, դա լաւապէս տեսնելով, յայտնի չէր ըներ, աչք կը փակէր… Իսկ Իշխանը, արդէն բան չէր նկատեր:

* * *

Ուրեմն հիմա, իսկական աշխարհի մէջ, դէպքերու տարրական վերաքաղ մը կատարենք:

Այս Ընդդիմութիւնը փորձեց այս վարչակարգէն ազատել, ձերբազատել Հայաստանն ու Հայութիւնը, փողոցի ուժով:

Ու այդ շարժումը, ձախողեցաւ:

Ոմանք կարող ենք անշուշտ, նոյնպէս աժանագին կերպով, ասել թէ, հա,՛ բայց ատիկա ձախողեցաւ, քանի որ լաւ կերպով չղեկավարուեցաւ… Սակայն խորքին մէջ, որեւէ լուրջ անձ գիտէ, որ այդպէս չէ: Իսկ այդպէս ըսողներէն շատեր արդէն, իրենք իսկ, այդ փողոցին մէջ չէին… Կամ բնաւ այդտեղ չեղան, կամ ալ՝ ոչ բաւարար չափով. ինչ որ նոյնն է, քանի որ այդ տեսակի շարժում մը տեղ չի կրնար հասնիլ, եթէ երկարատեւ, յարատեւ չըլլայ:

Բաւարար ժողովուրդ չհաւաքուեցաւ, կամ բաւարար տեւողութեամբ չմնաց, փողոցում:

Իսկ որպէսզի այդ հաւաքական թերացումը տեղի չունենար, դեռ յաւելեալ մղումի կարի՞քը կար, տեղի ունեցած ծայրագոյն Աղէտէն ետք ! Դեռ ոեւէ հայ կարիքը ունէր խրախուսանքի՞, խթանմա՞ն, բացառիկ փաստարկներու եւ յատուկ քաջալերանքի՞, որպէսզի իր ազգային նուազագոյն արժանապատւութիւնը ջանայ դեռ պաշտպանել, փրկել…

Չնայած, այնուհանդերձ, բան չմնա՛ց որ չբացատրեցին այդ շարժումի ղեկավարները՝ տեղի ունեցած ծայրագոյն Աղէտին եւ գոյացած օրհասական պահին, ընթացիկ Ճգնաժամին, դեռ գալիք վնասների մասին: Ի զուր:

Եթէ այդ պահուն,  մէկուկէս ամիս յաղթանակ յայտնած անծայր սուտերուն յաջորդող՝ գաղտնի ստորագրուած պարտութեան փաստաթուղթի յանկարծակի բացայայտումէն ետք,  Արցախի եւ հազարաւոր կեանքերի կորուստէն ետք,  թուրք ասկեարների ներխուժումէն ետք ուղղակի Հայաստանի տարածք,  հայկական փողոցը պիտի չողողուէր բողոքի կատաղի ցոյցերով, ժողովրդային արդարացի եւ անհուն ցասումով, անհրաժեշտ եւ անյապաղ իշխանափոխութեան աննկուն պահանջով, ապա, ե՞րբ է որ, ե՞րբ, դեռ ի՞նչ պատճառով, այդպէս էր լինելու…

Հա… բայց ես ալ, մոռցեր եմ…

Հայաստանի մէջ այդպիսի բան կրնար պատահիլ միայն, ոչ թէ վերոնշեալ դէպքերէն ետք, այլ երբ որ… Սերժ Սարգսյանը վարչապետ դառնար:

Պարզ է:

Բանակն ալ չուզեց որեւէ գործնական բան անել: Այսինքն, բանակի մնացորդը արդէն…

Այսպէս կոչուած՝ ուժայիններն ալ, արտակարգ եռանդով ու ախորժակով, գազանային վայրագութեամբ, պաշտպանեցին վարչակարգը – այսինքն, աւելի ճիշդ՝ պահպանեցին իրենց անկուշտ շունի ճարպոտ լափամանները – :

* * *

Այդ ամէնէն ետք է որ ուրեմն, ՀԱՐԿԱԴՐԱԲԱՐ, այս Ընդդիմութիւնը ստիպուեցաւ փոխել իր մօտեցումը: Ու դարձաւ այն, ինչ որ հիմա տեսնում ենք:

Բայց դեռ մինչեւ հիմա իսկ, երբ որ ոեւէ մէկը – Ընդդիմութեան հետ կապ ունեցող, կամ ոչ – փորձ կատարէ փողոցի շարժում ստեղծելու, դարձեալ չի ստացվում: Միացողներ չկան: Դեռ ձեւ չառած, փուչիկը շնչահեղձ է լինում, վերածւում է լխկած ցելոֆանի: Մայօնեզը չի բռնում, էլի…

Ֆը՜սսսսս…

Ահածըյական օրանգուդաններն ու ոստիկանական փնթի շուները, նոյնիսկ յուսախաբ են: Բաւարար առիթ չունին՝ տարեցներ եւ կիներ ծեծելու, զանոնք գետին նետելու, քաշկռտելու: Եթէ այսպէս շարունակուի, խեղճերը պիտի զրկուին իրենց պարգեւավճարներէն:

Բարեբախտաբար, Խորհրդարանին մէջ մարմնային խոշտանգումներու ենթարկուող  ընդդիմադիրներ կան, եւ սոյն տարազաւոր անասունները գոնէ շահաբեր առիթը ունին այդտեղ միջամտելու, որպէսզի յանկարծ իշխանաւորներն ալ համաչափ հակադարձութիւն չստանան…

* * *

«Ժողովուրդ»ը կամ լրիւ կոտրուած է, սիրտ չունի շարժելու, կամ ալ հանգիստ է ընթացիկ կացութեամբ:

Երբ որ տեղի ունեցած ծայրագոյն Աղէտէն ետք, չի բաւեր որ մարդիկ փողոց չիջան, այլ բնակչութեան կէսը իր տեղիցը չշարժեցաւ, նոյնիսկ պարզապէս երթալ իրենց քուէն տուփիկի մը մէջ զետեղելու համար,  ինչպէ՞ս ակնկալել որ այժմ բաւարար չափով եւ վճռակամութեամբ զանգուած մը շարժուի, փողոց իջնէ, պոռայ-կանչէ: Ծեծ ուտէ: Եւ շարունակէ պայքարիլ:

Այդ ծեծն ալ ուրեմն թող ստանան միայն, ի պաշտօնէ, ուղղակի ԱԺի մէջ, ընդդիմադիր պատգանաւորները…

* * *

Ի դէպ, այս Ընդդիմութեան յանցա՞նքն է նաեւ, որ երկու տասնեակ այլ խմբակներ մասնակցեցան ընտրութիւններին: Մինչդեռ – գոնէ ոմանց պարագային, իսկապէս -, անոնք իրենք զիրենք կը համարէին հակափաշինյանական:

Նահատակուած զինուորներու ծնողները անգա՛մ չկարողացան համաձայնիլ, ազգային մէկ ճակատ կազմել… Լաւ որ իրենց զաւակները իրենց պէս չէին, ռազմաճակատում…

Հազարաւոր հայեր, ձեռքերնուն վրայ ամուր նստած, դեռ մինչեւ հիմա իսկ սպասում են… «երրորդ ուժ»ին:

Հա՜… Այդ նշանաւոր, վարկածային, երեւակայական, անգոյ՝ երրորդ ուժը: Նոր Փրկիչը…

Չենէ մը, «երրորդ ուժ» ըսելով, նկատի ունին՝ «երրորդ տեսակի մօտիկ հանդիպման», միջ-մոլորակային շփումների յղացքը, Ufology-ական տեսութիւնը: Այն, որ կը վերաբերի այլամոլորակային էակների յայտնաբերումին…

Էհ ուրեմն, այդպէս, տունին մէջ իրենց նստած տեղէն, թող սկսին պատուհանէն՝ դէպի երկինք, նուագային հնչիւններ արձակել: Թերեւս այդ արարածները Անջրպետէն կու գան – Սփիլպըրկի ֆիլմին պէս -: Եւ որպէս իրենց առաջին ու առաջնահերթ գործը այս մոլորակին վրայ՝ Հայաստանը կը փրկեն:

* * *

Դարձեալ յիշենք ու ընդգծենք ուրեմն՝ հազիւ մէկ տարի առաջուայ անցեալը: Երբ այժմու Ընդդիմութիւնը, որուն այն ատեն միացած էին նոյնիսկ երկու տասնեակէ աւելի քաղաքական խմբաւորումներ, պատերազմի աւարտէն անմիջապէս ետք, ձեռնարկեց փողոցի երկարատեւ շարժումի: Եւ բաւարար մարդիկ չհաւաքուեցան:

Մինչ այն ժամանակ ալ արդէն, շատ մը հակա-փաշինյանիսթներ, փոխանակ միանալու այդ շարժումին, քննադատեցին եւ նոյնիսկ հեգնեցին զայն կազմակերպողները:

Այն հայերը որոնք մերժում են թէ՛ այս դժոխածին վարչակարգը, եւ թէ՛ այն ազգային ըննդիմադիր ուժերը որոնք գոնէ մի քանի տոկոսից աւելի շատ ժողովրդական զօրակցութիւն ունին, դեռ շա՜տ կը սպասեն այդ անգոյ, աներեւոյթ, այլամոլորակային «Երրորդ Ուժ»ին:

Հեսա, կը հասնի, այդ նոփ-նոր, մաքրամաքուր, կատարեալ, բացառիկ ու սքանչելի, սպիտակ-ասպետական՝ «Երրորդ Ուժը»… կը հասնի, անպայմա՛ն կը հասնի… շուտով կը հասնի…

Գոդոյին հետ միասին… ձեռք-ձեռքի…

* * *

Իրողութիւնը այն է որ, շշմեցուցիչ թիւով հայերի համար, Արցախի կորուստը նուազ խանգարիչ է, նուազ յուզիչ է, քան թէ՝ «նախկին»ների որեւէ վերադարձ որեւէ իշխանութեան մէջ:

Թուրքերի կողմէ Հայութեան վիճակուած ջախջախիչ պարտութիւնը, լրիւ խայտառակութիւնը, ծայրագոյն նուաստացումները՝ ոչի՛նչ են… վնաս չունի… մինչեւ այն ատեն որ այս վարչակարգը յաղթե՛ց՝ «ղարաբաղցիների կլան»ին:

Այս տիպի – Հայաստանէն ներս, բայց նաեւ դուրս գտնուող – հայերուն համար, բուն բախումը, էական պատերազմը, թուրքերուն դէմ չէ, ոչ: Այլ՝ հայերու միջեւ: Եւ Արցախը, բա՛հ, այդ ի՞նչ է որ…  Արցախէ մը շատ աւելի կարեւոր, այլապէ՛ս հիմնական եւ իմաստալից խնդիր է, որ՝ ոեւէ «նախկին» քաղաքական անձաւորութիւն յաւերժապէս դուրս մնայ Հայաստանի իշխանութիւններէն:

Ի դէպ, «նախկին» կը համարուին նաեւ այժմու վարչակարգին ընդդիմացող, դիմադրող ոեւէ նոր, երիտասարդ քաղաքական գործիչ անգամ, եթէ նա կապ ունի «հիներուն» հետ:

Այս «նոր հին»երէն  օրինակ մը կրնաք տեսնել, ներքեւի պատկերին մէջ… Այդ անձը, խորհրդարանի մէջ, նիստի ընթացքին, բազմիցս, յատուկ թիրախը հանդիսաւ բիրտ յարձակումներու: Եւ տակաւին կը սպասենք որ Հայաստանում այդ «նախկիններուն» դէմ տարիներով պայքար մղած, սօռոսավճար խրոխտ ֆեմինիսթները, գոնէ նշոյլ մը բողոք արտայայտէին, այս ուղղութեամբ… Բայց… [crickets]… Նախկիններուն հետ կապ ունեցող կիները, փաստօրէն կին չեն: (Բնաւ զարմանալի չէ սակայն այս ըմբռնողութիւնը, քանզի woke ամբոխների համար, մարդկային էակի մը սեռը՝ կենսաբանական իրականութիւն չէ, ի ծնէ ալ չի ճշդուիր, այլ՝ ընտրութեան հարց է, որեւէ ժամանակ նրա կեանքի ընթացքին: Ենթակայական, փոփոխակի, նախընտրութիւն: Ու այս պարագային, ոչ թէ նիւթի առարկայ անձը, այլ Հայաստանի այդ իրաւապաշտպաններն են որ ուրեմն, իր տեղը, կատարում են այդ ընտրութիւնը… Բայց նա թող չմտահոգուի, կարող է որ նա մի օր դարձեալ կին դառնայ, եթէ դուրս գայ Ընդդիմութենէն… Հայաստանեան Յառաջդիմութիւնը՝ ուրիշ բան է, եահօ…  ղէյր շըքըլ…)

 * * *

Դեռ մինչեւ այստեղ, չխօսեցանք իսկ անոնց մասին, որոնք որեւէ դէպքում խնդիր չունին Արցախի կորուստին հետ: Ասոնք, նոյնիսկ այդ կորուստը… լաւ բան կը համարեն, Հայաստանի համար:

Զանոնք ալ նշենք ուրեմն:

Այդ տեսակները, այս վարչակարգը վերընտրեցին – կամ Սփիւռքի մէջ, ծափահարեցին նրա վերարտադրումը -, ոչ թէ անոր ներելով, ներում շնորհելով, տեղի ունեցած Աղէտին կապակցութեամբ, չէ: Այլ ընդհակառակը, որպէս… շնորհակալութի՛ւն: Որպէս գնահատանք, երախտագիտութեան արտայայտութիւն, վարձատրութիւն, նրա կատարած հոյակապ գործին համար:

Այդ հայանուն, տարօրինակ արարածները հիմա ուղղակի կը հաւատան որ՝ շնորհիւ Արցախի կորուստին, Հայաստանը պիտի դառնայ սքանչելի երկիր մը:

Անոնք համոզուած են որ, շնորհիւ տեղի ունեցած Հայոց Աղէտին, հիմա Հայաստանի համար, վերջապէ՛ս, ո՛ւֆ, բախտը բացուեցաւ:

Այդ նախնական Ելք դաշինքին անունը, ուրեմն, ճի՛շդ էր: Իրականութի՛ւն դարձաւ:

Ու հիմա այլեւս, Հայաստաի համար, փրկութիւն կայ: Բացառիկ պատեհութիւններ կան, լուսաւոր հեռանկար կայ, յոյս կայ:

Ելքը կար, եղաւ… իսկ հիմա ալ՝ «Ապագա՛ կա»…

* * *

Շատ ճիշդ է, Փաշինյանը, երբ որ մեզի կը բացատրէ թէ՝ իսկական, վերջնական Պարտութիւնը, գլուխներուն մէջ է:

Եւ այդ պատճառով ալ, այո, ճիշդ այդպէս, հայերուն այս Պարտութիւնը՝ կատարեալ է: Լրացուցիչ, ամբողջական եւ անդառնալի:

Իսկ «զոմպի»ներն ալ՝ վարչակարգի համակիրները չեն, չէ՜: Այլ աւելի շուտ՝ միւսները: Մանաւանդ անոնք, որոնք հիմա, ատենը մէկ կ’արթննան, բայց կը քննադատեն… Ընդդիմութիւնը:

Փաշինյանը, որքան լա՛ւ հասկցեր է՝ հայուն ինչ ըլլալը: Ու յատկապէս Անդրկովկասի բնիկների պարագային, նա որքան լաւ գիտէ, լաւ կը ճանչնայ իր ապրանքը: Իր ցեղը:

Իրապէս որ պարապ տեղը ժամանակ կորնսցուցինք, քսան տարիներ:

Ինչպէս որ յետ-սովետական ժամանակաշրջանի ամենասկիզբը, այս Հայաստանը վերջապէս գտաւ, նորից գտաւ, վերագտաւ՝ իր արժանի ու  վաւերական առաջնորդը, իր հարազատ ղեկավարը: Իր բնական տէրերը:

Հայդուկ Շամլեան

10 Հոկտեմբեր 2021

(Յօդուածին վերնագիրը կ’արձագանգէ «Մեղաւոր է Դաշնակցութիւն» երգին… ան որ ծանօթ չէ նրան, յութումի վրայ կը գնտէ)

Հայաստանի Հանրապետութեան Խորհրդարանում, ընդդիմադիր պատգամաւոր մը, 2021 թ.
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

Շուշի

«Ոչխար մը գծէ, ինծի…» – 06.05.2021

Կտակն է Նահատակներուն – 10.03.2021

Կոյր Աշուղէն՝ Կոյր Վանական, Հին աստուածներու դողը երկնքում – 26.02.2021

Հայաստանը բիզնե՛ս է, եւ վերջ – 11.01.2021

Երանի Ստեփանակերտը յանձնէին – 26.12.2020

Փակեցէ՛ք «հըհը հիմնադրամ»ը – 30.11.2020

«Դաւաճան» Փաշինյանին բազմամիլիոն մեղսակիցները – 16.11.2020

Հայ Ազգի Դամբանական – 15.11.2020

2020ի հայ-թրքական պատերազմի աւարտը – 12.11.2020

Պատերազմական Համախմբում (յանուն զինադադարի) – 05.10.2020

Սեպտեմբեր 2020ին սկսած հայ-թրքական պատերազմը – 05.10.2020

Արցախի ընտրութիւններ՝ մի վերածէք Հայութեան ամօթին – 27.01.2020

Հայոց Ցեղասպանութիւնը ընթացքի մէջ է – 24.04.2019

Անիծեալ Ամիսը – Ապրիլ 2019

Մնալ արթուն – 19.02.2019

Ցտեսութիւն, Վաչիկ (2016)

Բեկորէն՝ Ամբողջականութիւն (2007)

Շուշի եւ իր ծիծեռնակները (Հոկտեմբեր 2005)

Շուշիի ազատագրումը (2002)

Հիւանդ Անկախութիւնը (1993)

Սումկայիթ եւ Պաքու, շարունակուող Եղեռնը  (1991)

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք

ԼիւնՏիւնՊէ

Հայ Ազգի Դամբանական – 15.11.2020

«Լե՜ւոն, Լե՜՜ւոն…», բնօրինակ դո՛ւխը – 17.10.2019

Առաջին Նախագահին վերջին սխալները (20 Ապրիլ 2015)

Անկախութեան Օտարումը (1996)

Վահանը (1995)

Հիւանդ Անկախութիւնը (1993)

Մերկացած Սուտը (1992)

Աքսորուած Ազատութիւնը (1992)

* * * * *

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք