Մենք քաջ տոհմի զաւա՛կներն ենք, թա-թա-թա՜մ

Համահայկական համընդհանուր գոռում-գոչումին մէջ, այս պահին՝ ամենահրատապ պոռչտուքը այն է թէ, եկող շաբթուայ սկիզբը, Մոսկուայի մէջ հանդիպում մը տեղի պիտի ունենայ՝ Փութինին, Փաշինյանին եւ Ալիեւին միջեւ:

Զանազան եւ զարմանազան բաներ կ’ըսուին, մի քանի օրերէ ի վեր, այդ մասին:

Որոշ վարկածներ, քիչ թէ շատ իրականանման կրնան հնչեն: Բայց կարգ մը «կանխատեսումներ» ալ՝ անհեթեթութեան շատ մօտ են: Օրինակի համար, Թուրքիոյ հետ համաձայնագրի մը մասին կը խօսուի, որու մէջ Հայ Դատը պիտի թաղուի: Well… Թուրքիան ներկայ իսկ չէ, այդ հանդիպումին: Ուրեմն, յոռեգոյն պարագային անգամ, գոնէ այս հանդիպման ընթացքին, այդ ուղղութեամբ, որեւէ բան պիտի չստորագրուի:

Հայաստանի կառավարութեան յանցանքով է, որ այսպէս, տեսակ-տեսակ ենթադրութիւններ կը տարածուին, վերոնշեալ հանդիպումին կապակցութեամբ: Քանի որ, ամէն բան գաղտնի կը պահուի: Մինչ այժմու կացութեան մէջ, անցեալ մի քանի ամիսներու իրադարձութիւնների լոյսին տակ, բնական է որ ենթադրութիւններուն մեծ մասը՝ բացասական եւ ահազանգային հանդիսանան:

Նշենք որ մինչեւ այս պահը (կիրակի առաւօտ, Շուշիի ժամով), ՀՀ կառավարութեան պաշտօնական կեցուածքը այն է որ՝ չեն հաստատեր, սակայն չեն ալ հերքում, որ վերոյիշեալ հանդիպումը տեղի պիտի ունենայ… կամ ոչ… կամ թերեւս… տենանք… ո՞վ գիտէ…

Բոլոր մտքերը վստահաբար պիտի իսկոյն հանգստանան, այդ լսելով…

* * * * *

Մինչեւ այս պահը՝ սովորական մահկանացուներուս տրամադրելի տեղեկութիւններու հիման վրայ, վերոնշեալ հանդիպումին ամենատրամաբանական եւ հաւանական օրակարգը, կ’ամփոփուի այսպէս՝

. Փաշինյանը պիտի ուզէ որ 09 Նոյեմբեր 2020-ին ստորագրուած զինադադարի համաձայնագիրը գործադրուի, բոլոր գերիներու ազատ արձակումով: Սոյն համաձայնագրի տառացի եւ հիմնական բովանդակութեան հիման վրայ: (Կէտ 8.՝ «Տեղի է ունենում ռազմագերիների, պատանդների և պահվող այլ անձանց ու մահացածների մարմինների փոխանակում»: )

. Ադրբեջանը, նոր պահանջքներով պիտի ներկայանայ այդ հանդիպումին:

Ալլահ գիտէ, թէ ինչ կրնան ըլլալ այդ պահանջները – դեռ մեր կողմէ՝ տալիք բան, մնա՞ց… – :

Սակայն ինչ որ ալ ըլլան Ալիյէվի այդ պարտադրանքի փորձերը, զանոնք կարելի չէ որեւէ տեղ զետեղել 09 Նոյեմբեր 2020-ի ստորագրուած զինադադարի պայմանագրին մէջ: Մինչ ինք, այդ պայմանագրին տառացի բովանդակութիւնը իսկ չէ գործադրած՝ տակաւին մերժելով բոլոր գերիներու փոխանցումը:

. Յիշենք որ Մոսկուայի ստորագրութիւնն ալ կայ զինադադարի այն պայմանագրին տակը: Այսինքն, Փութինը երաշխաւորած է նրա գործադրութիւնը…

* * * * *

Ներկայ յօդուածին մինչեւ այս կէտը, կարելի էր այն տպաւորութիւնը ունենալ, որ ստորագրեալը հակում ունի հաշտ աչքով նայելու՝ նիւթի առարկայ հանդիպումի հնարաւորութեան:

Եւ եթէ այդպէս ըլլար, պիտի բարեհաճէիք թոյլ տալ որ, յատկապէս այս նիւթին մէջ, ես լրիւ դուրս մնամ հայոց ներքաղաքական պատերազմէն: Էական մէկ պատճառով՝ քանի որ եթէ այս հանդիպումը չեղարկուի, պիտի կորսուի գոնէ յոյս մը, որ այդ առիթով՝ մեր գերիները տուն վերադառնան:

* * * * *

Սակայն ափսոս, կարելի չէ՝ չմտահոգուիլ:

Նախ, Փաշինյանին մղումներն ու միտումները, այս հանդիպումին կապակցութեամբ, նուազագոյնը՝ անպատշաճ են: Իսկ աւելի շուտ՝ ողբալի են:

Յստակ է որ այս առիթով, ինք կը կարծէ թէ պիտի «սրբագրէ» 09 Նոյեմբեր 2020-ի Աղէտի հաստատումը, որու տակ իր ստորագրութիւնը կայ – ընդմիշտ ու յաւիտեան, մինչե՜ւ Պատմութեան աւարտը – :

Հիմա ուրեմն, իր խելքով, Հայութեան նպաստաւոր բաներ մը ձեռք պիտի բերէ, այդ հանդիպումին:

Իսկ եթէ այդ, ըստ իրեն՝ հայանպաստ «բաները», մեր գերիներուն վերադարձը ըլլային միայն, այդ ալ, ինչո՞ւ չէ… Խղճալի է, բայց՝ լաւ…

Արդէն իսկ ստորագրուած համաձայնագիրը, ինք՝ հապճեպ ու առատաձեռն կերպով գործադրեց՝ cf. հողային յանձնումներու extravaganza: Մինչ դիմացի կողմը, թշնամին՝ սոյն համաձայնագիրը հիմնականօրէ՛ն դրժեց. ոչ միայն հայ գերիները չվերադարձուց, այլ անոնց ամբողջական թիւը իսկ չէ յայտնած – որպէսզի գիտնանք թէ մեր բիւրաւոր «անյայտ կորածներուն» քանի՞ հատը դեռ ողջ են -. վրան ալ՝ նոր գերիներ առեւանգեց. դեռ աւելին, նոյնիսկ տեսանիւթեր սփռեց, ըստ իրեն իսկ՝ զինադադարէն ետք ժամանակաշրջանի մը վերաբերող, ուր կը տեսնենք հայ զինուորներ, ձեռքերը կռնակներուն ետեւը կապուած, որ բառին տառացի իմաստով՝ կը մորթուին:

Այս ամէնէն ետք, եթէ Փաշինյանը յաջողի գոնէ գերիները տուն բերել, լաւ… Թող այդ, ինք «ծախէ» անոնց որ կարող է, որպէս փառաւոր յաջողութիւն մը: Որպէս, յաղթանա՛կ, եալլա…

Բայց ուրիշ խնդիր կայ:

* * * * *

Փաշինյանը սկսած է, շեշտակի կերպով, «խաղալ»՝ Ադրբեջան-Նախիջեւան երթեւեկի համաձայնութեան հետ:

Եւ վստահաբար ոչ, լաւ իմաստով…

Արդարեւ, հիմա ան սկսած է ըսել թէ՝ 09 Նոյեմբեր 2020-ի փաստաթուղթին մէջ, չէ գրուած որ՝ Մեղրիի վրայով, նոր ճանապարհ մը պիտի սարքուի: Այլ, ըստ իր մեկնաբանութեան, համաձայնութիւնը այն է որ՝ Ադրբեջանի եւ Թուրքիոյ թուրքերը պիտի գործածեն Հայաստանի… եղած ճամբաները, իրենց ուզած ճամբան, հանգստօրէն երթալ-գալու համար:

Ուրեմն ըստ Փաշինյանի այս հանճարեղ մտայղացումին, մէկ հատիկ, յատուկ այդ նպատակին ծառայող՝ ճամբայով մը չէ, որ թուրքերը պիտի երթեւեկէն հայաստանի հողերուն վրայ: Չէ՜…

Այդպէս պիտի ընեն, հայկական բոլոր հնարաւոր ճամբաներով…

Եւ արդէն նորէն հասանք այս արարածին բնորոշ… ապիկարութեան: Նուազագոյնը ըսելու համար:

Եթէ փախուստ չկայ իր ստորագրած այդ անիծեալ համաձայնագրի այդ կէտէն, վստահաբա՛ր նախընտրելի է որ նոր ճամբայ մը բանան թուրքերը, Մեղրիի ամենավարի ծայրէն, Պարսկաստանի սահմանէն մէկ ու կէս սանթիմեթր ասդին, եւ բացառապէս՝ այնտեղէն միայն երթան ու գան, իրենց Ճէհէննէմին տիպը: Եւ ոչ թէ, լմա՜ն Հայաստանի տարածքին, ազատօրէն երթեւեկեն:

Իսկ ինչո՞ւ այդ շշմեցուցիչ մօտեցումն է, որ կ’արտայայտէ հիմա Փաշինյանը:

Երկու պատճառով:

Նախ, որպէսզի յանկարծ չըսուի որ՝ վա՛յ, տարիներով դուն Քոչարյանին մեղադրեցիր որ նա կ’ուզէր «Մեղրին տալ» (մինչ իրականութեան մէջ, խօսքը միայն այն մէկ ճանապարհին, անցքի սահմանափակ թոյլտւութեան մը մասին էր), ահա հիմա դուն ալ, նոյն բանը ըրիր: Եւ ի տարբերութիւն Քոչարյանին, դուն՝ ուղղակի կնքեցիր այս ուղղութեամբ պաշտօնական վաւերաթուղթ մը: Եւ դեռ, վրան ա՛լ ՝ Հադրութը եւ Շուշին լքեցիր: (Ըստ Հայկական Ժամանակ հեքիաթներու հաւաքածոյի խմբագիր Փաշինյանի բեղուն երեւակայութեան , Քոչարյանը Մեղրին պիտի «փոխանակէր» Արցախի հետ…)

Ասիկա, Փաշինյանի մտային խանգարումի հիմունքներէն մէկն է: Քոչարյանի նկատմամբ, ծայրագոյն հիւանդագին աստիճանի՝ ստորակայութեան բարդոյթ մը, թանձր ու յորդառատ մաղձի ու նախանձի մէջ ապխտուած:

Բայց խորքային խնդիրը աւելի լուրջ է:

09 Նոյեմբեր 2020-ի փաստաթուղթին տալով այն մեկնաբանութիւնը, թէ՝ Հայաստանի բոլոր ճամբաները հիմա բաց են, երկու կողմերէն, թուրքերուն առջեւ, Փաշինյանի ակնկալութիւնը այն է որ, փոխադարձութեան (reciprocity) հիման վրայ, Ադրբեջանն ալ Հայաստանին պիտի տրամադրէ իր ճամբաները: Որպէսզի անոնց միջոցաւ Հայաստանը պիզնէս ընէ, թէ Ադրբեջանի մէջ, եւ թէ, փոխադրական յաւելեալ հնարաւորութիւններով՝ Ռուսաստանի եւ Պարսկաստանի հետ:

cha-ching, cha-ching…

Էլ ի՞նչ կայ, կեանքում…

Ուրեմն, այսպէս, վկայակոչելով զինադադարի ստորագրուած համաձայնագրին, ոչ թէ բառացի միջուկը, այլ՝ կարծեցեալ ոգին, Փաշինյանի ըմբռնողութիւնը եւ ուզածը հետեւեալն է՝ Հայաստանը Ադրբեջանին եւ Թուրքիոյ թոյլ պիտի տայ որ անոնք Հայաստանի բոլոր ճամբաները գործածեն, եւ նոյն կերպով, Հայաստանն ալ իրաւունքը պիտի ունենայ Ադրբեջանին ճանապարհային ենթակառոյցները գործածելու, իր ապրանքները ծախելու համար Ադրբեջանի տարածքին, եւ զանոնք նաեւ հեշտօրէն հասցնելու համար Ռուսաստան եւ Պարսկաստան:

Նոյն առիթով, ժողովուրդներն ալ իրարու հետ կը վերսկսին շփուիլ անշուշտ… Սուրճ մը այստեղ, թխուածք մը այնտեղ…

Մարդկութիւն է…

Արցախ-մարցախ՝ քի՛մ սիքէր: Հայ Դատ- Մայդատ, որո՞ւն ճ****ուն:

* * * * *

Լաւ, ես ուրտեղէ՞ն գիտեմ, այս ամէնը…

Ուալլա, գիտեմ, քանի որ… Փաշինյանը ինծի ըսաւ:

Ձեզի ալ, ըսաւ:

Ուղղակի, ինքը, բառացիօրէն այդպէս կ’ըսէ կոր՝ համայն աշխարհին: Բացէ ի բաց, յայտնում է այս ամէնը:

Ահա, այդ ուղղութեամբ, ուղղակի ի՛ր – գրաւոր – խօսքերը ՝ « Տարածաշրջանի բոլոր տնտեսական եւ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակում, ինչը նշանակում է ինչպես Հայաստանի կողմից Ադրբեջանի տարածքով բեռնափոխադրումներ եւ տրանսպորտային հաղորդակցություն դեպի Ռուսաստան եւ Իրանի Իսլամական Հանրապետություն, այնպես էլ Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի տարածքով բեռնափոխադրումներ եւ տրանսպորտային հաղորդակցություն՝ դեպի Նախիջեւան:

Կրկին ուշադրություն եմ հրավիրում այն փաստի վրա, որ նոյեմբերի 10-ի հայտարարության մեջ չկա ոչ «Մեղրի» ոչ էլ ՀՀ որեւէ տարածքի առնչությամբ «միջանցք» արտահայտություն: »

Դիմատետրի իր էջին վրայ են, իր այս խօսքերը: Այս պահին, իր ամենանոր գրառումին մէջ կը գտնուին, հենց այդտեղ:

Միաժամանակ, Հայաստանի Արտաքին Նախարարութիւնը նոր ցանկը հրատարակեց այն երկիրներուն, որոնց քաղաքացիները առանց վիզայի, երբ որ կ’ուզեն, ինչպէս որ կ’ուզեն, ինչ ընելու համար որ կ’ուզեն, կրնան ազատօրէն մուտք գործել Հայաստան:

Կռահեցիք, չէ՞… Հա… Ադրբեջանը ցանկին վրայ է: Այդ նոր ցանկին վերեւը – եւ ոչ միայն այբբենական կարգի շնորհիւ… – :

ՀՀ ԱԳՆ-ի կայքին վրայ է, մէկ հատ նայեցէք:

Միաժամանա՛կ, մի քանի անգամ եղաւ արդէն, որ այս մօտեցումին տնտեսական անպարագիծ բարիքները գեղգեղելու վրայ է նաեւ Փաշինյանի նորանշանակ (զինադադարէն ետք, այդ պաշտօնը ստացած) ՀՀ Տնտեսութեան նախարարը:

Անոր եթէ մտիկ ընես, Արցախի կորուստը – եւ հազարաւոր հայորդիներու մահը – բացառիկ բախտաւորութիւն մըն են, հոյակապ պատեհութիւն մը, Հայաստանին համար…

Ահա ուրեմն այդ մէկալին խօսքերը – զորս հեշտօրէն կը գտնէք Համացանցի վրայ, ձեր նախընտրած աղբիւրներէն – ՝ «Սահմանների բացումը լայն հնարավորություն է ընձեռելու. մեր արտահանողները կարող են իրենց արտադրանքը արտահանել Ռուսաստան և այլ երկրներ ավելի հարմար ճանապարհներով, քան մինչև հիմա են անում։ Բացվելու են թուրքական նավահանգիստները և ընձեռվելու են բազմաթիվ լայն հնարավորություններ։ Միգուցե նաև բացվի Ադրբեջանի շուկան մեզ համար, և մեր շուկան՝ Ադրբեջանի համար, և պետք են գալու մարդիկ, որ կարողանան օգտվել դրանից»։

Շատ չանցած, կը լսենք նաեւ նաւթախողովակի ծրագիրների մասին: Ադրբեջանի քարիւղը, Թուրքիայի վրայով, Եւրոպա հասցնելու համար, ի՞նչ պէտք կայ այլեւս անցնելու Վրաստանէն: Ամբողջ Հայաստանը իրենց տրամադրութեան տակ է հիմա: Նաեւ Արցախը, ի դէպ:

* * * * * *

Ուրեմն, ամէն բա՜ն յստակ է:

Այս անգամ ալ մարդ թող չըսէ թէ՝ չէր հասկցած:

Հայաստանի այժմու վարչակարգի ծրագիրը – հայաստանցիներու մէկ մասին գոհունակ հաւանութեամբ -, յաջորդ իսկ հանգրուանին, հետեւեալն է՝ Հայութեան կրած ջախջախիչ պարտութենէն ետք, անմիջապէ՛ս արդէն, ընթանալ դէպի ամբողջական ու վերջնական հաշտութիւն՝ Ադրբեջանի եւ Թուրքիոյ հետ: Յանուն տնտեսական բարգաւաճումի:

Այնպէս մը ծեծեցին մեզի, որ ինչպէս կ’ըսէ Լեպլեպիճիների Երգը – որուն կ’ակնարկէ նաեւ այս յօդուածին վերնագիրը – ՝ «յիշեցինք մեր հօր հարսանիք»… Եւ ոչ միայն: Նաեւ՝ մեր մամային կնունքը:

Ու հիմա արդէն անմիջապէս, եալլա, տաքը-տաքի՛ն՝ Դէպի… Հաշտութի՛ւն: Դէպի տնտեսական իւղոտ օրթախութիւն: Ամէն բան մոռնալով, էջը դարձնելով:

Մենք ալ կարծեցինք որ՝ Դէպի Երկի՛ր պիտի ըլլար… Դէպի Բիզնես է եղեր, պատմութիւնը:

Եւ այդ ըմբռնողութեամբ, պէտք է որ հիմա, ոչ միայն հաշտուինք Արցախի կորուստին հետ, մոռնանք մեր ջախջախիչ պարտութիւնը, այլ… ուրախ լինենք, որ այդպէս եղաւ: Շնորհակալ ըլլանք: Մերսի ըսենք: Teşekkürler:

Քանզի հիմա մեր առջեւ բացուեցաւ, ոչ թէ այդ բանաստեղծական, անիմաստ «վարդահեղեղ արշալոյսը», այլ լուրջ ու իսկական, անսպառ շահի եւ շահոյթի՝ Կանա՛չ Հորիզոնը: Ոչ թէ յոյսի գոյն կանաչ, չէ… այդ ալ պարապ խօսք է: Տօլարի՛ գոյն: Այլեւս նոյնիսկ Սեւ Առաւօտը լուսաւոր է Հայաստանի համար, քանի որ դա ել թրքական քարիւղի գոյնն է: Որ պիտի հոսի մեր վրայով – մեր այն հողերուն ընդմէջէն ուր տակաւին չորցած չի լինելու իսկ մեր նահատակների թափած յորդառատ արիւնը -, երթալու համար դէպի երազելի, պաշտելի Եւրոպա: Դէպի Եւրոպա՜:

Ուրեմն այդպիսի ծեծ մը ուտելէն ետք, դեռ այդ փառաւոր ծեծը տուողին ձեռքը պիտի սեղմենք, զայն համբուրենք ու մեր ճակատին դնենք: Ծնկաչոք: Չէ, դեռ գետինը պառկած վիճակի մէջ:

Նայիս նէ, Արցախը պէտք է որ իրենց տայինք, որպէս… փոխհատուցում: Քանի որ այդքան երկար տարիները, մարդիկը այդպէս նեղացուցինք, մեր «ցեղասպանութեան» պատմութիւններով… Ամօթ եղաւ…

Յուսանք միայն որ կը ներեն մեզի թուրքերը, որ այդքան գլխացաւ պատճառեցինք իրենց:

* * * * *

Ահա ուրեմն Հայաստանի այդ փայլուն ապագան, որուն մասին դեռ շա՜տ պիտի լսէք…

Այդ ալ արդէն բացէ ի բաց յայտնեց ինք, Փաշինյանը: Դարձեալ իր ուղղակի խօսքերով, ի միջի այլոց իր ՖՊ էջին վրայ՝ « ապագայի վերաբերյալ խոսակցությունը այսօրվա ամենակարեւոր հարցերից է » :

Մարդը, ամէն ինչ, ամենասկիզբէն ի վե՜ր – այսինքն՝ գոնէ 2007էն ի վեր -, յայտնած ու արտայայտած է, ներկայացուցած է, տեւաբար եւ այլազան ձեւերով, բանաւոր եւ գրաւոր կերպով: Ամէն ինչ: Եւ նոյնպէս ալ, կը շարունակէ կոր հիմա: Հանգի՜ստ…

Հետեւաբար, եթէ ինքը ազգային դաւաճան է, ապա համայն Հայութիւնը՝ ի՞նչ է… :

Մ. Հայդուկ Շամլեան

09.01.2021

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք