Սփիւռքը հանգիստ թողեցէք

Առաջուայ մտային չափանիշներով չենք կրնար շարունակել մեր վերլուծումները, մնացորդաց «Հայաստան»ի մասին:

Արցախէն-առաջ եւ Արցախէն-վերջ, կարելի չէ մնալ նոյն մտածողութեամբ:

* * *

Ծնունդով եւ պատանեկան դաստիարակութեամբ՝ լիբանահայ, Ֆրանսայի քաղաքացի, որպէս քառասուն տարիներէ ի վեր Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ ապրող հայ, ես երկար ժամանակ՝ շատ տառապեցայ, նկատելով թէ որ աստիճան Հայաստանը չեն հասկնար, անկարող են հասկնալու, ի մասնաւորի՝ Արեւմուտքի մէջ (Եւրոպա եւ Ամերիկա) ապրող հայերը: Թէ որքան օտարացած են անոնցմէ շատերը, յատկապէս այդ ուղղութեամբ:

Այդ պատճառով, 2018-ի իրադարձութիւններէն, կապերս ամբողջովին խզեցի բազմաթիւ եւ բազմատեսակ այդպիսի անձերու հետ:

Հիմնականօրէն, քանի որ խորապէս ի զուր էր ջանալ նրանց որեւէ բան հասկացնել:

Ամէն դէպքում, մէյ մըն ալ չեմ յարաբերիր անոնց հետ: ( Եւ իսկապէս՝ աւելի լաւ: Ժամանակի ահաւոր կորուստ էին այդ անիմաստ յարաբերութիւնները, եւ մնայուն ցաւի աղբիւր: Մինչ տարիները, անցնում ե՜ն… Լման աշխարհին պարագային շատ բան չենք կրնար ընել, բայց որոշ տարիքէ մը ետք գոնէ, մարդս կարող է եւ պէտք է որ՝ մաքրէ, սրբէ, զտէ իր անձնական աշխարհը: Առողջաբանութեան հարց է : )

* * *

ԲԱՅՑ, հիմա, ուրիշ հանգրուան մը հասանք:

Արդար չէ, անիրաւ է՝ որ Աւանդական Սփիւռքի հայերը մեղաւոր համարուին, Արցախի կորուստին եւ Հայաստանի խորտակումին համար:

Արցախը կորսնցուցինք, «Հայաստան» ծրագիրը ձախողութեամբ վերջ գտաւ, հիմնակա՛նօրէն՝ հայաստանցիների – եւ նաեւ, արցախցիների – պատճառով:

Այս իրողութեան նախնական փաստը գոյացաւ՝ 2018-ի գարնան: Իսկ այդ փաստին վերջնական հաստատումն է՝ աղէտալի պատերազմէն ետք տեղի ունեցածը, եօթուկէս ամիսներու տեւողութեամբ, զորս պսակուեցաւ՝ անցած ընտրութիւններու արդիւնքներով:

Հետեւաբար, անիմաստ է այլեւս «ջղայնանալը», Աւանդական Սփիւռքէն հնչող արեւմտեան կարծիքներուն պատճառով:

(Ի դէպ, անհամեմատօրէն աւելի արեւմտապաշտ, արեւմտամոլ է, հայաստանցիներու եւ արցախցիներու Սփիւռքը: Եւ ի տարբերութիւն Աւանդական Սփիւռքին, որ հարկադրաբար գոյացած է, եւ – մասամբ – սկսաւ օտարանալ միայն մի քանի սերունդներէ ետք, Հայաստանն ու Արցախը առաջին առիթով եւ կամաւոր լքող բնիկները, անմիջապէ՛ս է – հազիւ ոտք, դրած օտար ափերու վրայ -, որ կը ձուլուին ու կ’այլասերին. կը սկսին երկրպագել, պաշտել օտարները, առաւելագոյն չափով եւ ամենակոպիտ կերպով՝ ընդօրինակել, կապկել զանոնք… Լաւագոյն պարագային, նրանց հայաստանեան մօտաւոր հայութիւնից՝ կը մնայ միայն իրենց խորովածներուն ծուխը, արաղի անյագ ծարաւը, եւ թերեւս մի քանի մակերեսային, անիմաստ խորհրդանիշներ… Մի քանի հազուադէպ բացառութիւններն ալ, թող բարեհաճին չխռովիլ, ինծանից շատ աւելի լաւ գիտեն որ ըսածս՝ ճիշդ է:)

* * *

Մէկ բան ալ դիտել տամ՝ Արեւմտեան Դասական Սփիւռքի պատկանող մեծաթիւ անձեր, որոնք անցեալ երեք տարիներին ու հիմա արտայայտում են իրենց համակարծիք լինելը փաշինյանիզմի հետ, Մայիս 2018-էն առաջ, լուռ ու անտրտունջ կ’ընդունէին նախկին վարչակարգերը:

Չէ, ասիկա այստեղ չեմ ասում, այն իմաստով որ նրանք կեղծաւոր, երկերեսանի, անսկզբունք եւ պատեհապաշտ են: Դա էլ կայ, լիքը կայ, անշուշտ. բայց այդ չէ այստեղ նիւթը:

Այլ այդ իրականութիւնը կ’ընդգծեմ՝ ապացուցելու համար որ անոնք իսկ չեն, այդ դուրսի – եւ դրսո՛ւմ – օտարացած հայերը չեն, որ ստեղծեցին փաշինյանիզմը: Իրենք չէ, որ սկսան հայաստանեան այդ խանդավառ շարժումը՝ դէպի ինքնակործանում:

Իրենք, այժմ փաշինյանիզմը ծափահարող այդ Աւանդական Սփիւռքի անդամները, յարմարած կամ համակերպած էին, նախապէս, տուեալ կացութեան: Իրենց չափն ու սահմանը, լաւ գիտէին: Ըստ այնմ կը զբաղուէին Հայաստանով: Նրանք պարզապէս՝ միացան Հայաստանի բնակիչներու մեծամասնութեան ուզած այդ շարժումին, երբ որ դա գոյացաւ. եւ այս անգամ՝ տեղ հասաւ: (Կարելի չէ իսկ ասել թէ ազգաքանդ շարժում էր դա, քանի որ արդէն երբեւիցէ Հայ Ազգը չհաստատուեցաւ, չկարողացաւ տեղաւորուիլ Հայաստան անունը կրող այդ երկրին մէջ: )

Իսկ նորէն կրկնեմ, վկայեմ՝ ազգային ոգիի էական պակաս մը կար, նաեւ Արցախի մէջ: Այդ իրականութիւնը ամէնամեծ ցնցումը, շոկը եղած էր ինծի համար:

Արդարեւ, Սփիւռքին մէջ, ըմբռնողութիւնը այն էր որ Արցախը ազատագրած էինք հիմնականօրէն ազգային գաղափարներով, մղումներով:

Սակայն այդպէս չէ, իրականութիւնը… Արցախցիներուն ալ մեծամասնութեան համար, իրենց կեանքերի բացառեալ մղումը, ներառեալ ուրեմն Արցախի առնչութեամբ՝ զուտ անձնական, նիւթապաշտ բնոյթ կը կրէր: Ի սկզբանէ՛:

Եւ այդ պատճառով է, որ Անդրկովկասի հայանուն բնիկները չկարողացան  պահել Արցախը: Նոյնիսկ անոնք, որոնց պապենական արմատները այն հողին մէջ էին:

* * *

Վերջապէս, եթէ Աւանդական Սփիւռքէն կը հնչէին մի քանի օտարաբարոյ կարծիքներ ու կը գործադրուէին որոշ հակա-ազգային քայլեր (հիմնականօրէն՝ անձնական հաշիւներով, իրենց օտար երկրէն Հայաստան տեղափոխուած մի քանի անշուք, աննշան տարրերու կողմէ, որ հազիւ իրենք զիրենք կրնան ներկայացնել), նոյն սփիւռքեան աղբիւրէն նաեւ՝ ազգային գաղափարներու տեւական հոսանք մը կար. գետնի վրայ տգնաջան աշխատանքով, մնայուն յանձնառութեամբ, ազգային գիտակցութեան վերաբերող քարոզչական, դաստիարակչական, մտաւորական, մշակութային եւ քաղաքական ջանքեր կը կատարուէին, անդադար, բոլոր մակարդակներու վրայ:

Ինչո՞ւ միայն այդ առաջին տեսակի՝ անարժան, այլասերած եւ օտարաբարոյ սփիւռքահայերուն մտիկ ըրին, հետեւեցան, հայաստանցիները – եւ արցախցիները … – : Մինչ անտեսեցին կամ նոյնիսկ մերժեցին, միւսները:

Երեսուն տարիներ շարունակ, Աւանդական Սփիւռքի որակեալ տարրերուն եւ լուրջ կազմակերպութիւններուն այդ բոլոր ջանքերով հանդերձ, ոչ միայն հայ ազգային վերականգնում, ազգային առաջխաղացք տեղի չունեցաւ Հայաստանի եւ Արցախի մէջ, այլ՝ ընդհակառակը: Տեւական անկում, միայն:

* * *

Յիսուսի Սերմնացանին Առակին մէջ, դեռ գոնէ՝ պարարտ հողի շերտ մը կայ:

Սակայն երբ որ եղած լման հողը՝ պարարտ չէ, ուզածիդ չափ ցանէ ու ջրէ, բան մըն ալ չի բուսնիր: Կամ ալ միայն՝ վատ ու անճոռնի խոտեր: Փուշեր:

Եւ արդէն, ի՞նչ ցանելու հող… որեւէ հող… Հիմա լաւապէս հասկցանք որ արդէն հայաստանցիները հետաքրքուած են միայն՝ ասֆալթապատ ճանապարհներով: Այդ ալ, թուրքերու հետ առեւտրուրի համար:

Ի դէպ, ես որ ամենաառաջին վայրկեանէն իսկ դէմ էի փաշինյանական շարժումին, ես ալ՝ խորապէս շշմած եմ, տեսնելով թէ որ աստիճան թոյլ, տկար, անկազմակերպ եւ անկարող էին նրա հակադրուող իբրեւ թէ ազգային «ուժերը», Հայաստանի – ե՛ւ Արցախի – մէջ:

Չէ, անոնք ալ այդ որոշ տեսակի, անտանելի «ժողովուրդ»ով թող չարդարացնեն իրենց անզօրութիւնը: Իրենց կը մնար գտնել ձեւը, կարողութիւնը, շրջանցելու համար այդ խղճալի խոչընդոտը – որ բնաւ նոր բան չէ, ընդհակառակը, Հայութեան համար – :

Մինչեւ հիմա, հայութեան ազգային փոքրամասնութիւնը ինչպէ՞ս յաջողած էր պահպանել ու պաշտպանել Հայ Ազգը: Եւ այդ ալ՝ ոչ-հայկական հողերու վրայ: Առանց որեւէ «պետութեան» – որքան որ ալ ձեւական եւ դատարկ յղացք մը լինի այդ, այս նիւթին մէջ – :

Յետ-սովետական Հայաստանը, նամանաւանդ 2008-էն ետք՝ խոշո՜ր, հսկայական bluff մըն էր: Փաշինյանիզմը՝ խաղաթուղթերը բացաւ, պարզապէս: Ու վերջ:

Ոչնչութիւնը, մէջտեղ ելաւ:

* * *

Այնպէս որ, դուրսը, մեր Աւանդական Սփիւռքին մէջ մի փնտռէք, տեղի ունեցած Հայոց Աղէտին իսկական, առաջնահերթ եւ հիմնական յանցաւորները:

Աւանդական Սփիւռքը իր կարելի ըրաւ, տեւաբար եւ աւելիո՛վ, որպէսզի Հայաստանը դառնար Հայաստան:

Այդ երկիրը, ներսէն անէացաւ: Տակաւին չկազմուած:

Այլ խօսքով՝ վիժեցաւ:

Արցախեան հողի վրայ հոսած յորդառատ արիւնին մէջ:

Մինչ աղէտալի պարտութենէն ութը ամիսներ ետք, տակաւին, իրենց չսկսած կեանքերի շեմին մատաղ եղած մեր երեխաների կտոր-կտոր աճիւնները կը հաւաքուին, ու խոշոր ցելոֆանների մէջ լեցուած, կը նետուին փտած նկուղների մէջ: «Անյայտ կորած»ների անյայտ գերեզմաններ…

* * *

Յաճախ, մեզի – Արեւմտեան Հայաստանէն եւ Կիլիկիայէն սերած սփիւռքահայերուս – կ’այպանէին, նոյնիսկ մեզ կը ծաղրէին, թէ՝ մեր ազգային  ինքնութեան նախնական աղբիւրը՝ մահն է, եւ կորուստները: Արեւմտեան Հայաստանի կորուստը, եւ Մեծ Եղեռնի մեռեալները: Թէ՝ անդարմանելի Վիշտը, Յարատեւ Սուգը, էական բաղադրիչներն են մեր – անմխիթար ախպարներիս – ազգային ինքնութեան:

(Անշուշտ, տարրական տուեալներու հիման վրայ, սխալ է այդ տգէտ մեղադրանքը: Քանզի մեր ազգային ինքնութեան հիմքն ու աղբիւրը՝ Հայոց Ազատագրական Շարժումն է, Հայոց Զարթօնքն էր – այլազան մակարդակներու վրայ. որոնք ծայր տուին տասնըիններորդ դարու սկիզբը: Իսկ այդ Շարժումի հիմունքը ոչ թէ Արեւմտեան Հայաստանի կորուստն էր, այլ նրա ազատագրման տեսլականը. իսկ Մեծ Եղեռնը, սակաւին տեղի չէր ունեցած… Բայց ինչ որ է… անցնինք…)

Նոյն շունչով, կը ծաղրէին նաեւ Արեւմտեան Հայաստանը ազատագրելու մեր ազգային ձգտումները:

Հիմա, հայաստանցիների այդ քսան տոկոսին համար հազիւ, որ յայտնուեցաւ վերջին ընտրութիւններուն (իսկ այդքանն ալ հաւանաբար չգտնուի, արցախցիներու մէջ…), իրենց ազգային Զարթօնքը փոխանակ տեղի ունենար շնորհիւ Արցախի ազատագրումին, այդ երազային գործընթացը այսուհետեւ հիմնուած է՝ Արցախի կորուստի ցաւին եւ դրա առնչուող բազմահազար նահատակներուն յիշատակին վրայ:

Էհ ուրեմն, ձեզի ալ Բարի Գալո՛ւստ՝ Հայութիւն:

Արդարեւ, հիմա որ այլեւս, այս մէկ ալ Արցախ կոչուած՝ Հայոց Կորած Երկրի մուտքերուն, այդ պաստառները անհետացան, զանոնք փոխարինենք այժմէական ողջոյններով:

Ազա՛տ Սփիւռքահայութիւնը Ձեզ ողջունում է:

Այո, այսու ազատագրուած կը հռչակենք Հայոց Աւանդական Սփիւռքը:

Ազատագրուած է, օտար հողի վրայ փաստօրէն աւելի հարազատ, աւելի դիմացկուն ու ապահով՝ Սփիւռքի Հայ Ազգը:

«Հայաստան»էն ազատագրուած, that is:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

29 Յունիս 2021

Յարատեւ Պայքար
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք