Ինչ որ ալ ըլլայ՝ Դէպի Երկի՛ր

[ Հայաստանի Հանրապետութեան Անկախութեան տարեդարձի առիթով, բանախօսութիւն: 18-րդ տարեդարձը… Այսինքն այն տարին, երբ ստորագրուեցաւ՝ Հայոց Պետութեան եւ Թուրքիոյ միջեւ, հաշտութեան դաշինքի նախաբան: ]

Հայ Ազատագրական Շարժումը, իր ժամանակակից ընդհանուր հանգրուանին մէջ, ծայր տուաւ 1840-ական թուականներուն։ Թէ՛ Կովկասի եւ թէ՛ Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներուն մէջ։

Մօտ 5 հարիւր տարիներէ ի վեր որեւէ պետականութիւնէ զրկուած Հայութիւնը (նոյնիսկ 6 դարերէ ի վեր ` Մարդկութեան ծագումէն սկսեալ իր նախնական բնօրրանը հանդիսացող տարածաշրջանի պարագային), Օսմանեան,  Ռուսական եւ Պարսկական երեք կայսրութեանց մէջ ցրուած, սեփականազրկուած, իրաւազրկուած, ճզմուած եւ զգետնուած Հայութիւնը, հասած էր լոկ անէացման սեմին, երբ յիշեալ Շարժումը զայն վերադարձուց ազգային գիտակցութեան զարթօնքի փրկարար եւ կենսատու ճանապարհին վրայ։

Յաջորդող տասնամեակներու ընթացքին, հոգեւորական, մշակութային եւ ընկերային հիմնական հուներու եւ հոսանքներու առընթեր, քաղաքական եւ գաղափարական մակարդակներու վրայ եւս` ինքնապաշտպանութեան, դիմադրութեան  եւ ինքնապահպանումի ուղին է որ ընտրեց Հայոց Ազատագրական Շարժումը, ամէն ջանք թափելով որ, առանց հողային անկախ իրականութեան իսկ, կարելի ըլլայ պահել ու պահպանել Հայութիւնը։

Այս ջանքերու պատասխանը եղաւ միայն յաւելեալ հալածանք, կեղեքում, տարրական իրաւունքներու ոտնակոխում, ջարդ եւ արհաւիրք, յատկապէս Օսմանեան իշխանութիւններու եւ անոնց ժառանգորդ` թրքական պետութեան կողմէ – որու ուղղակի շարունակութիւնն է այսօրուայ Թուրքիան, օրինապէս, քաղաքականօրէն, իրողապէս, եւ նաեւ ծրագրային եւ անմիջական նպատակներու առումով – ։

Սակայն ծանր եւ անողոք հալածանքներու ենթարկուած էին նաեւ Կովկասի հայերը, ցարական արիւնահեղ եւ անգութ բռնատիրութեան տակ։

Հակառակ այս բոլորին, շնորհիւ յիշեալ Հայ Ազատագրական Շարժումին, Հայութիւնը գոնէ կարողացաւ գոյատեւել։

1915-ի անասելի դէպքերէն ետք – որոնցմով չէ որ սկսաւ ոչ ալ վերջացաւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը – , Պատմութեան ընթացքը պատեհութիւնը տուաւ Հայութեան վերահաստատելու իր պետականութիւնը, հողային իմաստով` ամբողջական Հայաստանի մէկ մասնիկին վրայ, համեմատաբար մէկ բեկորին վրայ։

Դեռ անկէ ալ կարեւոր բաժիններ նուէր տրուեցան կամ լքուեցան Թուրքիա/ Ատրպէյճանին եւ Վրաստանին, Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումէն հազիւ մի քանի տարիներ ետք…

Յաջորդող ժամանակաշրջանին, մէյ մը որ անցաւ պոլշեւիկեան աղետալի եւ խորապէս քանդիչ դրուագը, Հայաստանի Հանրապետութիւնը, թէկուզ պաշտօնապէս ոչ անկախ, այնուհետեւ շարունակեց իր կերտումը, զարգացումն ու կառուցողական հոլովոյթը, յատկապէս հոգեւորական, ընկերային եւ մշակութային մակարդակներու վրայ, բայց նաեւ որոշ չափով եւ հետզհետէ նուազ ընդյատակեայ ազգային ընթացքով, եւ Հայութիւնը այսպէսով կարողացաւ վերջապէս իր հողերու մէկ մասնիկին վրայ հաստատել իր վերականգնումը։

Հայոց Ազատագրական Շարժումը կը շարունակէր իր ընթացքը, արդի պայմաններու մէջ որոնք ամէն պարագայի աւելի բարենպաստ էին, արդիւնաբեր եւ յուսադրիչ` քան թէ նախորդող ժամանակաշրջանները։

Այս հանգրուանի սկիզբը, մինչ Հայաստանի Հանրապետութիւնը հետզհետէ կ’ամրապնդէր իր պետական ինքնութիւնն ու տարրական կառոյցները, տակաւին անկէ դուրս բնակող հայ ժողովուրդը հիմնականօրէն զբաղած էր իր վերապրումի ջանքերով եւ իր հիմնական գոյութեան խնդրով։

Թէ հայրենի հողի վրայ եւ թէ օտարութեան մէջ, Ցեղասպանութենէն ճողոպրած Հայութիւնը այսպէս միասնաբար կը դիմագրաւէր իր հաւաքական ինքնապահպանման եւ վերականգնումի մարտահրաւէրը։

Ետքը, արդէն 1960-ական թուականներէն սկսեալ, դարձեալ թէ՛ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ եւ թէ՛ անկէ դուրս, ամենուրեք, Հայութիւնը նորէն թեւակոխեց ու վճռականօրէն շարունակեց իր ազգային ինքնութեան վերահաստատման եւ արդի բնորոշման հոլովոյթը։

Այս միջոցին – եւ այնուհետեւ մինչեւ օրս –, Հայոց Ազատագրական Շարժումի այժմէացած սահմանումը, իր գաղափարական եւ քաղաքական ճիւղաւորումներուն մէջ, դարձաւ Հայ Դատը։ Թէ՛ որպէս նպատակ, եւ թէ՛ որպէս միջոց, ըստ տեսանկիւնի, պայմաններու կամ ռազմավարական հրամայականներու։

Հայ Դատի արծարծումը, պաշտպանութիւնը եւ հետապնդումը հայապահպանման այն միջոցներն էին որոնք նաեւ, հանգրուանաբար, Հայութիւնը պիտի տանէին – եւ դեռ անպայմա՛ն պիտի առաջնորդեն – դէպի իր ազգային ծայրագոյն դիտաւորութեանց ամբողջական իրականացումը։ Այսինքն` Ճշմարտութեան եւ Արդարութեան եզրափակիչ հաստատում` ամբողջական եւ միացեալ Հայաստանի վերականգնումի իրագործումով։

Իսկ, մինչ հայրենի հողի վրայ այս աշխատանքը կը կատարուէր հիմնականօրէն – բայց վստահաբար ոչ միայն – խաղաղ եւ ընդհանրապէս զուսպ միջոցներով, օտարութեան մէջ գոյատեւող Հայութիւնը պահ մը հարկադրուեցաւ դիմելու նաեւ զէնքի ուժին։

Հայ-թրքական պատերազմ տեղի կ’ունենար նորէն, հայոց ճակատամարտերը կը շարունակուէին, Միջին Արեւելքի, Աւստրալիոյ, Եւրոպայի, Հիւսիսային Ամերիկայի եւ աշխարհի այլազան երկիրներու մէջ, մինչեւ իսկ Թուրքիոյ մէջ, առանց պետութեան կազմուած՝ հայ մարտիկներու, բանակի, փաղանգներու կողմէ գործադրուած յարձակումներով։

Այս ժամանակամիջոցը երեւութապէս նման է Հայ Ազատագրական Շարժումի սկզբնական հանգրուանին, երբ առանց ունենալու սեփական անկախ պետութիւն, Հայութիւնը ունէր կարգին զինուորական կառոյց, ուժականութիւն եւ գործունէութիւն։

Սակայն էական տարբերութիւնը այն էր թէ 1975-էն 1986 բոլորուող – եւ այնուհետեւ անհետացած  – զինեալ պայքարի ժամանակամիջոցին, Հայութիւնը ունէր նաեւ հողային ինքնութիւն եւ մասնակի պետութիւն, ինչ որ տարբեր թափ, կարողութիւններ եւ հնարաւորութիւններ կու տար իր ազգային վերելքին եւ գործունէութեան, թէ հոգեբանական առումով եւ թէ նաեւ գործնական գետնի վրայ։

Այսպէս՝ Հայաստանի Հանրապետութենէն դուրս կամ ներս, երբեմն այլազան ուղիներով սակայն միշտ զուգամէտ կերպով, այդ պահուն եւս հայ ազգը կ’ուղղուէր միա՛սնաբար դէպի նոյն նպատակները։ Դէպի Ապագայ, Անցեալի Վերականգնումով, եւ ամէն պարագայի անյեղաշրջելի կորուստներու գոնէ սրբագրելի բաժնի տարրական դարմանումով։    Դէպի ակունքներ, կարենալ լուալու եւ սրբելու համար վերապրողներուն վրայ այլապէս յաւերժօրէն կպչած նահատակներու արիւնը։   Դէպի Արարատ, եւ անշուշտ անկէ շատ անդին, որպէսզի գոնէ հաստատուի թէ հա՛յ հողի վրայ ցրուած են անշիրիմ մարտիրոսներու փոշիները, եւ որպէսզի այլեւս այնտեղ մոլորած չթափառին անոնց հոգիները… Դէպի Երկիր։

1991–ին, Պատմութեան անիւը դարձեալ առիթը ընծայեց որ Հայութիւնը վերահռչակէ իր պետական անկախութիւնը։

Երանի թէ այդ իրադարձութիւնը կատարուէր փոխանցային աւելի հանդարտ ու դանդաղ, նախապատրաստական փուլէ մը անցնելով։ Սակայն համաշխարհային փոփոխութիւնները կախեալ չեն միայն մեր կամքէն, եւ կրնանք ըսել թէ Հայութիւնը կարողացաւ լաւագոյն չափով յարմարիլ կացութեան։

Տակաւին օրինական-դատական նկատողութիւններու չհասած, նշենք թէ՝

Հայաստանի Հանրապետութեան 1991–ին հռչակուած վերանկախացման պաշտօնական յայտարարութիւնը, Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութիւնը– 1995-ի իր նախնական տարբերակով եւ 2005–ին վերամշակուած իր այժմու բանաձեւումով, Հանրապետութեան Օրէնսդրութեան բազմաթիւ բաժիններ եւ ի մասնաւորի Քաղաքացիութեան Օրէնքը, այս բոլոր պաշտօնական փաստաթուղթերը,  իրենց տառին եւ ոգիին մէջ, կը հաստատեն ուղղակի կապն ու շարունակութիւնը այսօրուայ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ վերեւ նշուած Հայոց Ազատագրական Շարժումին միջեւ։ Եւ այդ ըմբռնողութեան որպէս հիմնական տուեալ, կ’ամրապնդեն Հայաստանէն դուրս կամ ներս գտնուող բոլոր հայերու ազգային շաղկապումը։ 

Տուեալ մը որ միայն տեսական չէ, քանի որ տեղ կը գտնէ նաեւ՝ Գործադիր Իշխանութեան  կազմութեան մէջ, Սփիւռքի Նախարարութեան ստեղծումով, հայրենադարձութեան օրինակներով, եւ ընդհանրապէս երկրի պետական ներկայացուցիչներու բազմիցս յայտնած գործնական ուղեգծով:

Ուրեմն այսպէս՝  սկսելով Թիֆլիսի եւ Պոլիսի մէջ հայ մտաւորականութեան արծարծած նախնական կայծերէն,  սկսելով յեղափոխական շարժումը կազմակերպող եւ հունաւորող, ռուս–թրքական սահմանի երկու կողմերն ալ գործող կուսակցութիւններէն – որոնց ղեկավարութիւնն ու գործակալները բաղկացած էին այսպէս կոչուած թէ՛ արեւմտահայերէ եւ թէ՛ կովկասահայերէ –,  սկսելով Արեւմտեան Հայաստանի գիւղերու ինքնապաշտպանութենէն, եւ կովկասեան արշաւանքներէն ու զինամթերքի փոխադրութեան գործողութիւններէն,  անցնելով Սասունէն, Տարօնէն, Կարսէն եւ Շուշիէն,  պահ մը կանգ առնելով եւ ծունկի գալով Ցեղասպանութեան անհուն գերեզմանին առջեւ, սակայն արդէն ինքզինք դարձեալ հաւաքելով եւ գերմարդկային ջանքերով ու մարտերով հիմնելէ ետք ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետութիւնը,  արդար մահապատիժի ենթարկելէ ետք իր անմիջական դահիճներու մէկ մասը ներառեալ անոնց գլխաւոր ճիւաղը,  հայրենի հողի վրայ անասելի հալածանքներու ենթարկուելէ ետք Սթալինեան բռնատիրութեան տակ, եւ միաժամանակ՝ Արտերկրի մէջ յորդառատ արեան եւ բառացիօրէն ցեխի մէջէն դարձեալ ոտքի կանգնելէ, աչքերը սրբելէ,  ճակատը բարձրացնելէ եւ Հայոց Ցեղասպանութեան նկատմամբ համայն աշխարհին լռութեան պատը խորտակելէ ետք արդի հայ մարտիկներու հարուածներով,  Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ, բռունցքները բարձր, «մե՛ր հողերը, մե՛ր հողերը» գոռալէ եւ 70 տարիներ շարունակ Արարատի կոչն ու պատգամը անընդհատ պահպանելէ եւ ամէն առիթով արտայայտելէ ետք,  միասնական ուժերով նետուելէ ետք Արցախի Ազատագրման Շարժումին եւ կռիւներուն մէջ,   այս ամէնէն ետք, Հայութիւնը, միա՛սնաբար, վերջապէս կը վերատիրանար նախապէս հազիւ պահ մը գոյացած իր անկախ պետականութեան մնայուն իրականութեան, հայրենի հողի վրայ։

Եւ դեռ` պատմութիւնը նոր կը սկսէր…

* * * * *

Հայաստանի Հանրապետութեան 1991–ի վերանկախացումը նախ եւ առաջ հանդիսացաւ հայոց ազգային միասնականութեան ամէնէն ազդու առիթը։

Նախկին վէճերն ու քէները, ներազգային լարուածութիւններն ու տարակարծութիւնները, արդէն լայնօրէն դրդուած օտար ուժերու կողմէ, հրաշալի արագութեամբ վերացան ու փարատեցան, վերջնական կերպով։ Առանց որեւէ կողմէն աւելորդ յոխորտանքի, առանց ոխի, առանց հաշուարկումի, ազգային գերադաս պատասխանատուութեան ամբողջական եւ անբիծ գիտակցութեամբ։

Անմիաբանութեան պիտակն ու զրպարտութիւնը ինքն իրեն յաճախ վիճակող Հայութիւնը անմիջապէս համախմբուեցաւ Մայր Հայրենիքի խորհրդանիշներուն շուրջ, սակայն նաեւ ու մանաւանդ` անոր սրբազան Խորհուրդին մէջ։

Ի գին իրենք զիրենք տկարացնելու, Արտերկրի գրեթէ բոլոր միութիւններն ու կազմակերպութիւնները, ամէն մէկը իր մարզին մէջ եւ իր առաքելութեան համեմատ, փութացին հայրենիքի զօրակցութեան, ոչ միայն հեռուէն եւ նիւթական ներդրումներով, ոչ միայն հոգեկան եւ գաղափարական հաղորդումով, այլ նաեւ ուղղակի գետնի վրայ, հողի վրայ գործօն եւ նուիրեալ ներկայութեամբ, աշխատանքով, մարդկային եւ ազգային ծայրագոյն յանձնառութեամբ եւ մինչեւ իսկ մարմնային զոհաբերութեամբ։

Անհերքելի է որ հայոց ազգային նորագոյն Զարթօնքը տեղի ունեցաւ շնորհիւ Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացման, եւ կերպարանք առաւ, խորք ու իմաստ ստացաւ, գործնական իրականութիւն դարձաւ, նոյն պատճառով։

Ինչ որ հաւատք էր եւ ըղձանք, դարձաւ տուեալ եւ իրողութիւն։ Ինչ որ յոյս էր կամ ծրագիր, դարձաւ իրագործում եւ այժմէութիւն։ Երազը դարձաւ հող, իրականութիւն։ Շատերու համար նախատեսուած ժամանակացոյցէն շատ աւելի արագ տեղի ունեցաւ այս ամէնը, եւ վերջին հաշուով, Հայոց Ազատագրական Շարժումը սրընթաց կերպով շարունակեց իր յստակ ու հաստատ ուղին։

Օտարութեան մէջ երկարատեւ թափառումներէ ետք, ձուլումի ցեղասպանութեան ենթարկուած եւ հետզհետէ յանձնուած, սպառած եւ շնչասպառ, համայն Հայութիւնը ապաստանեցաւ, կծկուեցաւ Մայր Հայաստանի ջերմ եւ հիւրընկալ ծոցին մէջ, եւ այդտեղ շունչ, ուժ եւ նոր կեանք առաւ, իր հիւծիչ կարօտախտի միակ դարմանը ստացաւ, այնտեղ գտաւ մխիթարութիւն, սփոփանք, հպարտութիւն եւ անսասան ինքնավստահութիւն։

Օտար հողի վրայ գտնուող Հայութիւնը Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացման շնորհիւ գտաւ նաեւ իր գոյատեւման երաշխիքը եւ իր գոյութեան իմաստը…

Միաժամանակ անդրադառնալով թէ ի զուր չէին իր բոլոր ջանքերը, աշխատանքը եւ զոհաբերութիւնը, պահելու համար իր ազգային ինքնութիւնը եւ ծառայելու համար ազգի գերագոյն շահերուն, աքսորեալ Հայութիւնը նաեւ գիտակցեցաւ թէ այնուհետեւ իր մնացած ուժականութիւնը առաջնահերթ կերպով պէտք է տրամադրուի Հայրենիքին, որովհետեւ այդ ուղղութեամբ է որ, գործնականօրէն եւ իրապաշտօրէն, Հայութիւնը պիտի հասնի իր նպատակներու իրագործման, որովհետեւ այդ է հիմունքը իր հաւատքին, գաղափարին եւ յանձնառութեան։

Պահ մը յիշենք թէ ինչ վիճակի հասած էր Սփիւռքը, եւ ինչ էին անոր իսկական հեռանկարները, եթէ տեղի չունենար այժմու Հայաստանի անկախութիւնը…

Պահ մը հիմա իսկ մտածենք, լրջօրէն եւ գործնականօրէն մտածենք, թէ ի՞նչ կ’ըլլար Հայութեան ապագան, եթէ չունենայինք անկախ Հայաստանը, մե՛ր այս Հայաստանը, իր ներկայ ու հողապէս տակաւին մասնակի վիճակին մէջ իսկ,  իր բոլոր խնդիրներով եւ դժուարութիւններով անգամ։

Ո՞ր մէկ նոյնաստիճան ազգային հեղինակութեան շուրջ կարելի է նոյն չափով համախմբուիլ ու գործել… Եւ ճիշդ որո՞նք են որ պիտի մնան, արդէն հազիւ մէկ սերունդ ետք, որպէսզի առանց Հայաստանին կարենան իրենք ստանձնել հայ Ազգի ճակատագիրը, դէմ ու ընդդէմ մոլորակի ամենազօրեղ պետութիւններուն։

Եթէ այս հարցականներուն պատասխանենք ոչ թէ անհատական կամ անձնական օրինակի տեսանկիւնէն միայն, ոչ թէ անցեալի, միջին–արեւելեան այժմ շատոնց անհետացած Սփիւռքի Ոսկեդարի ոգեկոչումով կամ ալ ապագայի կարճ տեսողութեամբ, ոչ թէ ներազգային կողմնակալ մտայնութեամբ,  այլ իսկապէս եւ առարկայականօրէն ուսումնասիրելով եւ արժեւորելով օտարութեան մէջ ապրող հայերու ընդհանուր վիճակը եւ ընթացքը, սկսեալ շատ յաճախ մեր իւրաքանչիւրին իսկ ոչ շատ հեռաւոր շրջանակէն, պատասխանը բացայայտ կը դառնայ, եւ ըստ այնմ կը կառչինք ու տէր կը կանգնինք Հայաստանին, մե՛ր Հայաստանին, մեր բոլորին այժմու եւ առայժմ միակ Մա՛յր Հայրենիքին։

Իսկ եթէ բոլորս անպայման կարիքը ունինք Հայաստանի Հանրապետութեան, ան ալ – եւ այս պահուս աւելի՛ քան երբեք – պէտք ունի մեր բոլորին, անխտիր։

* * * * *

Վերեւ հպանցիկ կերպով ներկայացուած Հայ Ազատագրական Շարժումի ըմբռնողութեան, եւ անոր պատմական ու այժմէական, իրողական փաստարկումի լոյսին տակ, յստակ է թէ 18 տարի առաջ հռչակուած Հայաստանի Հանրապետութեան Անկախութիւնը, բնական, տրամաբանական, նախամտածուած եւ ծրագրուած կերպով, ուղղակիօրէն կը տեղաւորուի ազգային մեր միացեալ ու դարաւոր այդ Շարժումին մէջ, եւ այն ալ` որպէս անկիւնադարձային հանգրուան։

Այդ յատուկ կէտէն սկսեալ է որ պիտի շարունակուէր, եւ իրօք շարունակուեցաւ, հայակերտման ընթացքը, Հայ Դատի յարատեւ հետապնդումը, ներառեալ եւ մինչեւ մեր երկրի հողային ամբողջացումը։

Սերժ Սարգիսեանը շեղեցաւ մեր ազգի այս էական ընթացքէն։

Սերժ Սարգիսեանը ընդդէմ գնաց Պատմութեան, Հայո՛ց Պատմութեան ուղղութեան։

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ միջեւ – այսօր տակաւին առկախ – նախապատրաստական համաձայնագրի խնդիրը հարկաւոր է բացայայտել այս տեսանկիւնէն։

Հայաստանի Հանրապետութեան այժմու վարչակարգը պարզապէս զուրկ է ազգային այն էական տեսլականէն, առանց որուն անոր հանգամանքը ոչ մէկ խորքի արժէք, իմաստ կամ ուժ ունի։  Առանց որուն ան կը դառնայ չեղեալ եւ անիրաւացի:

Սերժ Սարգիսեանի եւ Թուրքիոյ միջեւ տեղի ունեցող փոխանակումները ոչ թէ բաժանում կը ստեղծեն Հայութեան բաղադրիչներուն միջեւ, այլ կը տարրանջատեն համայն Հայութեան ազգային միացեալ ինքնութիւնը, վայրագօրէն կը կասեցնեն համայն Հայութեան մօտ 200 տարիներէ ի վեր ընթացիկ Զարթօնքը, համայն Հայութիւնը 2 դար ե՛տ կը տանին, զայն ենթարկելով նոյն այն վիճակին երբ, Կովկասի մէջ ցարական լուծին տակ, իսկ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ թրքական բռնատիրութեան ներգոյ, Հայութիւնը մատնուած էր ազգային հոգեվարքի։

Կարելի չէ, անհնար է անջատել Արցախի հիմնախնդիրը Արեւմտեան Հայաստանի նիւթէն, Ցեղասպանութեան դատապարտումի հրամայականը Չաւախքի թղթածրարէն, այդ ամէնը Նախիջեւանի սթալինեան զաւեշտի սրբագրումէն, Հայ Դատը հայոց Պետութենէն, Հայութիւնը հայէ՛ն։

Ի՞նչ էր Արցախը, ի՞նչ է՛ այսօր Արցախը, եթէ ոչ ամենացայտուն եւ իրական ապացոյցը թէ Հայաստանի Հանրապետութեան Անկախութիւնը շարունակութիւնն է վերեւ պարզուած Հայ Ազատագրական Շարժումին։

Նոյն վարչակարգը – քանի որ, լուրջ ըլլանք, այս հարցը ոչ մէկ ամիս առաջ, ոչ ալ միայն Հոկտեմբեր 2008–ին կրնայ սկսած ըլլալ… –, նոյն վարչակարգը տասնըմէ՛կ տարիներէ ի վեր լաւապէս հասկցած էր թէ Արցախի հիմնախնդրի լուծումը չի կրնար հանգրուանային կերպով տեղի ունենալ, այլ պէտք է կատարուի այսպէս կոչուած փաթեթային, ամբողջական եւ լրացուցիչ մօտեցումով։ Սակայն հիմա կը տեսնենք թէ անոր պատկերացուցած փաթեթը իրօք շատ փոքրիկ է եղեր, կ’երեւի իրենց… կարողութիւններու չափով։

Եթէ համայն Հայութիւնը, աննախընթաց միասնութեամբ, զօրաշարժով եւ ուժերու համախմբումով մասնակցեցաւ ամբողջական Արցախի ազատագրման գործին, մարտերուն եւ բոլոր ճիգերուն, եթէ այնտեղ մեր Ազգի լաւագոյն զաւակները իրենց  կեանքը զոհեցին, կռուեցան ոչ թէ կռուելու այլ մեռնելո՛ւ համար, նպատակը երգեր հիւսել, ճառեր խօսիլ, եւ այդտեղ զբօսաշրջիկութիւն կատարել չէր, վայելելու համար – ի դէպ՝ սքանչելի  – տեսարանները։ 

Հայութեան բոլոր ազգային ուժերը լաւապէս կը գիտակցէին թէ Արցախի ազատագրումը աւարտում չէր, այլ սկզբնակէտ` Հայաստանի հողային վերակերտումին։

Թշնամին նոյնպէս լաւ հասկցած է թէ ինչ կը կատարուի…

Եթէ թուրքին համար անհնար է ընդունիլ Արցախի արդարացի վերադարձը Հայաստանին, հոգեբանական եւ բնազդային մոլութիւններու կողքին, քեմալական մոլուցքի կողքին, գործնական եւ սառն տրամաբանութեամբ` պատճառը այն է թէ այդ համոզիչ նախընթացը դուռը կը բանայ Հայութեան բռնագրաւուած մնացեալ հողերու ազատագրումին։

Եթէ Վրաստանը իր կողմէն ալ շրջափակումի կ’ենթարկէ Հայաստանը, որպէսզի դանդաղեցնէ անոր աճը, անոր մտահոգութիւնը այն է թէ, երբ որ Հայաստանը ի վիճակի դառնայ, անպայմա՛ն պիտի յիշուի թէ 1919–ի հայ–վրացական պատերազմը երբեւիցէ չէ աւարտած, այլ մինչեւ օրս իսկ զինադադարի մէջ է միայն։

Այսօր Արցախի մասին չակերտեալ «բանակցութիւններուն» մէջ կը յաջողին մեզ անվերջ պաշտպանողական դիրքի վրայ պահել, զիջումներու մասին մտածել տալ, որպէսզի մենք առիթը չունենանք, միայն Արցախի՛ իսկ պարագային, ամբողջացնել հայապատկան բոլոր հողերու ազատագրումը, Սիւնիքի այդ շրջանի հիւսիսային եւ հիւսիս–արեւելեան հողամասերու վերադարձով եւս Հայաստանին, եւ որպէսզի նաեւ՝ նիւթ չդառնայ տակաւին Ատրպէյճանի մաս նկատուող Նախիջեւանի աշխարհագրականօրէն իսկ անհեթեթ պարագան  – ուր, ի դէպ, չգոհանալով Հայութիւնը անհետացնելէ, տակաւին մի քանի տարի առաջ թուրքը ջարդի ենթարկեց եւ անհետացուց նաեւ գերեզմանաքարերը, մինչ մենք Շուշիի մէջ, երբ ամբողջ Արցախի մէջ մէկ հատիկ մահմետական չկայ,  ոչ թէ մէկ այլ 3 մզկիթներ կը վերանորոգենք, մինչ բնակչութիւնը 17 տարիներէ ի վեր կ’ապրի փլատակներու մէջ – ։

Օտար պետութիւնները նոյնպէս, եթէ կ’ուզեն մեզ գոնէ զբաղած պահել Արցախի ճակատին վրայ, եւ թոյլ չտալ որ Հայաստանը աւելի հեշտօրէն եւ արագօրէն վերականգնի ու զօրանայ, նպատակը զսպելն է մեր ձգտումները դէպի այլ ճակատներ, խորտակել մեր արդար պահանջատիրութեան հիմունքները, կոտրել մեր հոգին, մեզ ծունկի՛ պահել եւ մեզ դատապարտել յաւերժօրէն զոհի, պարտուողի եւ խոնարհողի վիճակին։

* * * * *

Խնդիրը միայն զգացական չէ, յուզական չէ, եւ այդպիսի խօսքերով ` իշխանութեան վերնախաւը գրաւած մի քանի ինքնահաւան մենատէրներ Հայութիւնը խենթի կամ երեխայի տեղ թող չդնեն։

Ներկայ կացութեան մէջ, վարչակարգէն դուրս բայց այժմու իրադարձութիւններու նկատմամբ անոր խորհուրդ տուող կամ զայն քաջալերող մակաբոյծներուն մէջ կը գտնուին անձինք որոնք կամ մղուած են միայն անձնական եւ նիւթապաշտ շահերէ, կամ ալ կը գործեն օտար պետութիւններու հաշւոյն:  Չ’արժեր անգամ խօսիլ այդպիսի բորենիներու մասին:

Սակայն քաղաքական ներկայ ուղեգիծը որդեգրողներուն եւ յամառօրէն առաջ քշողներուն մէջ, սկսեալ Նախագահէն եւ Արտգործնախարարէն, կան քաղաքագէտներ եւ դիւանագէտներ որոնք իսկապէս կը կարծեն թէ Հայութեան ի նպաստ բովանդակութիւն ունի Թուրքիոյ հետ խնդրոյ առարկայ նախապատրաստական համաձայնագիրը:

Դժուար չէ տեսնել թէ, իրենց մօտեցումով, ինչու կ’ուզեն – կամ իրենց կը պարտադրուի – Թուրքիոյ հետ ստորագրել ծրագրուած համաձայնագիրը։  Այնքան մը, որ զայն բացատրելու իրենց տարօրինակ անկարողութիւնը մտածել կու տայ թէ իրօք իրե՞նք ալ չեն ուզեր որ այս նախաձեռնութիւնը յաջողի… Եւ այս տեսանկիւնէն յանկարծ կշիռք կը ստանայ քաղաքական բազմակողմանի ճնշումներու եւ արտաքին անդիմադրելի հարկադրանքներու վարկածը։

Սակայն իրօք զգացականէն անդին, երկու ֆութպօլի խաղի միջեւ, Արցախի վրայ նեղմիտ ու կարճատես մտասեւեռումէ մը անդին, այս վարչակարգը արդեօք ժամանակ ունեցա՞ծ է, օրինակի համար, վերլուծելու Արեւմտեան Հայաստանի նիւթը։

* * * * *

Արեւմտեան Հայաստանի ակնյայտ անհրաժեշտութիւնը կը կայանայ զանազան մակարդակներու վրայ։ Անոնց անդրադառնանք այստեղ, սակայն հակիրճ եւ մասնակի կերպով, քանի որ նիւթը ինքն ին անջատ ներկայացման կը կարօտի եւ արժանի է, նամանաւանդ որ յանկարծ այժմէականացաւ:

Ազգային Անվտանգութեան տեսակէտէն, Արեւմտեան Հայաստանի  միացումը Հայաստանի Հանրապետութեան` ա) երկիրը կը ձերբազատէ թշնամի Վրաստանի քմայքներէն,  բ) տարածքային ընթլայնումով (անկախաբար բնակչութեան թիւի տուեալէն), Հայաստանին կու տայ քաղաքա–աշխարհագրական բառացիօրէն անշրջանցելի կարեւորութիւն,   գ) նախորդ կէտի հակառակ տրամաբանութեամբ, կը նուազեցնէ թշնամի Թուրքիոյ մնայուն սպառնալիքը Հայաստանի եւ Հայութեան դէմ։ Իսկ եթէ Արեւմտեան Հայաստանի վերադարձով հասնինք հայ–թրքական եթէ ոչ հաշտութեան, սակայն գոնէ իսկական խաղաղութեան, այդ սպառնալիքը կ’անհետանայ։

Տնտեսական գետնի վրայ – քանի որ կ’ըսեն թէ այդ է Հայաստանի շահանպաստ կէտերէն մէկը այս խնդրին մէջ -, սահմանի բացումը իսկական իմաստ եւ արժէք կ’ունենայ եթէ վերաբերի հարազատ սահմանին, եւ ոչ թէ այդ արիւնլուայ փշաթելերուն եւ ճաղերուն որոնց ետեւ պատանդ բռնուած են մեր հողերը:

Որովհետեւ Արեւմտեան Հայաստանի միացումով Հայաստանի Հանրապետութեան – եւ այստեղ ալ անկախաբար բնակչութեան թիւի առարկութենէն, թէկուզ արդէն գոնէ 3 միլիոն հայեր կ’ապրին այդ հողերուն վրայ -,  Հայաստանի ամբողջացումը կ’ընդլայնէ փոխադրական հնարաւորութիւնները, եւ ոչ միայն ծովային ճամբի գոյացումով, այլ նաեւ աշխարհագրական նկատելի մերձեցումով Եւրոպային:

Արեւմտեան Հայաստանը նաեւ իր բնական եւ երկրաբանական իւրայատկութիւններով, ինչպէս նաեւ հանքային մթերքներով, անհրաժեշտ է Հայաստանի արտադրողութեան եւ տնտեսական գոյատեւման համար:

Իսկ սկզբունքային, եւ մասնայատուկ կերպով օրինական գետնի վրայ, յատկապէս պարզ է կացութիւնը:

Արեւմտեան Հայաստանը ուղղակի արդիւնքն է, շահն է, աւարն է Ցեղասպանութեան:

Թուրքիոյ ծրագրած եւ գործադրած Ցեղասպանութեան ուղղակի, հիմնական նպատակը Արեւմտեան Հայաստանը վերջնականապէս գրաւելն էր, զայն Թուրքիոյ բաժին դարձնելն էր:

Առաջնահերթ միտումը բնաջնջել չէր մեզ (թէպէտ սխալը ըրին կարծելու թէ վերապրողները պիտի չկարողանան վերականգնել իրենց ազգային  էութիւնը), նպատակը յափշտակել էր Արեւմտեան Հայաստանը:

Եթէ Մարդկութեան դէմ այս Ոճիրը պիտի խոստովանի Թուրքիան, առանց վերադարձնելու Հայաստանի արեւմտեան հողերը, իսկապէս նախընտրելի է որ բնաւ չհաստատուի Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը:

Որովհետեւ այդ պարագային՝ աշխարհի համար պիտի ստեղծուի այն նախընթացը, թէ կարելի է Ցեղասպանութիւն գործել, եւ ապա պահել ճիշդ անոր մղումն ու նպատակը հանդիսացող արդիւնքը, օգտուիլ անոր պտուղներէն:

Մինչ Ցեղասպանութեան ճանաչման հետապնդումը կը միտի առաջքը առնելու նոյնանման ապագայ ոճիրներու, հայ-թրքական քննարկուող համաձայնագիրը ունի հակառակ ազդեցութիւնը:  Ապահովագիր մըն է ան՝ բոլոր այն պետութիւններուն որոնք ցեղասպանութիւն կը մտադրեն կատարել, թէ շատ լաւ, հիմա կրնան այլեւս չտատամսիլ, եւ իրենց ծրագրած ոճիրը հանգստօրէն  ի գործ դնեն, ետքը ժամանակ մը զայն ուրանան, եւ ամէն բան կը վերջանայ:  

Ի հարկին, կրնան շատ-շատ ներողութիւն մըն ալ ըսել, ոչինչ: 

Օ՛հ, եւ նաեւ, որքան որ մեծ ըլլայ ոճիրը, այդքան ալ մեծ կ՛ըլլայ անոր արտադրած շահը: Այս պարագային, երկրի մը երեք քառորդը…

Եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահը պիտի ստորագրէ յետագայ Ցեղասպանութիւններու այս արտօնագի՞րը:

Դեռ ներկայ կացութիւնը ա՛լ աւելի աներեւակայելի է:

Ցեղասպանութեան պատասխանատուն –  եւ՝ ուրացողութեան ու նորանոր ոճիրներու միջոցաւ, անոր կատարումի մասնակիցը, անոր այժմու հեղինակն ու գործադրիչը – ոչ միայն կ’ազատի ոճիրի հետեւանքներէն առաջ որ նուազագոյն չափով իսկ ընդունած ըլլայ զայն, այլ ոճիրի ճանաչումն անգամ կը սակարկէ՝ հետեւանքներու վերացման նախապայմանով:

Օրինապէս, առանց հետեւանքի ոճիր գոյութիւն չունի: Անոր հետեւանքը պատիժն է՝ օրինակելիութեան եւ տարհամոզումի ճամբով ոճիրի կրկնութիւնը կանխելու համար,  որուն վրայ կու գայ անպայման աւելնալու զոհի կրած վնասներուն առաւելագոյն սրբագրումը:

Այսպէսով, թէ հանրային – այս պարագային՝ համամարդկային – կարգը կը պաշտպանուի, թէ՛ ոճրագործը կը զրկուի ոճիրի շահէն, եւ թէ՛ զոհի վնասն ու կորուստը մասամբ կը սրբագրուին:

Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ ստորագրուելու ընթացքի մէջ վաւերաթուղթը, ի միջի բազմաթիւ այլ հիմունքներու, նաեւ չեղեալ է, որովհետեւ կը շեղի քրէական օրէնքի ամենահիմնական այս սկզբունքներէն:

Արեւմտեան Հայաստանը եթէ մնայ թուրքին, այն ատեն, եւ միայն այն ատեն, յաջողած կ’ըլլայ Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Որովհետեւ այդ Ոճիրին հիմնական նպատակը իրականացած կ’ըլլայ:

Այս տրամաբանութեամբ, ոեւէ հայ որ կը հրաժարի Արեւմտեան Հայաստանէն, առարկայական դաշնակիցն է անոր հեղինակներուն եւ պատասխանատուներուն, ակամայ մեղսակիցն է Կարմիր Սուլթանին, Թալէաթին, Աթաթուրքին, Էրտողանին եւ Ալիեւին:

Մի քանի մոլորած եւ մօտաւոր հայեր վարժուած էինք մէկ-մէկ տեսնելու այդ խղճալի դերին մէջ:

Անկարելի է հաւատալ եւ ընդունիլ որ Հայաստանի Նախագահը, թէկուզ անգիտակցաբար,  կրնայ իյնալ այդպիսի թակարդի մը մէջ:

Արթնցէ՛ք, Պարոն Սարգիսեան:  Իսկ եթէ օգնութեան պէտք ունիք, համայն Հայ Ազգը Հայաստանի տրամադրութեան տակ է:

* * * * *

Նոյնիսկ եթէ Սերժ Սարգիսեան ստորագրէ խնդրոյ առարկայ պայմանագիրը, ի՛ր իսկ օգուտին համար, չեղեալ պիտի նկատուի այդ ստորագրութիւնը, բազմաթիւ եւ այլազան հիմնաւորումներով :

Անոնց կարգին՝ նախ վերատեսութեան ենթարկելով իր հանգամանքի վաւերականութիւնը – եւ այդ պարագային, հրաժարականը իսկ ոչ միայն նիւթէ դուրս է, քանի որ պաշտօնի ձեռքբերումը ի սկզբանէ ի զօրու չէ, թերի է կամ ապօրինի,  այլ հրաժարական պահանջելը կ’ենթադրէ որ ընդունուած է անոր վիճելի լիազօրութիւնը – : Նաեւ, իր առած քայլերուն անսահմանադրական  բնորոշումի հիման վրայ, ինչպէս նաեւ, ազգային այս աստիճան էական նիւթի մը պարագային,  ժողովրդավարական անհրաժեշտ գործընթացի չգոյութիւնը:  Սակայն ամէն պարագայի՝  օրինական այն հիմնական սկզբունքով որ խաբէութեամբ, հարկադրանքի տակ կամ անբաւարար ուշքով եւ հասկացողութեամբ ստորագրուած համաձայնագիր մը չեղեալ է եւ ամբողջովին անարժէք:

Իսկ երբ որ պատկան ատեաններ եւ յանձնախումբեր կազմուին այս նիւթը հանդարտօրէն ուսումնասիրելու համար, մինչեւ որ անոնք յանգին եզրակացութեան, համաձայնագրի ազդեցութիւնն ու գործադրումը կը մնան առկախ…

* * * * *

Իսկ այս ամէնը ինչո՞ւ համար կ’ընէ, ինչո՞ւ համար այս ազգային ճգնաժամը կը ստեղծէ Սերժ Սարգիսեան…

Թէական ջլատո՞ւմ մը Անգարա–Թիֆլիս–Պաքու հակահայ դաշինքին։ Որու շնորհիւ Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի միջեւ ուժանիւթի փոխադրութենէն պիտի օգտուի Հայաստանը, եւ նաեւ Վրաստանի փճացման ամբողջացումով, պիտի ազատագրենք Չաւա՞խքը։

Ենթադրութիւններ, ցանկալից խոհեր, որոնք կրնան իրականանալ միայն եթէ թուրքերը իսկապէս հրաժարին իրենց փանթուրանական ծրագիրներէն, եւ աւելի անմիջականօրէն, եթէ Ատրպէյճանը միաժամանակ հրաժարի Արցախը դարձեալ գրաւելու նպատակէն եւ թոյլ տայ որ Հայաստանը օգտուի ի միջի այլոց… ազերի քարիւղէն:

Եւ դեռ ոմանք կը մտածեն թէ Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրումն է որ քաղցր ցնորք է։

Այս քաղաքատնտեսական, աշխարհաքաղաքական պատկերացումներէն զատ, անմիջականօրէն եւ լաւագոյն պարագային, Արցախի կացութիւնը կը մնայ – հիմակուց հիմա – անփոփոխ…

Հիմնախնդիրը չի լուծուիր, պաշտօնական միացումը չի հաստատուիր Հայաստանի հետ, այլ միայն թշնամին կը յօժարի այդ նիւթը այս պահուս առկախ պահել…

Այս տեսանկիւնէն, թուրքը մեծ առատաձեռնութեամբ կը բարեհաճի թոյլ տալ որ արդէն մեզի պատկանող շրջանի մը մէկ մասը, հիմակուց հիմա, եւ իրողապէս միայն, մնայ մեզի, որու դիմաց մենք հրաժարելու ենք արեւմտեան մեր հողերէն…

Ինչպէս կը տեսնենք, լա՜ւ ձեռքերու մէջ է մեր Հայաստանը…

Որքան որ ալ տպաւորիչ որակ եւ մակարդակ ունենայ սովետական դիւանագիտութիւնը, շատ բան չ’արժեր թուրքերու խորամանկութեան, անբարոյութեան եւ հրէշային նենգամտութեան առջեւ։  Թուրքիան Խորհրդային Միութեան եւ յատկապէս Ժոզէֆ Սթալինին անգամ յաջողած է յաղթել այդ գետնի վրայ։ Այսօրուայ Փութինեան Ռուսաստանը անգամ լաւ կ’ընէ այդ ուղղութեամբ չգերագնահատել իր կարողութիւնները։

Այս ամէնը ըսած, պէտք է որ մենք մեզ այսուհանդերձ վերապահենք այլընտրանքն ու իրաւունքը, ի հարկին, յետագային տարբեր ակնոցով վերանայելու խնդրոյ առարկայ նախապատրաստական համաձայնագրի բովանդակութիւնը, ջանալ հասկնալու համար անոր բոլոր ու այլազան երանգները:  Ինչ որ ալ պատահի, շարժուն իրադարձութիւնները, փոփոխակի տուեալներն ու դէպքերու անընդհատ զարգացումը նորանոր վերլուծումներու, մտածումներու եւ աշխատանքի ամբողջովին նոր դաշտ կը բանան մեր առջեւ, եւ պիտի չգոհանանք միայն մէկ ու նախնական հանգրուանի մը մէջ սահմանափակելով  այս այլապէս լայնածաւալ նիւթը : Սակայն ամէն բան՝ իր կարգին…

* * * * *

Խնդիրը իրօք այն է թէ Սերժ Սարգիսեան չի մտածեր եւ չի գործեր որպէս Հայաստանի Նախագահ,այլ որպէս շրջանային կառավարիչ, որպէս մարզպետ:

Իր մտայնութեամբ, Հայաստանի մէկ շրջանը, Արցախը, թերեւս ապահովելու համար – այն ալ դեռ միայն մասնակի կերպով –, ան պատրաստ է հրաժարելու Հայութեան մնացեալ բոլոր իրաւունքներէն։

Սերժ Սարգիսեան իր այս ընթացքով կը վարկաբեկէ առաջին հերթին Արցախը, քանի որ ան՝ Հայութեան եւ Հայոց Ազատագրական Շարժումի այդ յատկանշական իրագործումը կը սահմանափակէ, կը փոքրացնէ, եւ մեր ազգային հպարտութեան եւ արժանապատւութեան սրբագոյն խորհրդանիշ հանդիսացող յաղթանակի այդ վայրը կը վերածէ նահանջի առիթի, անձնատւութեան պատճառաբանութեան։ Ասիկա յաղթական կողմի կեցուածք չէ։  Ասիկա յոգնած մարդու գործ է։

Քիրս կամ Մռաւ լերան լանջին ինկած, եւ ձիւներուն մէջ, իր ծխացող արեան մէջ կռնակի վրայ երկարած,  վերջին շունչը արձակող ազատամարտիկը, աչքերը փակելու պահուն միայն այդ սրբազան լեռը չէ որ կը տեսնէր, այլ նաեւ Արարատը, Սիփան սարը, Տաւրոսեա՛ն լեռնաշղթան, եւ ատոր համար պարտականութիւնը կատարողի արդար գոհունակութեամբ փակեց ան իր աչքերը, գիտնալով որ իր երեխան որբ պիտի մնայ սակայն ո՛չ Հայութիւնը, քանի որ իր նահատակ հոգին անպայման անոր վրայ պիտի հսկէ եւ զայն պիտի առաջնորդէ դէպի Վան, դէպի Սասուն, դէպի Երկիր…

Իր արիւնախառն քրտինքը  Աստղիկ կամ Աղաւնի գետերու ջուրերուն  խառնող ֆետային հայոց ջուրի այդ վարդագոյն փրփուրին մէջ կը տեսնէր Ախուրեանը, Եփրատն ու Տիգրիսը, եւ անոնց մէջ հոսած մեր մարտիրոսներու արցունքներն ու արիւնը:

Սերժ Սարգիսեանը վստահաբար կարող, խիզախ, քաջասիրտ եւ ազդու ռազմական հրամանատար եւ կռուող էր Արցախի պատերազմի ընթացքին, սակայն տակաւին պէտք է որ փաստուի թէ ան նոյն աստիճանի եւ որակի կարողութիւններ եւ հմտութիւն ունի՞ նաեւ քաղաքականութեան դաշտին վրայ։

Իսկ եթէ խնդիրը իսկապէս – եւ միա՛յն – արտաքին ճնշումներն ու հարկադրանքներն են, նախագահը, որպէս պատասխանատու պետական անձնաւորութիւն, արդեօք չէ՞ր կրնար ելք մը գտնել…

Եւ այստեղ չշարժենք իրեն փոխարինել երազող փողոցային այդ խրտուիլակը, որմէ ճնճղուկները իսկ վախ չունին: Ամբողջ Հայութեան մէջ, միայն երկո՞ւ  ատակ թեկնածու կայ նախագահութեան։ Անշուշտ թէ ոչ, պայմանաւ որ տարրական ժողովրդավարութիւն հաստատուի մեր երկրին մէջ:

* * * * *

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ միջեւ այսօր տակաւին առկախ նախապատրաստական յատակագծի ցարդ ամենածանր վնասը` Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ եւ անկէ դուրս բնակող հայերու միջեւ՝ ազգային նոյնութեան նկատմամբ ստեղծուած շփոթն է, կասկածամտութիւնն է, վստահութեան պակասն է։

Ցաւալի զգացումներ, որոնք Սփիւռքը կը հեռացնեն Մայր Հայրենիքէն։ Եւ այդ ալ միակողմանի կերպով, ո՛չ փոխադարձաբար։

Մինչդեռ, ճիշդ հակառակ անհրաժեշտութեամբ, այդ քաղաքական դժբախտ նախաձեռնութեան դէմ դնելու միակ ճամբան ազգային գաղափարաբանութեան սրսկումն է հայոց պետականութեան խորքը։ Անմիջական հրամայական մը, որու իրագործման համար էական է որ Արտերկիրը ոչ միայն պահէ իր անխորտակելի կապերն ու կապուածութիւնը այժմու Հայաստանի հետ, այլ ա՛լ աւելի ամրացնէ, խորացնէ, լրջացնէ եւ զօրացնէ զանոնք։

Որովհետեւ, ազգային այդ փրկարար գաղափարաբանութեան էական հիմունքը ` Մէկ Ազգ, Մէկ Ժողովուրդ, Մէկ հայրենիք, Մէկ Պետութիւն յղացքն է։

Մէկ ազգ եւ Մէկ Ժողովուրդ` անկասկած։  Մէկ հայրենիք` այժմ հողապէս միայն մասնակի, եւ ամբողջացման ընթացքի մէջ։  Մէկ Պետութիւն` զորս տակաւին լիովին չէ կազմուած, եւ ամէն պարագայի խորունկ սրբագրութիւններու կարիքը ունի։

Ա՛յս պէտք է ըլլայ մեր հասկացողութիւնը, եթէ կ’ուզենք դուրս գալ Թուրքիոյ եւ իր մեղսակից այլ պետութիւններու սարքած այս նորագոյն թակարդէն, որու մէջ կ’ուզեն խեղդել մեզ ազգովին, լրումի հասցնել Մեծ Եղեռնը, եւ վերջապէս ու մէկ անգամ ընդմիշտ ձերբազատուիլ մեզմէ։

Ասիկա միասնականութեան խնդիր չէ։

Նախ, որովհետեւ չենք խօսիր Հայութիւնը բաղադրող այլազան միութենական կամ կազմակերպչական մասնիկներուն մասին, այլ զայն բնորոշող, զայն սահմանող երկու հիմնական, ժողովրդային հատուածներուն մասին։   Հատուածներ, աշխարհագրական իմաստով միայն։ Անքակտելի հատուածներ, որոնցմէ մէկը եթէ ըլլայ առանց միւսին՝ Հայ Ազգն է որ հաշմանդամ  է, անդամալոյծ է, եւ որոնց միացումը ամենամեծ վախն ու մղձաւանջն է թշնամիին։

* * * * *

Արդարեւ, իր յատկանշական մեծամասնութեամբ, ըլլայ այդ Հայաստանէն դուրս կամ ներս, Հայութիւնը այսօր իրագործած է իր միասնականութիւնը, ազգային էական նիւթերու մէջ։

Խնդիրը միայն քաղաքական մօտեցումի մը կը վերաբերի, որու հիմնական թերութիւնը այն է թէ լիովին կը բացառէ գաղափարական եւ սկզբունքային նկատողութիւնները, ամբողջովին հիմնուելու համար գործնական, նիւթական եւ գետնաքարշ չափանիշներու վրայ։

Այսօր, Հայաստանէն դուրս կամ ներս ապրող Հայութեան համար ոչ միայն չկայ ազգային էական տարակարծութիւն, այլ աշխարհագրական այդ երկու հատուածներու խնդիրը միեւնոյնն է ` իրենց անտեսումը քաղաքական այժմու ղեկավարութեան կողմէ։

Համայն Հայութեան ազգային գիտակցութիւնը, իղձերը, ձգտումներն ու էական համոզմունքները պարզապէս անհետացած են այսօրուայ կառավարութեան օրակարգին վրայ, ծրագիրներուն մէջ, մտածելակերպին եւ գործունէութեան մէջ։

Իսկ Հայաստանի բնակչութեան պարագային, միեւնոյն խնդիրը ա՛լ աւելի ծանր է ու տագնապալից, որովհետեւ այդ նոյն վարչակարգը ոչ միայն կ’անտեսէ կամ կը խեղդէ Հայաստանաբնակ մեր հայրենակիցներու ազգային ձգտումները, այլ նաեւ բաւարար չափով չզբաղուիր անոր կենսական կարիքներով, բաւարար հետաքրքրութիւն չունի անոր տարրական բարօրութիւնը ապահովելու, բաւարար ջանք չի թափեր բարելաւելու համար անոր վիճակը։

Հայ ժողովուրդին վրայ խաչ քաշած, ուսերուն վրան ալ խաչ մը բեռցուցած, հազիւ մի քանի տասնեակ անձեր այսօր կը յաւակնին ղեկավարել համայն Հայութիւնը եւ ճշդել անոր ապագան ու ճակատագիրը։

Մենք մեզ չտանինք դէպի հաւաքական ինքնասպանութիւն:

Տարիներէ ի վեր, հետզհետէ կը մեծնայ թիւը այն հայերուն որոնք շատ խանդավառ եւ աճապարանօք են հիմնական զանազանութիւններ երեւակայելու թուրք կառավարութեան եւ թուրք ժողովուրդին միջեւ, եւ այս վերջինի հայատեաց կեցուածքը կ’արդարացնեն անոր կարծեցեալ անգիտութեամբ։

Արդէն զարհուրելի է նկատելը թէ այժմ, կարգ մը հայեր, ծածկել ջանալու համար իրենց անհանդուրժողութիւնը Հայաստանաբնակ մեր ազգակիցներուն նկատմամբ, այդ միեւնոյն զանազանութիւնը կը կատարեն անոնց պարագային։

Սակայն երեւոյթը աւելի ծանր է, որովհետեւ նոյն համոզմունքով չէ որ կը կատարուին այս երկու դիրքորոշումները։

Այդ նոյն հիման վրայ, մեր լուսաւոր եւ առաջադէ~մ հայերու կողմէ թուրք ժողովուրդի նկատմամբ ցուցաբերուած բարեացակամութիւնը, «հասկացողութիւնը» – այդ ալ «փոխադարձ» որակումով –, շատ աւելի ծաւալուն է եւ իրական, քան թէ Մայր Հայրենիքի բնակչութեան հանդէպ։

Այս աստիճանի վստահութեան պակաս չի կրնար ընդունելի ըլլալ, եւ համազօր է ազգային ինքնախորտակումի։

Թուրքերու հետ երկխօսութիւն, համբերութիւն, կանխահաս հաշտութիւն քարոզող – կամ այդպիսի ապիկարութիւններ հանդուրժող – Սփիւռքի հայերը, եթէ այդ մօտեցումին մէկ նշոյլը որդեգրէին իրենց Հայաստանաբնակ ազգակիցներուն նկատմամբ, շատ աւելի արդիւնաբեր եւ շատ նուազ վնասակար կ’ըլլար իրենց մտածելակերպը։

1917-էն 1920 թուականներուն ժողովուրդներու տեղափոխութեան եւ աւելի ուշ հայրենադարձութեան տուեալներու հիման վրայ, աւելցնելով ամուսնական եւ սերնդական ճիւղաւորումները, այսօր Հայաստանի մէջ համարեայ թէ չկայ մէկ գերդաստան, որու մէջ չգտնուի Արեւմտեան Հայաստանի մէջ արմատներ ունեցող ազգական։

Այսօր եթէ Սփիւռքի Հայութիւնը նկարներու եւ պատերէն կախուած գծագրութիւններու վրայ – եւ ափսոս շատերու համար տակաւին միայն այդ ձեւով – կը տեսնէ Սիսն ու Մասիսը, Հայաստանի մեր ազգակիցները, մեծամասնութեան պարագային առօրեայ դրութեամբ, իրենց աչքերուն առջեւ տեւապէս ունին Արարատը, Արաքս գետը, Անին…

Այսօր, հայրենի հողի վրայ ու օրէնքներով գոնէ ազգային նիւթերու մէջ ընծայուած յարաբերական թոյլտւութեան մէջ, Հայաստանի շատ մը շրջանակներու մէջ խորապէս արմատացած են Նժդեհեան դաւանանքի ըմբռնողութիւնը, ներառեալ անոր Ուխտերու վերահաստատումով։ 

Տարիներ առաջ, այժմ ողբացեալ վարչապետի մը հանրային խօսքերուն  ընդմէջէն իսկ բացայայտուեցաւ նոյնիսկ թէ Հայոց Ազգային Բանակի զինուորներու դաստիարակութիւնը եւ մարզումը կը կատարուին Նժդեհեան գաղափարաբանութեան հիման վրայ:

Այսօր, եւ երկու սերունդներէ ի վեր, Երեւանի բլուրներէն մէկուն վրայ,  քաղաքին զանազան կողմերէն կը տեսնուի Ծիծեռնակաբերդի յուշակոթողը:  Անոր յաւերժական բոցին վրայ խոնարհած պատերը կը խորհրդանշեն  Արեւմտեան Հայաստանի վիլայէթները: Անոնց կողքին դէպի անհուն բարձրացող աղեղանման կոթողը կը պատկերացնէ Հայոց Ազգային միացեալ Զարթօնքն ու վերելքը, բաղկացած՝ իրարու հպող ու միացող երկու շերտերէ, որոնք կը խորհրդանշեն  հայրենաբնակ եւ օտարութեան մէջ սփռուած Հայութեան տարրերու միաձուլումը: Յետագային յաւելեալ պատեր աւելցած են, որոնցմէ ամէն մէկը կը յիշատակէ հայկական Կիլիկիոյ քաղաքները: Խորհրդային կարգերու ժամանակ Յուշակոթողի հիմնական բաժնի բացումը կատարուած է հայաստանաբնակ հայ ժողովուրդի հողային պահանջատիրութեան մռնչիւններով, բռունցքները բարձրացած դէպի Թուրքիա: Յուշակոթողին կից, 1995-ին կառուցուած Ցեղասպանութեան Թանգարանի մուտքին, ափսէներու մէջ, ցուցադրուած են Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներէն բերուած հողի նմոյշներ… 1988-էն 1990 թուականներուն, խաչքարեր աւելցած են Համալիրին մէջ, ոգեկոչելու համար այժմու թուրքերու կողմէ տակաւին շարունակուող Հայոց Ցեղասպանութեան ծրագրի գործադրութիւնը, Սումկայիթի, Կիրովապատի եւ Պաքույի անզէն եւ անպաշտպան Հայութեան դէմ կատարուած ահաւոր վայրագութիւններու եւ ջարդերու յիշատակումով:

Ապրիլեան ոգեկոչումները, անցած տասնամեակին Հայաստանի մէջ տեղի կ’ունենան աւելի յախուռն, անզուսպ եւ յարձակողական ոգիով, քան թէ Սփիւռքի որոշ համայնքներու մէջ, ուր, օրինակի համար, շատոնց դադրած ենք կրակ ու բոց գործածելէ ցոյցերու ընթացքին:

Այսօր,  Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Արեւմտեան Հայաստանի միջեւ ապօրինի սահմանագծին վրայ, Խոր Վիրապէն քիչ անդին, կը հսկէ եւ կը սպասէ Գէորգ Շաւուշի արձանը: 

Իսկ Երեւանի սիրտը, մօտակայ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ օրհնութեան տակ, Անդրանիկը իր նժոյգներու վրայ իր առասպելական սուրը կը պարզէ, Արեւմտեան Հայաստանի ուղղութեամբ:

Այսօր, այս պահուն իսկ, Հայաստանի մէջ, սահմաններուն վրայ, 18 տարեկան զինուորներ, խրամատներու մէջ իրենց զէնքերու փողերը ուղղած են դէպի թրքական դիրքերը, եւ իրենց անթարթ ու կայծկլտուն աչքերով՝ մութին մէջ կը նշմարեն դէպի իրենց ուղղուած թշնամիի զէնքերու շուքերը,  եւ դարերու խորքէն եկած սրբազան Ուխտերու պատգամը իրենց անվախ սրտերուն մէջ՝ կը սպասեն:

Այսօր Հայաստանի մէջ հայ մայրերը իրենց զաւակները ճամբու կը դնեն դէպի Արցախեան ճակատ, անոնց ետեւէն թափելով բաժակ մը ջուր եւ նաեւ իրենց արցունքները, հպարտութեա՛ն արցունքները:

Այսօր Հայաստանի մէջ կը սաւառնի ազգայնութեան խորանին առջեւ նահատակուած հայրենապաշտ մարտիրոսներու ոգին, եւ շնորհիւ անո՛ր է որ ժողովուրդը տակաւին  կը հանդուրժէ իրեն վիճակուած կեանքի անընդունելի պայմանները:

Այսօր Հայաստանի ժողովուրդը յարգը լա՛ւ գիտէ Սփիւռքի զոհաբերութեան յանուն Հայրենիքին, եւ ըստ այնմ կը վերաբերի:

18 տարիներու ընթացքին իրարու յաջորդող իշխանութիւնները,  կանոնաւորապէս եւ դիտումնաւոր կերպով, Հայրենիքի բնակչութեան մտքին եւ հոգւոյն մէջ չէզոքացուցին անոր ազգային խորունկ ու հարազատ հասկացողութիւնը:

Հիմա կը հասկնանք թէ ինչու…

Իսկ ոմանց պարագային ՝ հիմա՞ կը հասկնան թէ ինչու…

Հայոց Պատմութիւնը բազմիցս ապացուցած է թէ այսպիսի ապազգային վարքագիծ ժամանակաւոր եւ անցաւոր կրնայ ըլլալ միայն:

Այս պահուս եւ այստեղ, տակաւին բանաւոր պատճառներ ունինք մեր վստահութիւնը պահելու Հայաստանի Հանրապետութեան օրուան Նախագահի նկատմամբ, քանի որ հակառակ բոլոր այս իրադարձութիւններուն, տակաւին կը յուսանք եւ կ’ակնկալենք որ ան պիտի ցուցաբերէ Ազգի նկատմամբ տարրական յարգանքի, հոգածութեան եւ պատասխանատուութեան արժանավայել կեցուածքներ, իրապէս ստանձնելով իրեն ցարդ վստահուած  հանգամանքն ու հեղինակութիւնը՝ որպէսզի արժանի ըլլայ անոնց:

* * * * *

Իսկ հիմա, ի՞նչ ընել…

Մինչեւ այն ատեն որ կարելիութեան նշոյլ մը կայ որ ճմռթկուի, պատռուի եւ աղբաման նետուի խնդրոյ առարկայ պայմանագրային յատակագիծը, ամէն ուժով եւ մինչեւ ծայր պիտի բողոքենք ու պայքարինք, առ այդ:

Սակայն եթէ պատահի որ այդ փաստաթուղթը հասնի մտադրուած յանգումին, մեր գործը անշուշտ այդտեղ չ’աւարտիր: 

Մենք մեզ որեւէ ձեւով չանկիւնաւորենք:

Ինչ որ ալ ըլլայ, Հայութիւնը իր մնայուն պայքարը կը մղէ տրուած կացութեան եւ պայմաններուն համեմատ…

Մարտիկը յաճախ ինք չի զատէր իր կռուի դաշտը, երբեմն ոչ իսկ իր զէնքը, սակայն վճռակամ եւ կարող կռուողը գիտէ յարմարիլ որեւէ գետնի, եւ իր պարտականութիւնը կատարել որեւէ միջոցներով, մինչեւ յաղթանակ:

Թուղթի վրայ չէ որ վերջ պիտի գտնէ Հայութեան ընթացքը դէպի իր արժանի ապագան։

Մինչեւ այն ատեն որ համայն Հայութիւնը կը պահէ իր ազգային համոզմունքներն ու տեսլականը,  զայն հարկաւոր զօրութեամբ կը փոխանցէ եկող սերունդներուն, եւ ըստ այնմ կը շարունակէ ապրիլ եւ մանաւանդ գործե՛լ, ո՛չ մէկ թուղթի կտոր չի կրնար խոչընդոտ դառնալ մեր ազգային խոյանքին դէպի ծայրագոյն նուաճումներ, ո՛չ մէկ քաղաքական խաղ չի կրնար կասեցնել մեր անսասան առաջխաղացքը դէպի վերջնական Յաղթանակ, ո՛չ ոք եւ ո՛չ մէկ Պետութիւն կրնայ վերջ դնել Հայոց Ազատագրական Շարժումին:

Ինչ որ ալ պատահի, ոչինչ վերջացած է:

Սակայն նաեւ գիտակցինք թէ, եթէ տեղի չունենայ պայմանագրի ապօրինի ստորագրութիւնը եւ վաւերացման անհիմն ձեւակերպութիւնը  – հաւանաբար այդ ալ շնորհիւ թուրքերու մերժումին -, խորքի խնդիրը կը մնայ անփոփոխ, եւ համայն Հայութիւնը պէտք է որ դիմէ ներազգային հարկաւոր քայլերուն, առաջքը առնելու համար այսպիսի ճգնաժամի մը կրկնութեան:

Մէյ մը որ այս անմիջական կացութենէն դուրս ելլենք,  չկրկնենք նոյն համատարած սխալը, թոյլ տալով որ դարձեալ մեզ հասցնեն անդունդի ծայրը:

Միայն տագնապէ տագնապ չէ որ պիտի սթափինք եւ գործի լծուինք, ծայրագոյն վտանգը անցնելէ ետք դարձեալ ընկղմելու համար անհոգութեան, անտարբերութեան կամ պատրանքներու մէջ:

Այդ մտատանջումով, ամէն պարագայի անհրաժեշտ է որ վերադառնանք ոչ թէ միայն դէպի արմատներ, այլ դէպի արմատականութիւն: Կը խօսինք նոր սերունդներու դաստիարակութեան մասին, կը խօսինք ազգային գիտակցութեան, կեցուածքի, հոգեբանութեան եւ դիրքորոշումներու մասին, կը խօսինք պահանջատիրութեան տարողութեան ե՛ւ ոճի մասին:

Հայութեան բուն սպառնալիքը իր ներքին ապազգային տրամադրութիւններն են, եւ հակումը՝ նօսրացնելու, տարրալուծելու ինքն իր գաղափարական համոզմունքները, մարտունակութիւնը եւ յանձնառութիւնը, չէզոքացնելու իր ազգային ամուր ինքնութիւնը:

Իսկ յատկապէս Սփիւռքի Հայութեան համար, անհրաժեշտ է աւելցնել, ամրապնդել եւ խորացնել ներդրումը Հայրենիքի մէջ: Սակայն այլեւս այդ յարաբերութիւնը պէտք չէ սահմանափակել միայն դրամահաւաքի եւ դրամի ուղարկման գործով – զորս ամէն պարագայի հարկաւոր է շարունակել, սակայն աւելցնելով եւ խստացնելով տեղւոյն վրայ հսկումի եւ ստուգումի աշխատանքները – :

Ինչ որ անհրաժեշտ է՝ իսկական կապը հաստատել ու պահելն է Մայր Հայրենիքի հետ:

Այո, անարդար է այն հեգնական արտայայտութիւնը թէ միայն Հայաստանի մէջ բնակող հայը իրաւունք ունի Հայաստանի վերաբերող նիւթերու մասին կարծիք յայտնել, քննադատութիւն ընել։

Սփիւռքի մէջ կը գտնուին շատ մը հայեր որոնք աւելի՛ տառապած եւ զոհուած են Հայաստանի համար, աւելի՛ կը յարգեն Հայաստանը, աւելի կը սիրե՛ն եւ կը պաշտեն Հայաստանը, քան թէ Հայաստանի մէջ բնակող որոշ տեսակի կարգ մը հայեր։

Առաւել` Հայաստանի սերտօրէն կապուած Սփիւռքի այդ հայերը, որոնք իրենց կեանքը տրամադրած են Մայր Հայրենիքին, թէ՛ հոգեպէս եւ թէ՛ գործունէութեամբ, ի գին անհատական զոհաբերումի եւ ինքնափճացման հասնող նուիրումի, այդ բոլորը կը կատարեն ընտրութեամբ, եւ ոչ թէ որովհետեւ ուրիշ այլընտրանք չունին, ոչ թէ պայմաններու կամ անհատական ճակատագրի բերումով…

Մասսայական հայրենադարձութիւն չեղա՞ւ… Յանցանքը որու՞՛ն։

18 տարիներու ընթացքին ափ մը անձինք, աւազակախումբեր եւ սովետի արտադրած վատթարագոյն անԱստուածներ, երկիրը թալանեցին, կողոպտեցին, դատարկեցին, ե՛տ տարին մինչեւ գոնէ 18րդ դա՛ր, որպէսզի վերջը այպանեն թէ Արտերկրի Հայութիւնը կը տատամսի երթալ միանալու բնակչութեան թշուառութեան, ստրկութեան եւ յուսահատութեան։ 

Հակառակ այդ ընտրանի, էլիտար աւազակներուն,  Սփի՞ւռքն է որ պէտք է Հայաստանի մէջ ստեղծէր կեանքի տարրական որակ եւ պայմաններ…

Կարողութիւններու համեմատութեամբ, մոլորակի վրայ չկայ մէկ երկիր որու Սփիւռքը նոյնքան տուած է, որքան տարագիր Հայութիւնը իր Մայր Հայրենիքին։

Ամէն պարագայի, ներկայ կացութիւնը յստակօրէն կ’ապացուցէ թէ, եթէ երկար տեւողութեամբ Սփիւռքը օր մը իրօք անիմաստ եւ անօգուտ պիտի դառնայ, այդ օրուան տակաւին չենք հասած…

Այդ ամէնով հանդերձ սակայն, անհրաժեշտ է որ Սփիւռքի Հայութիւնը մարմնապէս, աշխատանքով եւ քրտինքով ներկայ ըլլայ հայրենի հողի վրայ, շաղուի ու շաղկապուի այդտեղ ապրող իր հոյակապ ազգակիցներուն հետ, ազնիւ ու ջերմ, հիւրընկալ ու բարի, հոգեհարազատ ժողովուրդին հետ, եւ այդ ճամբով իրողապէս միաձուլուին Հայութեան հիմնական հատուածները:

Մօտ 200 տարիներէ ի վեր Հայ Ազատագրական Շարժումի անընդհատ ընթացքին մէջ, բացարձակապէս անշրջանցելի, անհրաժեշտ եւ էական տուեալ մըն է ներկայ Հայաստանի Հանրապետութիւնը։ Հայ ազգի վեհագոյն ձգտումները կրնան իրականութիւն դառնալ միայն հայոց պետականութեան միջոցաւ։ Այս բոլորը, սակայն, այն ըմբռնողութեամբ որ այդ պետականութիւնը չի պատկանիր միայն Հայաստանի այժմու տարածքին վրայ բնակող հայերուն, այլ նաեւ օտարութեան մէջ գտնուող անոնց ազգակիցներուն։

Հայաստանը բոլոր հայերուն կը պատկանի, եւ բոլոր հայերը՝ Հայաստանին:

Հայաստանը չի պատկանիր այդ խոշոր ու սեւ ինքնաշարժներուն մէջ պահուըտած, սեւ ու անթափանց լուսամուտներու ետին, սեւ ու հաստ ակնոցներով, սեւ հագուստներով եւ սեւ սրտով անգութ մարդկանց, որոնք իրենց գոյութեամբ կը կեղտաւորեն երկիրը:

Հայաստանը կը պատկանի այն մաքրամաքուր ու ազնուական հայ քաղաքացիին, որ  անբարոյ մարդկանց կողմէ կեդրոնացման բանակավայրի վերածուած մեր Հայրենիքին մէջ, իր թշուառութեան փշաթելերուն ետեւէն կը դիտէ զզուելի տողանցքը այդ սեւ հոսանքին, յետոյ իր աչքերը կը բարձրացնէ դէպի Արարատ, եւ կը հասկնայ թէ իր անսահման համբերութիւնը եւ դիմացկոտութիւնը ապարդիւն պիտի չմնան:

Հայաստանը չի պատկանիր օտար պետութիւններու հակահայ դաւադրանքներուն իր անձն ու հոգին ծախած այս կամ այն վարձկանին, որ թէկուզ մի քանի սերունդներէ ի վեր կ’ապրի այդ տարածքաշրջանին մէջ, բայց երբեւիցէ մաս չէ կազմած անոր, ի՛նք դրսեցի է այդտեղ, ի ծնէ:

Հայաստանը կը պատկանի հայ զինուորին որ այս կամ այն սահմանին վրայ դիրք բռնած, երկիրը կը պաշտպանէ գազաններուն դէմ: Փա՛ռք իրենց եւ իրենց հարազատներուն:

Հայաստանը կը պատկանի այն ընտանիքի հօր կամ մօր, այն երիտասարդին, որ ընտրութեան օրը դողդոջուն ձեռքով իր քուէն կը զետեղէ տուփին մէջ, եւ կը հաւատա՛յ որ ան նկատի պիտի առնուի:

Հայաստանը կը պատկանի այն պատանիին որ օտարութեան մէջ, թրքական դեսպանատան առջեւ, թաց աչքերով կը պլլուի Եռագոյնին մէջ, եւ այդտեղ իր Արդարատենչ անվեհեր ուխտին մէջ կը նոյնացնէ իր անձը եւ Մայր Հայրենիքի իր բացարձակ պաշտամունքը:

Հայաստանը կը պատկանի  Սփիւռքէն Հայաստան այցելող այն հիւծած ծերունիին, որ օդակայանին մէկ անկիւնը՝ իր սայլակին մէջ կքած, ցաւերուն ու խոհերուն մէջ կծկուած, կը յուսայ միայն թէ իր վերջին շունչը բաւարար պիտի ըլլայ որ հասնի ու տեսնէ Մայր Հայրենիքը, համբուրէ անոր սուրբ հողը, եւ որպէսզի անկէ ետք կարենայ հանգիստ մեռնիլ:

Հայաստանը կը պատկանի  գիշերուան մէջ Զուարթնոց իջնող օդանաւին մէջ գտնուող սփիւռքահային, որ անկարող է իր լացն ու հեծկլտուքը զսպելու, երբ կը սկսին մութին մէջ պլպլալ հայ գիւղերու լոյսերը, երբ սակայն աւաղ անոր ողողուած աչքերուն առջեւ կը պարզուին նաեւ խաւարի մէջ մնացող լա՜յն ու անբնակ տարածութիւնները…

* * * * *

Պիտի պայքարինք, միասնաբար մեր հայրենաբնակ ազգակիցներուն հետ, ուս-ուսի, թեւ-թեւի, սիրտ-սրտի իրենց հետ՝պիտի պայքարինք, դիմանանք ու դիմադրենք:   Պիտի պայքարինք, որովհետեւ չկայ ուրիշ այլընտրանք, եւ անկէ զատ ի զուր է ամէն բան:  Պիտի պայքարինք, որովհետեւ ուրիշ ելք չունինք:

Պիտի պայքարինք, որպէսզի չխռովենք մեր ողջակէզ հերոսներու հոգիները, որպէսզի ի զուր եւ անիմաստ չդառնայ անոնց զոհաբերումը, որպէսզի անոնք վեր չկանգնին իրենց շիրիմներէն, ու գան մեզ ցմահ չանիծեն, չնախատեն մեր ամէն մէկ քայլափոխին, մեզ յիշեցնելու համար որ մենք արժանի չէի՛նք վերապրելու Մեծ Եղեռնին:

Պիտի պայքարինք, որպէսզի Հայաստանը չմնայ անդամահատուած, անաւարտ ու մասնակի:

Պիտի պայքարինք, որպէսզի իրաւունքը ունենանք նայելու մեր զաւակներու աչքերուն մէջ, որպէսզի առանց ամօթի նայինք հայելիին, եւ ճակատաբաց շարունակենք այդ ուղին որ Աստուած շնորհած է մեզի, եւ որ մեր մարտիրոսներու եւ մատաղներու խաչելութեամբ, իմաստաւորուած է նաեւ մեր ազգային սուրբ  հաւատքով:

Պիտի պայքարինք, որպէսզի ամբողջապէս անկախանայ Հայաստանը,

մեր այժմու եւ այսօր միա՛կ, մեր մասնակի, սակայն եղածին չափ անգամ աննման, անգին եւ անփոխարինելի Հայրենիքը…

Հայաստան՝ ամէն բանէ վե՛ր 
իր այժմու եւ յետագայ սահմաններով

Քանատա, 21 Սեպտեմբեր 2009

Je me souviens…

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք