Եռագոյնը ե՛տ տուէք Դաշնակցութեան

Հակա-Դաշնակցութիւնը, բարդ հիւանդութիւն է: Ոչ միայն տարբեր ախտանշաններ, այլ տարբեր աստիճաններ, երանգներ ունի:

Երբեմն, շատ նուրբ է: Գրեթէ անյայտ: Առանց ախտանշանի իսկ: Քորոնաժահրին պէս :

Այդ պարագաներուն, նայիս նէ, ճիշդ հիւանդութիւն չէ իսկ: Այլ՝ իւրայատուկ հայկական ինքնութիւն:

Նօթ՝ այս յօդուածը կրնաք սկսիլ կարդալ՝ ամենավերջին պարբերութենէն: Վերջին «* * *»էն սկսեալ: Յետոյ կրնաք վերադառնալ սկիզբ: Ձեւ մըն է: Տարբեր կը ստացուի:

* * *

«Առավոտ» թերթի հետաքրքրական Խմբագիրը (ատենին՝ ՀՀՇի մտաւորական համախոհ), իր երէկուայ խմբագրականին մէջ, կ’ըսէ՝ « «Հայաստան» դաշինքի առանցքը կազմող Դաշնակցությունը եղել է Ռոբերտ Քոչարյանից 100 տարի առաջ եւ կլինի Նիկոլ Փաշինյանից 100 տարի հետո:  Դա գաղափարախոսություն է, մեր ժողովրդի մի մասի մտածելակերպ, որն անձամբ ինձ հոգեհարազատ չէ, բայց անպայման պետք է ներկայացված լինի քաղաքական դաշտում:  Ոչինչ չի խանգարում ՀՅԴ-ին հանդես գալ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ: »

* * *

Վերեւ մեջբերուած այդ տողերը կարդալով, մարդ առաջին հերթին կրնայ կարծել թէ այդտեղ արտայայտուածը՝ գովասանք մըն է, ՀՅԴաշնակցութեան հասցէին: Փառաւոր գնահատում մը, արժեւորում մը:

Այդ առաջին տպաւորութիւնը ունի այն յաւելեալ, զօրեղ դրդապատճառը, որ Հայաստանի մէջ սովորական բան չէ՝ որեւէ դրական բան լսել Դաշնակցութեան մասին:

Սակայն եկէք քիչ մը աւելի խորանանք: Քիչ մը, միայն.. Շատ պարզ լեզուով,  իրողական անհերքելի հիմնաւորումներով, ու տարրական չափով միայն:

Stay with me…

* * *

Հայաստանցի բանիմաց խմբագրին ըսածը այն է որ՝ պրավօ՛ Դաշնակցութիւն: Դուն իսկապէս որ ինքնատիպ իրականութիւն մըն ես, Հայոց Պատմութեան մէջ:

Դու «կա՛ս ու կը մնա՛ս» («Մեղաւոր է Դաշնակցութիւն» երգին եզրափակիչ բառերուն պէս…):

Դու Կա՛ս Միշտ (Ռամշթայնի ամենանշանաւոր երգերէն այդ մէկ հատին վերնագրին պէս… զայն հայացնելով… եալլա, դիւրին է, պզտիկ ճիգով մը, պիտի կռահէք…) :

Օ՜ Դաշնակցութիւն, քո նմանը տակաւին չկայ այժմու Հայաստանին մէջ:

Փառք ու Յաջողութիւններ, քեզի:

Պէտք է որ անպայման մնաս, անպայման մնաս Հայաստանի քաղաքական դաշտին վրայ:

Բայց, դու երբէք իշխանութեան պիտի չհասնիս, այդ երկրին մէջ:

Մէկը պիտի գայ, միւսը պիտի երթայ, անցողակի եւ յաճախ անարժան հայեր, կարգով, պիտի տիրանան ՀՀի իշխանութեան, ապա անհետանան: Բայց դուն, ո՜հ դուն, Դաշնակցութիւն, մնայուն ես:

Ուրեմն պիտի մնաս ու.. դիտես այդ ամէնը:

Որպէս բացառիկ, առանցնաշնորհեալ հանդիսատես: Լուսանցքին մէջէն:

Լուսանցքին իսկ այն տեղէն, ուր քեզի համար պիտի նշանակէ օրուայ իշխանութիւնը:

* * *

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը՝ էական, որոշիչ, առաջնահերթ դեր ունեցաւ, այս Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումին, նախնական գոյացման մէջ, որպէս պաշտօնական երկիր եւ պետութիւն: 1914էն մինչեւ1921:

Անկէ ետք, եօթանասուն տարիներ շարունակ, Հայութեան թուաբանական լայն մեծամասնութիւնը, ոչ միայն ընդունած էր այն իրողութիւնը որ այս Հայաստանը ինքնիշխան ու անկախ երկիր չէր, այլ, որոշած էր թէ այլեւս անհնար է որ նա երբեւիցէ անկախանայ: Վերջնականապէս համակերպած էր այդ կացութեան, եւ վրան ալ՝ անընդունելի կը համարէր որեւէ այլ կեցուածք կամ կարծիք:

Միմիայն ՀՅԴաշնակցութիւնն է, որ մերժե՛ց այդ կարծեցեալ իրականութիւնները:

Քանզի «Խայը, Ճակատագրին չի՛ հաւատար» (re: Ա.Ա., «Ազատութեան Ճանապարհին») :

ՀՅԴաշնակցութիւնը, անշուշտ շատ աւելի խորքային, բովանդակալից եւ շօշափելի գործունէութեան մը կողքին, պահեց ու պահպանեց յատկապէս՝ այն դրօշակը, որ այսօր այս Հայաստանի Հանրապետութեան դրօշակն է:

Այնպէս մը պահեց ու պաշտպանեց այդ դրօշը, որ սերունդէ մը ետք արդէն, բիւրաւոր հայեր կը կարծէին թէ այդ՝ Դաշնակցութեան դրօշակն է:

* * *

Համահայկական ձեռնարկների ընթացքին, ուղղակի արգիլուած էր Եռագոյնը պարզել:

Չէ, խօսքը Խորհրդային Հայաստանի մասին չէ… Այլ ամբողջ աշխարհի տարածքին, որեւէ տեղ ուր հայեր կային:

Պատանի տարիքին, Պասքէթ-Պօլի խաղերու ընթացքին, զայն մեր բաճկոնին տակ պահած, գաղտնի, մեր հետ կը տանէինք այդ Եռագոյնը: Ու երբ որ ՀՄԸՄը աղուոր կօլ մը կոխէր, յանկարծ այդ դրօշը բաճկոնին տակէն դուրս կը հանէինք, ու կը բարձրացնէինք դէպի երկինք, սոսկալի, վայքինկանման գոռումներով:

Եւ մեզ դուրս կը շպրտէին այդտեղէն:

Երբեմն, մարմնային կռիւ ալ կ’ըլլար: Այդ ուրիշ հայորդիները, կ’ուզէին մեզ ծեծել: Հայ կեդրոնի մէջ: Այն պատճառով որ, հայկական ձեռնարկի մը ընթացքին, այսօրուայ Հայաստանի այդ դրօշակը մէջտեղ հանած էինք: Օտար ափերու վրայ:

Օտար-ամայի ճամբէքի վրայ չէինք, չէ… Օտարներուն հետ նուազ հարցեր ունէինք: Հայ-ամայի ճամբէքն էին, խնդիրը…

(Թիւրիմացութիւն չլինի, այդպէս կ’ուզէին մեզ խոշտանգել, հա, բայց իրենք է որ կ’ուտէին ծեծը… Եւ այդ դրօշակը, վար չէր իջներ: )

Եռագոյնը Դաշնակցութեան դրօշակը կարծող հայերը չէ միայն, որ դէմ էին նրան: Այլ նաեւ անոնք, որոնք շատ լաւ ալ գիտէին անոր նշանակութիւնը: Եւ այդ նշանակութեան, այդ իմաստին դէմ էին, ոչ թէ սիրուն գոյներով կտաւի կտորի մը:

Դէ՛մ էին այն տեսլականին, այն ձգտումին, որ 1991ին՝ դարձաւ իրականութիւն:

Ի դէպ, այդ նոյն, վերոյիշեալ, Հայաստանի դրօշակը մերժող հայ կեդրոններուն մէջ է, որ հիմա պիտի գտնէք ամենաշատ փաշինյանիսթները… Որոնք իրենց այդ կեցուածքը կը հիմնաւորեն, ոգեկոչելով… Եռագոյնը:

* * *

Գրեթէ երեք-քառորդ դար, աշխարհի տարածքին, բացի Դաշնակցութենէն եւ նրա համակիրներէն, Հայաստանի Եռագոյնը ոչ միայն անհետացած էր, այլ՝ մերժուած:

Մնացեալ բոլոր հայերը կը մերժէին այդ դրօշակին ներքեւ հաւաքուիլ, համախմբուիլ:

Ոչ իսկ՝ տարին մի օր (այս ալ՝«Հայի Աչքեր» երգին պէս թող ըլլայ…) :

Ոչ իսկ, Ապրիլ 24ին:

Յանուն ազգային միասնականութեան, կուլ տալով իրենց ցասումն ու ցաւը, նաեւ պժգանքը, դաշնակցականները ստիպուեցան, որոշ առիթներու, ոչ թէ իրենց բաճկոնին տակ պահել, այլ իրենց պահարանին մէջ թողել Եռագոյնը: Եւ ներկայանալ ու մասնակցիլ տուեալ ձեռնարկին, զայն կրելով իրենց սրտին մէջ միայն: Այդ պահերուն, շատ ծանրացած սրտին մէջ:

Նշանակալից անեկտոդ մը յիշատակեմ, պատմական արխիւներու համար:

Մեր գաղութին մէջ, օր մը, 1980ական թուականներու թա՜ վերջաւորութեան, ՀՅԴաշնակցութեան շրջանային թերթին առաջին էջին վրայ տպուեցաւ պատկեր մը, ուր դաշնակցական մը, նոյն երկրին մէջ ոչ-դաշնակցական համայնքային կեդրոնի մը առջեւ, Եռագոյն դրօշը կը բարձրացնէր:

Թերթը լման տպուելէն ետք, որպէսզի «խնդիր չելլէ», այդ օրը՝ լոյս չտեսաւ: Բոլոր օրինակները թափուեցան:

Ըստ յիշածիս, այդ նկարն ալ, դեռ՝ սեւ-ճերմակ էր… Թերթը ատենը մէկ գունաւոր կ’ըլլար, բայց այն ժամանակներուն, հիմնականորէն՝ առանց գոյնի է:

Այսինքն, թերթին այդ չեղարկուած թիւին վրայ, բառացիօրէն՝ եռագոյն չկար իսկ…

Ի դէպ այդ ալ ինքնին, «սեւ-ճերմակ»ի պատճառով հայոց ներազգային կռիւը, ընդհանրապէս յատկանշական եւ յատկապէս այժմէական բան է, հայերու պարագային:

 * * *

 Այս ամէնէն ետք, հիմնելէ ետք այս Հայաստանի Հանրապետութիւնը, եւ տասնամեակներ շարունակ, բոլոր հոսանքների դէմ – ներառեալ հայկական –, բոլոր միջոցներով ու տեւաբար հետապնդելէ ետք նրա վերանկախացման Գաղափարը, սոյն վերանկախացման շեմին, ՀՅԴաշնակցութիւնը, այլեւս պաշպօնապէս ու բացէ ի բաց, իր ներկայութիւնը յայտնեց այդ երկրին մէջ:

Այդ բացայայտ «վերադարձ»ի նախնական, էական ու անմիջական պատճառը՝ Արցախի Պայքարն էր, ապա Արցախի ազատագրական կռիւներն ու պատերազմը: Որոնց բոլորին մասնակցեցաւ, նշանակալից կերպով ու չափերով, ՀՅԴաշնակցութիւնը:

(Ի տարբերութիւն մինչեւ իսկ շատ մը բնիկ արցախցիների, Արցախի համար ՀՅԴի մղած մարտերն ու տուած զոհերը՝ Գաղափարի համար էին: Հայ Ազգին համար էին նրա ջանքերն ու ծայրագոյն նուիրումը, զոհաբերումը: Ոչ թէ անհատական նկատառումներով. անձնական տուն-տեղ պահելու կամ յաւելեալ տուն-տեղ ձեռք բերելու համար: Նպատակը ազգային հողեր ազատագրել էր, ոչ թէ սեփական հողեր ունենալ: Ոչ ալ, «Ղարաբաղ Կոմիտէ»ն շահագործել, տիրանալու համար Հայաստանի իշխանութեան, ու անկէ ետք ուրանալու համար Արցախը… Բայց սրանք արդէն ուրիշ նիւթեր եղան… Դեռ կը խօսինք, այդ ամէնուն մասին ալ…)

* * *

Սակայն ՀՅԴաշնակցութեան բացայայտուած հայրենադարձութիւնը, վերջիվերջոյ, թէկուզ որպէս երկրորդական յատկութիւն, ստացաւ քաղաքական բնոյթ:

Եւ այսպէս, 1991 թուականին, ինչպէս որ կ’ըսէ խմբագիրը այս յօդուածին ամենասկիզբը վերարտադրուած մէջբերումին մէջ՝ ՀՅԴաշնակցութիւնը, Հայաստանի մէջ անկէ տարի մը առաջ «հանդէս [եկած] որպէս ինքնուրույն քաղաքական ուժ», մասնակցեցաւ յետ-խորհրդային Հայաստանի առաջին նախագահական ընտրութիւններուն:

Ու նա ստացաւ՝ 4,3% ձայն:

Ի դէմ այն անձին որ դարձաւ Նախագահ, քուէներու 83% համեմատութեամբ:

«Ոչինչ չի խանգարում ՀՅԴ-ին հանդես գալ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ»… Հապա՜…

Դաշնակցական թեկնածուն ողբ. Սոս Սարգսյանն էր: Նա հանրածանօթ էր շատ մը առումներով, բայց վստահաբար ոչ՝ որպէս վատ անձ մը: Իսկական եւ հարազատ մտաւորական, բարձրորակ արուեստագէտ, երեւի նա քաղաքական ոլորտին մէջ ալ աւելի կարողութիւններ ունէր, քան թէ գոնէ, ասենք… cheap tabloïdի մը ստախօս ու անուղեղ, ինքնակոչ «լրագրող» մը, միայն ձուկը մէջը փաթթելու համար օգտակար թերթի մը շինծու «խմբագիր» մը: Սա լման երեւակայական օրինակ մըն է միայն, անշուշտ (ինչ անենք, պիտի որ զգոյշ լինենք… ազատ արտայայտութեան իրաւունքը, նոյնիսկ՝ հանրային անձերու  նկատմամբ, Օրէնքով խստիւ արգիլուած է, արդիական ու ժողովրդավար, յառաջադէմ, Նոր Հայաստանում) :

* * *

Այդ թուականին, 1991, ժամանակագրութեան հիման վրայ, նիւթին մէջ չկային ու չէին կրնար ըլլալ՝ ոչ Քոչարյա՜ն, ոչ Մոչարյան, ոչ էլ Մերժ Մարգսյան («մածուն» բառը չէք կրնար ենթարկել այս ժողովրդային լեզուախաղին… փորձեցէք… ) :

Այսինքն, բառացիօրէն անկարելի է Դաշնակցութեան այդ, 1991ի՝ 4,3%ը, վերագրել նրա համագործակցութեան՝ Քոչարյանի կամ Ջոչարյանի հետ (մածուն-ջածո՞ւն… pushing the envelope…) :

Քանզի վերջինս Երեւան եկաւ – բերին… – 1997ին: Դաշնակցութեան այդ փառաւոր 4,3%էն՝ վեց տարիներ ետք:

Իսկ Հայաստանի – այժմ սահմանամերձ դարձած – Տեղ գիւղի զաւակ, այդ կէս-ղարաբաղցին ալ, դեռ անկէ ալ յետոյ քաղաքական դերակատար դարձաւ, Երեւանի մէջ:

Ի դէպ, այդ ժամանակամիջոցին երբ Մոչարյանը եւ Թարգսյանը՝ Երեւան երեւցան, վերոյիշեալ խմբագիրը չէր կրնար իսկ ասել թէ՝ «ոչինչ չի խանգարում ՀՅԴ-ին հանդես գալ որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ»:

Չէ, էն վախտ, կար բան, որ խանգարում էր:

Կար ՀՀ Առաջին Թագաւորը, իր յետոյքալէզ պալատականներով: Այդ  Արքայութեան մէջ, ուր միականին՝ թագաւոր կ’ըլլայ:

Արդարեւ, այդ 83%ով ընտրուած Առաջին Նախագահը՝ Դաշնակցութեան օրինական գոյութիւնը ջնջեց, Հայաստանի մէջ:

Ուրեմն հիմա, ինչի՞ մասին է խօսքը…

ՀՅԴաշնակցութիւնը, մեծ յարգանքով ու քաղաքավարութեամբ, հրաւիրուած է Հայաստանի մէջ «հանդէս [գալու] որպես ինքնուրույն քաղաքական ուժ», որպէսզի նա այդտեղ մի քանի տոկոսնե՞ր ստանայ ընտրութիւններուն:

Շատ մերսի: 

* * *

Սակայն նիւթի առարկայ խմբագրականը չի վերաբերիր միայն այս նիւթին:

Այդպէս կարծիք յայտնելէ ետք, թէ Դաշնակցութիւնը պէտք է որ դուրս գայ «Հայաստան» դաշինքէն, մատուցուած յաջորդ խրատը այն է թէ, սոյն Դաշինքի համա-ղեկավար՝ Ռոբերտ Քոչարյանը, նա էլ պէտք է որ մէկդի դրուի, այլեւս:

Չէ, չէ… Այս Խմբագիրը Փաշինյանին համակիր չէ… հաւատացէք, այդպէս չէ…

Ընդհակառակը, ըստ իրեն, այս ամէնը անհրաժեշտ են, որպէսզի հնարաւոր ըլլայ «սահմանադրական ուղիով» իշխանափոխութիւն կատարել, եթէ Ընդդիմութեան նպատակը՝ այդ է – այսինքն՝  իշխանափոխութիւն, առանց փողոցի ուժի, այլ կանոնաւոր ընտրութիւններով -:

Քոչարյանի քաղաքական դաշտէն քաշուելու մասին, թէկուզ տարբեր մօտեցումով, ստորարգրեալը արտայայտուած է շատո՜նց:

Ահա [քլիք ընել որեւէ տեղ, գոյնով բառերուն վրայ] ՝  «Քոչարյան՝ հանգստեան կոչուելու իրաւունքը» (նախնական յօդուածը՝11 Յուլիս 2020 թ.; Յ.Գ./ այժմէականացում, 27.01.2021)

Սակայն իրողութիւնը այն է որ, վերջին ընտրութիւններուն, «Հայաստան» Դաշինքի ստացած 21%ը, շնորհիւ՝ Ռոբերտ Քոչարյանին է:

Լաւ օքէյ, 1991ի վերոյիշեալ արդիւնքների հիման վրայ, 17%ը՝ Քոչարյանին ստացած ժողովրդային ձայնն է: 21 նուազ 4… (եւ ներողութիւն սոյն Դաշինքին երրորդ մթին բաղադրիչին, որ զայն հաշուի իսկ չեմ առած… իրարու վրայ չխնդանք…) :

Այս յօդուածին ծիրին մէջ, աւելի բան չկայ ըսելիք այդ մասին…

Քոչարյանի մասին, that is.

Սակայն անհրաժեշտ է անգամ մը եւս յիշեցնել ու ընդգծել ներքեւ պարզուած իրականութիւնները:

* * *

Այժմու Ընդդիմութիւնը, որուն այն ատեն միացած էին նոյնիսկ երկու տասնեակէ աւելի քաղաքական խմբաւորումներ, պատերազմի աւարտէն անմիջապէս ետք, ձեռնարկեց փողոցի երկարատեւ շարժումի:

Եւ բաւարար մարդիկ չհաւաքուեցան:

Մինչ այն ժամանակ ալ արդէն, շատ մը հակա-փաշինյանիսթներ, փոխանակ միանալու այդ շարժումին, քննադատեցին եւ նոյնիսկ հեգնեցին զայն կազմակերպողները:

Այն հայերը որոնք մերժում են թէ՛ այս դժոխածին վարչակարգը, եւ թէ՛ այն ազգային ընդդիմադիր ուժերը որոնք գոնէ մի քանի տոկոսից աւելի շատ ժողովրդական զօրակցութիւն ունին, դեռ շա՜տ կը սպասեն այդ անգոյ, աներեւոյթ, այլամոլորակային «Երրորդ Ուժ»ին:

Հեսա, կը հասնի, այդ նոփ-նոր, մաքրամաքուր, կատարեալ, բացառիկ ու սքանչելի, սպիտակ-ասպետական՝ «Երրորդ Ուժը»… կը հասնի, անպայմա՛ն կը հասնի… շուտով կը հասնի…

Կոտոյին հետ միասին… ձեռք-ձեռքի…

Այս պարբերութեան նիւթին մասին, յաւելեալ պարզաբանում՝ «Մեղաւոր է Ընդդիմութիւն»՝

* * *

Իսկ եթէ «Սահմանադրական ուղի»ն անել է, նեղ փակուղի մըն է որ կը տանի ուղիղ դէպի հաստ պատ մը, եւ փողոցի բաւարար ուժ ալ չկայ, ի՞նչ կը մնայ…

Հա, այստե՞ղ է, այս նիւթին մէջ է՞ միայն որ ՀՅԴ-ն, հրաշքով, մէկէն՝ 83% ձայներ կը ստանայ Հայաստանի մէջ…

Չէ:

Ատոր ալ յստակ պատասխանը, ահա, այստեղ է՝ «ՀՅԴ-ն հայ պիտի չսպաննէՀայաստանի մէջ»

* * *

Այս յօդուածին մէջ, մէկ բան միայն կը մնայ ըսելիք: Որու առաջին բաժինը շատերուն զարմանք – նոյնիսկ շօք, ցնցում – կրնայ պատճառել: Սակայն պէտք է կարդալ մինչեւ ծայր: Երկար չէ: Բայց կրնայ քիչ մը աւելի խիտ ըլլալ:

Որոշ տեսանկիւնէ մը, զգացումէ զուրկ, զուտ ու բացարձակապէս ուղեղային մօտեցումը, կը թելադրէ որ ՀՅԴաշնակցութիւնը… համագործակցի Փաշինյանին հետ:

Օքէյ, շարունակելէ առաջ կը սպասեմ որ գետինէն ետ ելլէք, նորէն նստիք աթոռին վրայ…

Նախ, լաւ հասկցուինք:

Այդ տեսական իսկ մօտեցումը՝ ծայրագոյն անզօրութեան, վերջին աստիճանի յուսահատութեան հետեւանք կը հանդիսանայ: Անպայմանական անձնատւութիւն է:

Սակայն այդ հիման վրայ, դժբախտաբար, անխուսափելի ու անհրաժեշտ հաստատում մը կրնայ հանդիսանալ: Որպէս տեսութիւն:

Կայ այն էական սկզբունքը, չէ՞, որ՝ Պետութիւնն է, էականը:

Թէ՝ նամանաւանդ, Պետութիւնը որեւէ կապ չունի եւ պէտք չէ որ ունենայ, երբէք՝ անհատների հետ, ոեւէ անձի կամ անձնաւորութեան հետ:

Հետեւաբար, այդ սկզբունքին, այդ ըմբռնողութեան հիման վրայ, կարելի է մտածել որ ժամանակը կրնայ հասած ըլլալ, յայտնելու համար հետեւեալը՝

եթէ յաջորդող մի քանի ամիսներուն, Ընդդիմութիւնը պիտի չյաջողի, պիտի չկարողանայ վերջ դնել Հայաստանի այժմու դժոխածին վարչակարգին, ապա, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը պէտք է որ դուրս գայ այդ Դաշինքէն, եւ ջանայ համագործակցիլ՝ այժմ պետութեան բարձրագոյն պաշտօնները ստանձնած անձերուն հետ:

Աո՛՛ւչ:

Եթէ ընթերցողը նորէն աթոռէն վար ինկաւ, ես ալ, մատներս վիրաւորեցի. գրած ատենս՝ գրիչս կոտրուեցաւ (պատէն կախուած ջութակին պէս… “Peshawar Armenian Ensemble” version, անշուշտ… եթէ չէք տեսած, անպայման յութուպեցէք… կ’արժէ…) :

Այս դիտանկիւնէն, պէտք է որ Դաշնակցութիւնը կուլ տայ ամէն բան, բացարձակապէս անջատուի որեւէ զգացումէ, եւ փորձէ կատարել այս գերագոյն ճիգը, վեհագոյն ջանքը:

It’s not like, ասկէ առաջ, Կուսակցութիւնը չէ ըրած այդպիսի բան… Այնպէս մը չէ, որ չկայ նախադէպ… Եւ խօսքը, ափսոս, միայն այս Հայաստանի մասին չէ…

Հայոց Պետութեան հաւատացողին համար, այս կրնայ ըլլայ, այլեւս, միմիակ իսկական ճանապարհը: Քանզի այլապէս, լրիւ անիմաստ է այս ընթացքով շարունակելը:

Նուազագոյնը, թոյլ տուէք որ յիշեցնեմ թէ՝ Գարեգին Նժդեհը, Դաշնակցութեան հնոցին մէջ թրծուած ապա տասնամեակներ շարունակ նրա կրակներու մէջ իր անխնայ սուրը կարծրացուցած Յարատեւ Պայքարի Ասպետը, «Հայրենական (lol)» պատերազմի ընթացքին գերմանական ռազմագունդի հրամանատար եղած, Կարմիր Բանակին դէմ զէնքով կռուած՝ Գարեգին Տէր-Յարութիւնեանը, դիտմամբ անձնատուր եղաւ, ինզքինք յանձնեց հայ բոլշեւիկներուն, այն յոյսով եւ նպատակով որ անոնց հետ ալ կրնայ դեռ աշխատիլ, շարունակել ծառայելու համար Հայ Ազգին, Հայաստանին:

Հայոց Պետութիւն՝ Ամէն Բանէ Վեր (?) :

* * *

Որպէս միակ այլընտրանք, աւելի շէրէֆլը այլընտրանք՝ վերոգրեալ պետականամէտ, համագործակցական գործընթացին, դուրս գալէ ետք «Հայաստան» դաշինքէն, Կուսակցութիւնը պէտք է որ նաեւ դուրս գայ՝ Խորհդարանէն, եւ լման քաշուի Հայաստանի քաղաքական դաշտէն: Գոնէ, ժամանակաւոր կերպով:

Վստահաբար ուրիշ շատ բաներ կրնայ գտնել, ընելիք, Հայաստանի մէջ: Աւելի իմաստալից, աւելի մաքուր, եւ մանաւանդ աւելի արդիւնաւէտ բաներ:

* * *

Վերեւ ներկայացուած մօտեցումը կը չէզոքանայ սակայն, եթէ համարենք որ այժմ Հայոց Պետութիւնը պաշտօնապէս ներկայացնող անձերը, սոյն Պետութեան դէմ են գործում, զայն խորտակում են: Շատ աւելի, քան թէ երբեւիցէ ոեւէ նախկին իշխանաւոր:

Դիտումնաւո՞ր կերպով, կամ ոչ, էական չէ:

Քանի որ խնդիրը այն է թէ, նոյնիսկ եթէ, տառացի իմաստներով՝ չկայ դաւադրութիւն, չկայ դաւաճանութիւն, իրողութիւնը այն է թէ՝ ԱՆ-Հը-ՆԱՐ է համագործակցիլ Նիկոլ Փաշինյանին հետ:

Ոչ միայն անցած երեքուկէս տարիներու լոյսին տակ, այլ գոնէ 2007էն ի վեր, այս մարդուն ամէն մէկ ըսածը, չըսածը, ըրածն ու չըրածը նկատի առնելով, առարկայական անկարելիութիւն մըն է նրա հետ աշխատիլը, գործակցիլը: Նրա շուրջ համախմբուիլը:

Լման գիրք մը կարելի է գրել, փաստելու համար այդ հաստատումը:

Սակայն ապացուցելու համար որ այս արարածը չի կրնար պետական մարդ դառնալ, մէկ փաստ մը կայ որ բաւարար է՝ տեղի ունեցած Հայոց Աղէտէն ետք, նա չհրաժարեցաւ իր տիտղոսէն: Եւ դեռ մինչեւ հիմա ալ՝ չի ուզում հրաժարիլ:

Տուեալ կացութեան մէջ, այդ վարքագիծը միայն, արդէն բաւարար է հաստատելու համար որ այս մարդը միմիայն աւեր, վնաս ու վտանգներ կրնայ բերել Հայոց Պետութեան, եւ որ նրա հետ համագործակցիլը, անկարելի է:

Այդ ջանքը ոչ միայն դատապարտուած է ստոյգ ձախողութեան, այլ այդպէս ընելով՝ իր զարհուրելի սխալներուն, իր աններելի յանցանքին ու մեղքերուն բաժնեկիցը պիտի դառնայ, այդ փորձը կատարողը:

Նոյնիսկ վերոյիշեալ բացայայտ յիշատակումը՝ բոլշեւիկներու վերաբերեալ, եւ լռելեայն ակնարկը՝ Իթթիհատին, ի զօրու չեն:

Վերջին պարագային, քանի որ էն վախտ, այս Հայաստանի Հանրապետութիւնը, լրիւ նիւթէ դուրս էր: Ծրագիրը, այդ չէր:

Նախորդներուն պարագային, քանի որ նախնական, աղէտալի սայթաքումներէ ետք, նոյնիսկ հայ բոլշեւիկնե՛րը այս աստիճան դէմ չէին՝ Հայու Ինքնութեան: Ու այդ էութեան գոնէ տարրական հաստատումին, «Հայ»աստան կոչուող երկրի մը մէջ: Նաեւ, այս աստիճան անատակ, անընդունակ, տգէտ եւ անխելք չէին:

* * *

Փաշինյանին համար, իր հետը համագործակցիլ կը նշանակէ՝ բացառապէս իրեն ենթարկուիլ, հնազանդիլ: Միմիայն իր ուզածը կատարել, եւ չուզածին մասին՝ չխօսի՛լ անգամ: ՇԻ՛՛ՒՇ:

Իսկ ամենալաւագոյնը իրեն համար, որպէս իրեն միացած պետական դերակատար… ոչ մէկ բան կատարելն է: Միայն իրեն մտիկ ընել, եւ գլուխով՝ անդադար «այո, այո» ըսել: Առանց աչքերուն նայելու անգամ: Ձայնով «այո» ըսելն ալ յանձնարարելի չէ, կամ ալ ուրեմն շատ ցած ձայնով, շշնչալով, քանի որ այլապէս կրնայ յանկարծ խանգարուիլ, հանճարեղ մտքերուն թելը կրնայ փրթիլ:

Մի խօսքով, Փաշինյանին հետ համագործակցիլը՝ յանուն Պետութեան, համազօր է կրաւորական մասնակիցը հանդիսանալ սոյն Պետութեան խորտակումին:

Հետեւաբար, եթէ պետութիւնը լման պիտի անէանայ – արդէն շատ բան չէ մնացած -, եթէ նրա քանդումը պիտի հասնի մինչեւ իր ծայրագոյն աւարտին, եւ ուրիշ ճար չկայ, նախընտրելի է ըլլալ այդ գործընթացը դիտողը միայն, քան թէ խելագար շարժումներով wrecking ballը գործածող ուղեղային հիւանդին՝ «այո, այո՜» ըսողը: Առանց ձայնի:

 * * *

Ուրեմն հա, վերոնշեալ խմբագրին ըսածին պէս, հարիւր տարի առաջ եւ հարիւր տարի վերջ, Դաշնակցութիւնը՝ լինելու է:

Սակայն այդ դիպուկ դիտարկումին անցեալի վերաբերող մասը նաեւ մեզ կը յիշեցնէ, որպէս հաստատ իրողութիւն, թէ՝ Դաշնակցութիւնը կար, երբ որ Հայաստանը չկար:

Ատենն է հասկնալու, գիտակցելու, որ նոյնը կրնայ ըլլայ, ինչպէս որ անցեալին, յաջորդ հարիւր տարիներուն, եւս:

Դաշնակցութիւնը գոյութիւն կ’ունենայ, նոյնիսկ եթէ այս ՀՀ-ն չքանայ: Դարձեալ Հայաստան չլինի, որպէս պաշտօնական երկիր եւ պետութիւն: Անցել ենք, այդ ուղիով: Եւ այդ ժամանակ, կարծես թէ աւելի կար՝ Հայաստան, քան թէ հիմա…

Հետեւաբար, հիմա որ այս Հայաստանին համար՝ հայերու կրած դժոխային պարտութենէն, անասելի կորուստներէն եւ աննախադէպ խայտառակութենէն ետք, պաշտօնապէս բացուած է՝ թուրքերու հետ հաշտութեան դարաշրջանը, թերեւս մեզմէ ոմանց համար ալ ժամանակն է, որ վերադառնանք՝ 1921-1990 մեր փաստուած իրականութեան :

Այս թուրք-հայկական յուզիչ գրկախառնումի դարաշրջանը կը նշանակէ որ, պէտք է արդիականացնել Հայաստանի պետական խորհրդանիշները:

Եւ արդէն այդ գործընթացը սկսած էր, կը յիշէ՞ք:

Երբ որ 2018-2019ին Նոր Հայաստան հռչակուեցաւ, ՀՀ ԱԺի այժմու նախագահը յատուկ յանձնաժողով մը կազմեց, որպէսզի փոխուի երկրի հիմնը, քայլերգը:

Հիմա աւելի քան երբէք, իրաւունք ունի, տղան:

Այդ ի՞նչ անճոռնի խօսքեր են՝ «ամենայն տեղ մահը մի է, մարդ մի անցամ պիտ’ մեռնի, բայց երանի որ իր Ազգին ազատութեան կը զոհուի»:

Ի՞նչ… Ա՞զգ… Ու դեռ վրան ալ՝ դրա համար զոհուի՞լ, եւ փառաբանել այդ մահը?!

Սա ինչ բարբարոսութիւն է: Ամօթ է, պէ… Քաղաքակիրթ հարեւանները, ի՞նչ պիտի ըսեն…

Նաեւ անշուշտ հնամաշ, ժամանակավրէպ բաներ են այդ ամէնը…

«Երանի, որ իր Ազգին ազատութեան կը զոհուի»… փֆֆֆ… արա, ե՞րբ է որ այդպիսի բան իսկապէս եղել է, պատահե՛լ է, վերջին անգամ… երեւակայական բանե՛ր…

Հապա այդ անպատշաճ, տգեղ պետական զինանշա՞նը… ույյ՜յյ…

Առիւծ եւ Արծիւ… Կռուազան դէմքերով, մէկը դարձած դէպի արեւելք, միւսը՝ դէպի Արեւմուտք…

Վա՜յ… Ինչ պիտի ասեն նորէն, հարեւանները… Ոնց որ Հայաստանը սպառնում է՝ իրենց… Պահանջքներ ունի, իրենց նկատմամբ…

Չի՛ կարելի:

Այդ զինանշանն ալ պէտք է փոխել անյապաղ: Այդ խոժոռադէմ արծիւին եւ խիզախ առիւծին տեղը, դնելով՝  ժպտերես ոչխար մը, եւ ջայլամ մը – գլուխը աներեւոյթ, զինանշանին ետեւի կողմը թաղած – :

* * *

Անկէ ետք, ի՞նչ կը մնայ…  հա՛… այդ դրօշը…

Այդ դրօշը, որուն եօթանասուն տարիներ շարունակ մենք տէր եղանք, զայն միշտ բա՛րձր պահեցինք՝ օտար հողերու վրայ, մինչ չկարողացան նրան տէր կանգնիլ երեսուն տարիներ իսկ՝ հայկական հողին վրայ: Ու նա գետին ինկաւ այդ հողին վրայ: Թէկուզ շա՜տ սիրուն, նոր փռուած, թազա, այդ փայլուն ասֆալթներուն վրայ: Որոնց վրայէն շուտով կ’երթեւեկեն – կը տողանցեն – յաղթական թուրքերը:

Բայց, չէ… ամէն դէպքում, այդ դրօշն էլ յարմար չի… Հայաստանին ինչի՞ն ա պէտք այդպիսի դրօշ… Անցեալի բան ա… չի համապատասխանում՝ «Ապագա Կա» ին… Ոչ էլ, ի դէպ, «The Future Armenian»ին: Պիտի որ գնանք առա՛ջ:

Ուրեմն, լուծումը շատ պարզ է:

Այդ Եռագոյնը, ետ տուէք Դաշնակցութեան:

Այս անգամ, գոնէ զայն մեր բաճկոնին տակը պահելու կարիքը չունինք: Բանը բանէն անցաւ: Պըրծ:

Ուրեմն զայն ետ կ’առնենք, կ’ոլորենք ու կը դնենք մեր թեւին տակ: Ապա հանդարտ քայլերով, դարձեալ կը մեկնինք:

Դուրս կ’ելլենք:

Ոչ թէ «Հայաստան» դաշինքէն, չէ:

Այլ լոխ «Հայաստան»էն:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

31 Հոկտեմբեր 2021

Դէպի Երկի՛ր…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք