«Սպիտակ Թուղթ»ի մը ճերմակ էջերը

Կարդացի « Սպիտակ Թուղթ – 2020 թ. Ղարաբաղյան պատերազմը եւ Հայաստանի ապագա արտաքին ու անվտանգության քաղաքականությունները » վերնագրուած հրատարակութեան անգլերէն բնագրին 124 էջերը (գրքոյկին միւս երկու լեզուներով տարբերակները, թարգմանութիւն են) :

Ճիշդն ասած, գործը արժանի չէ՝ այս յօդուածում ներկայացուելիք  նուազագոյն հակադարձութենէն, աւելիին: Ինչ որ ինծի համար որոշ յուսախաբութիւն մըն էր նոյնիսկ, քանզի ընթերցումէս առաջ, այս մասին հատուկտոր լսած արձագանգներս մտածել կու տային որ ասիկա առիթ մը կը հանդիսանար՝ համապարփակ, հակառակ ուղղութեամբ գրութիւն մը ներկայացնելու, ազգային կարեւոր նիւթի մը առնչութեամբ:

Բայց ամէն դէպքում, յատկապէս Շուշիի յանձնումէն ետք, սիրտը չունիմ – ոչ ալ նոյնիսկ ուժը – աւելորդ ջանքեր կատարելու: Եւ չեմ կարծեր որ այս «Սպիտակ Թուղթ»ի այդ շատ փոքրիկ բաժինը, որ կը վերաբերի ազգային հարցին, պիտի գտնէ զայն… գնողներ. բառին փոխաբերական իմաստով: Նամանաւանդ եւ ի մասնաւորի՝ ոչ, Հայոց Պատմութեան ներկայ հանգրուանին: 

Այն ինչ կը վերաբերի սոյն ազգային հարցին, երեք հեղինակները իրենց ենթակայական եւ կողմնակալ կարծիքն է որ կը յայտնեն, մի քանի պարբերութեան մէջ միայն: Գաղափարաբանական եւ քաղաքական ակնյայտ կողմնորոշումով մը, որ չեն փորձում անպայման ծածկել իսկ, բայց որ նախատեսելի է, սովորական ու – այս պահին մանաւանդ – սպասելի. զուրկ՝ որեւէ ինքնատիպ նորութենէ:

Ուրեմն այդ մի քանի պարբերութիւններէն զատ, մնացեալը, խորքին մէջ, կապ չունին ազգային հարցին հետ: Լայնածաւալ խառնարան մըն է, թեթեւօրէն հաւակնոտ, երբեմն դաստիարակչական, բայց լայնօրէն աննշան:

* * *

 Սակայն, ի միջի այլոց՝ վերոնշեալ ազգային հարցի առչութեամբ – որ կը թուի ըլլալ մինչդեռ իր հիմնական նպատակը, մնացեալով ի զուր շպարուած… – նիւթի առարկայ գրքոյկը, որոշ չափով խաբուսիկ է:

Տալով այն տպաւորութիւնը որ իր եզրակացութիւնները հիմնուած են բազմաթիւ «մասնագէտներու» կարծիքներուն վրայ, հրատարակութիւնը կը ներկայացնէ 45 անհատներու՝ ուղղակի իրարու հակադրուող, լրիւ զիրար հակասող, թեր եւ դէմ կեցուածքները:

Ամէն դէպքում, այդ անհատները կամայական կերպով զատուած են, եւ վստահաբար չեն կրնար հանդիսանալ, ոչ իսկ՝ հեռուէն, համայն Սփիւռքի ներկայացուցիչները:

(Ընդգծենք նաեւ որ հեղինակները 73 անձերու ուղարկած են իրենց հարցարանը, որոնցմէ 28 հատը միջոցառումը արժանի չեն համարած, որ՝ պատասխանեն անգամ: )

Ուրեմն, ըստ այդ գրքոյկին իսկ, վերոյիշեալ 45 անձերէն մէկ մասը յայտնած են կարծիք մը, որ ամբողջովին հակառակն է երեք հեղինակներուն կարծիքին, ուղղակի կը հակադրուի անոր:

Սակայն չենք գիտեր թէ այդ 45 մասնակիցների մէջ, ի՞նչ է համեմատութիւնը անոնց, որոնք բնաւ համաձայն չեն այն կարծիքին որ երեք հեղինակները կը ներկայացնեն, իրենց խիստ հմտալից եզրակացութիւններուն մէջ:

Լաւ կը լինէր, որ գոնէ թուային տոկոսները նշուէին, որպէսզի գիտնայինք թէ այդ 45 անձերին մէջ որոնք պատասխանած են տուեալ հարցարանին՝ քանի՞ հատին կարծիքը կը հակադրուի հեղինակների կեցուածքին – ինչպէս որ վերջիններս յայտնած եւ ընդունած են այդ, իրենց հրատարակած գրքոյկին մէջ – :

Սակայն աւելի լաւ կը լինէր գրքոյկին մէջ ներառել Յաւելուած մը եւս, ուր պիտի կարենայինք տեսնել այդ անհատներուն կողմէ լեցուած հարցարանները, որպէսզի գիտնայինք թէ ո՞վ, ճիշդ ի՞նչ ըսած է: Ինչո՞ւ պէտք է որ այդ, մնար գաղտնի… Պատասխանողների մասնակցութիւնը՝ խորհրդապահութեան հիման վրա՞յ տեղի ունեցած է: Այդ, ինքնին արդէն նշանակալից բան է, եթէ այդպէս է:

* * *

Բայց քանի որ հիմա սկսանք խօսիլ այս մասին, նորէն ալ մի քանի տարրական պատասխաններ ուրուագծենք, ըստ էութեան, նիւթին խորքին վերաբերեալ:

Հեղինակներուն ըսածը, հիմնականօրէն հետեւեալն է՝ հայերը պէտք է որ իրենց ազգային օրակարգը անջատեն, տարրանջատեն՝ իրենց պետական օրակարգէն:

Այդ է, այն հրամայականը որ կը պահանջէ – ըստ իրենց – հայկական պետութեան հրատապ փրկումը, ճակատագրական փրկութիւնը, գոյատեւումն ու ապագան:

* * *

Նկատի ունենալով որ հեղինակները կը ներկայանան որպէս փորձագէտներ, պիտի փափաքէինք որ անոնք գոնէ բարեհաճէին նշել՝ մէկ օրինակ, մէկ հատ եւ մէկ հատիկ, միմիայն մէկ օրինակ, մէկ հատիկ ցեղային հաւաքականութեան մը, աշխարհի մէջ, որ ունի իր անունով պետութիւն մը, բայց որուն Սփիւռքն է որ յանձն առած ըլլայ նրա ազգային օրակարգը, մինչ պետութիւնը ունենայ տարբեր, անջատ, երեւի խորհրդաւոր օրակարգ մը, պարպուած՝ ազգային բովանդակութենէ:

Մէ՛կ օրինակ, ամբողջ աշխարհին մէջ:

Իրականութիւնը այն է որ, պետութիւն չունեցող ժողովուրդներն են, միայն, որոնք իրենց ազգային օրակարգը կը հետապնդեն՝ այն տարածքէն դուրս, որու վրայ կը ձգտնին իրենց պետութիւնը ստեղծելու: Նրանք կը կոչուին «stateless nations», պետականազուրկ ազգեր: Քիւրտերը, պաղեստինցիները…

Բոլոր այն ժողովուրդներուն պարագային որոնք պետութիւն ունին, կացութիւնը… հակառա՛կն է:

Նրանց պետութիւնն է որ կը ստանձնէ ազգային օրակարգը, մինչ նրանց սփիւռքն է որ, ի հարկին, կրնայ այդ ուղղութեամբ աջակցիլ նրանց պետութեան:

Չեմ գիտեր, ուրիշ տեղեր: Բայց այսպէս է, հաստատ՝ լրիւ մեր մոլորակին վրայ:

* * *

Այդ Սպիսակ Թուղթին հեղինակները նաեւ այն տպաւորութեան տակ են, որ հայկական պետութեան ազգային օրակարգը՝ բխած է հայոց Սփիւռքի խելապատիկէն: Նրա տենդոտ երեւակայութենէն: Եւ թէ, այդ չի բաւեր, այլ վրան ալ՝ սոյն Սփիւռքն է որ այդ օրակարգը կը պարտադրէ հայկական պետութեան:

Մինչդեռ, ազգային օրակարգը փորագրուած է, շաղկապուած եւ ընդելուզուած է, պաշտօնապէս եւ բացայայտօրէն խմբագրուած ու բանաձեւուած է՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր փաստաթուղթերուն մէջ: Այս, այժմու Հանրապետութեան:

Ի դէպ, այժմու հայկական պետութեան սոյն հիմնադիր փաստաթուղթերը ստորագրուած են՝ այս զուարճալի Սպիտակ Թուղթին լիբանա-պոսթօնցի հանճարեղ հեղինակին օրուայ գործատիրոջ ձեռքով:

Լաւ, աւելի յստակ խօսինք՝ Հայկական Հարցը բացայայտօրէն արձանագրուած է այժմու Հայաստանի Հանրապետութեան Անկախութեան Հռչակագրին մէջ: Ստորագրուած եւ յայտարարուած՝ 1991 թուականին: Անձի մը կողմէ որ կը կոչուի Լեւոն Տեր-Պետրոսյան (սովետական ուղղագրութեամբ գրեցի անունը, թէկուզ պապերը մուսատաղցի էին, եւ ինքը իսկ՝ Հալէպ ծնած է… բայց փափկանկատ ըլլանք, մարդը խորունկ բարդոյթներ ունի – ի միջի այլոց – այս նիւթին մէջ, եւս) :

* * *

Արդարեւ, 1990-ին կնքուած եւ յայտարարուած Հայաստանի Անկախութեան Հռչակագիրը, բառացիօրէն կը հաստատէ անոր հիմունք կազմող « [պատասխանատվության գիտակցութիւնըհայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ  համայն հայության իղձերի իրականացման  եւ  պատմական արդարության վերականգնման գործում»:

.  համայն հայութեան իղձեր,

.  պատմական արդարութեան վերականգնում,

.  եւ առ այդ՝ պետական պատասխանատուութեան գիտակցութիւն, հայ ժողովրդի ճակատագրի առջեւ :

[ Այս մասին յաւելեալ եւ համապարբակ պարզաբանումներ՝ 
https://haytougchamlian.blog/առաջին-նախագահին-վերջին-սխալները/ ]

Իսկ, այժմու Հայաստանի անկախացման հանգրուանին, Սփիւռքը ոչ միայն միտումը, ոչ էլ կարողութիւնը չունէր՝ որեւէ բան պարտադրելու վերարտածագող հայկական պետութեան, այլ Սփիւռքը… մասնաւորապէս խանդավառ իսկ չէ՛ր, որ՝ Հայաստանը այդքան արագօրէն, այդքան աճապարանքով, այդքան հապճեպ, անբանական, անկազմակերպ եւ քաոսային կերպով, անկախութիւն յայտարարէր:

Նոյնիսկ Սփիւռքի այն Կուսակցութիւնը որ նախնական հիմնադիրն է այս Հայաստանի Հանրապետութեան, եւ որ 70 խորհրդային տարիներ շարունակ հետապնդած էր նրա Անկախութեան վերահաստատումի Գաղափարը, տուեալ պահին այն կարծիքին էր, որ այդ վերանկախացումը պէտք է որ տեղի ունենար աստիճանաբար: Հանգրուանային կերպով:

Հետեւաբար, փոխանակ յանդիմանելու – կամ նոյնիսկ անարգելու – որոշ Սփիւռք մը, այդ ալ՝ այն վիճակին մէջ ուր նա կը գտնուի այս պահին, փոխական նրա յորդորելու որ «հանգիստ թողէ» հայկական պետութիւնը, նիւթի առարկայ հեղինակաւոր մասնագէտները աւելի լաւ կ’անէին պարզ եւ կտրուկ յանձնարառութիւն մը ներկայացելու Հայաստանի կառավարութեան եւ – նրա ստորադաս քարտուղարութիւնը կատարող – խորհրդարանին՝ փոփոխութեան ենթարկել, տարբեր կերպով գրել, վերախմբագրել՝ Հայաստանի հանրապետութեան Անկախութեան Հռչակագիրը: Նուազագոյնը:

Այդքան բան, միայն…

Եւ այդ հետաքրքրական գործընթացի ընդմէջէն է, որ կը կարողանանք տեսնել թէ այս մասին ճիշդ ինչ կը մտածեն Հայաստանի եւ մնացեալ աշխարհի հայերը: Եւ ոչ թէ միայն ընդարձակ եւ ինքնահաճ դատարկաբանութեան մը երեք հեղինակները, եւ իրենց հարցարանին ընդառաջած 45 մասնակիցներ – որոնց դեռ անստոյգ մէկ հատուածն ալ, ճակատային կերպով, ամբողջովին, կը հակադրուի այդ երեքի հանճարեղ կարծիքին – : 

* * *

Չէ, անօգուտ է դեռ աւելի շարունակելը, խորքային մակարդակին վրայ:

Դիտել տալով, օրինակի համար, որ նիւթի առարկայ ազգային օրակարգը ոչ թէ վտանգ մը չէ Հայաստանի անվտանգութեան համար, այլ ընդհակառակը, դրա երաշխիքը: Ի դէպ, դա կը կոչուի «ազգային» անվտանգութիւն, եւ ոչ թէ «պետական»:

Ու դրա ակնառու, ակնյայտ եւ այժէական փաստը կը հանդիսանայ թշնամիին այդ յարձակումը որ կը շարունակուի, Արցախում նրա յաղթական զինադադարէն աւելի քան տարիէ մը ետք: Թուրքերի այդ տակաւին ընթացիկ – նոյնիսկ դեռ շարունակելի – ներխուժումը՝ ուղղակի Հայաստանի տարածք, մինչդեռ, Արցախը դարձեալ բռնագրաւելէ ետք:

Իսկ այդ նշանաւոր «միջանցքը», յատուկ ու վերապահուած ճանապարհը, Անդրկովկասի թուրքերի եւ Անատոլուի իրենց եղբայրներուն միջեւ, թուրքերը զայն պահանջում են՝ ինչո՞ւ: Մեր ազգային օրակարգի՞ն պատճառով: Լո՞ւրջ…

Ուրեմն թուրքերը ուզում են հայկական հողի վրայ այդպիսի թրքական միջանցք մը ունենալ, քանի որ նրանք… վախենո՞ւմ են, մեզանից: Հայաստանը համարում են իրենց համար՝ վտանգ: Մեր ազգային օրակարգի պատճառով:

Փանթուրանիզմը, ուրեմն, խորքին մէջ… պաշտպանական միջոց մըն է, խեղճ թուրքերին համար: Ինքնապաշտպանութեան իրաւացի մեխանիզմ մը, ի դէմ՝ հայկական սարսափելի սպառնալիքին:

Պարզ է: Ինչպէս որ Մեծ Եղեռնը, չէ՞: Որուն պատճառը, ինչպէս որ ամէն մարդ շատ լաւ գիտէ՝ հայերն են: Հայերի ազգային օրակարգը, ա՛խր:

Մինչ, 1907ից 1913, հայոց այն կուսակցութիւնը իսկ որ կը նկատուի որպէս հայոց խելագար ազգայնականների խմբաւորումը, համակերպած էր համագործակցական յարաբերութիւններ հաստատելու՝ թուրքերի հետ: Թալաաթի՛ ղեկավարած, իշխանութեան տիրացած Երիտթուրքերի հետ: Աչք փակելով մինչեւ իսկ Կիլիկիոյ ջարդերուն վրայ, որոնք նախանշաններն էին արդէն «1915»ին: Սոյն կուսակցութեան կարեւոր դէմքեր, դարձած էին ուղղակի օսմանեան Թուրքիոյ խորհրդարանի անդամներ, պատգամաւորներ…

Ինչ երջանի՜կ ու խոստումնալիս ժամանակներ էին: «Խաղաղութեան դարաշրջա՛ն»… Ժամանակը՝ անցեալի էջը դարձնելու, նայելու համար վերջապէս՝ Ապագային…

Այո, ճիշդ նոյն բառերն ու բաներն են, որ կը լսենք այս պահին իսկ: Բայց անցեալ դարու սկիզբն էր, այդ ամէնը:

Մենք անցած ենք արդէն, այդտեղէն:

Եւ, Վիկտոր Հիւկոյի ծանօթ բանաստեղծութեան խօսքերով, նաեւ՝ թուրքերը անցած են այդտեղէն

Նկատի ունենալով որ հայոց ազգային օրակարգը հարկաւոր եւ անհրաժեշտ է՝ հայկական պետականութեան կեանքի կոչուելու հնարաւութեան (դեռ չենք հաւակնում իսկ խօսելու վերապրումի մասին, ոչ էլ յաւերժութեան, այլ միմիայն՝ նախնական կեանք մը ունենալու կարելիութեան), այս «Սպիտակ Թուղթ»ի հեղինակներուն առաջարկը համազօր է հայկական պետութիւնը փրկել ուզելու, զայն սպաննելով:

Նրա հոգեվարքին վերջ դնելով, այս պահին աւելի ճշգրիտ խօսելու համար…

* * *

Յատկապէս տարօրինակ պարբերութեան մը մէջ, գրքոյկին հեղինակները, իրենք է որ կը թելադրեն թէ ինչպիսի՞ պատասխան մը ընդունելի կ’ըլլայ, ի դէմ իրենց ըսածին, եթէ մէկը յանկարծ անմտութիւնը ունենայ ժպրհելու՝ զիրենք հակասել: Իրենք է, որ կը շրջագծեն իրենց կեցուածքին թէական (աներեւակայելի՞) մերժումը:

Փոխանակ դրանից նեղանանք, եկէք այդ խաղն ալ խաղանք: Why not ?

Ուրեմն, ահա այլընտրանք մը՝ Հայաստանի ազգային վերջնական ինքնասպանութիւնը հանդիսացող իրենց առաջարկին ՝

1) Կը կիրառենք սահամագծման գործընթացը, Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ արեւելեան սահմանին վրայ, որ նոր գոյացաւ:

Խաղաղութեան Դաշինքի մասին չէ, խօսքը: Այլ՝ սահմանի մը գծում, հրադադարի համաձայնագրի մը հիման վրայ:

Այդ գործընթացը կը հաստատէ ուրեմն սահման մը, որ նոյնքան վերջնական է, որքան՝ է, որեւէ սահման, որ կը գոյանայ այս պայմաններուն մէջ…

Իրականութեան մէջ, սահման մը որ կը ստեղծուի զինադադարի հիման վրայ, տակաւին պատերազմական վիճակի մէջ գտնուող երկու երկիրների միջեւ, աւելի ճշգտրիտ լեզուով, կը կոչուի՝ ռազմաճակատի գիծ:

Ամէն դէպքում, այդ գործողութիւնը անխուսափելի է: Նկատի ունենալով որ այս հանգրուանին, մեզի համար անհնար է պատերազմը վերսկսիլ:

Ի դէպ, Սպիտակ Թուղթին հեղինակները, երբ որ կը խօսին հրադադարի համաձայնագրին մասին, զայն կը կոչեն՝ «10 Նոյեմբերի Յայտարարութիւնը» :

Ասիկա բաւականին տարօրինակ է, գրութեան մը մէջ որ արտադրած են փորձագէտներ:

Արդարեւ,10 Նոյեմբերին 2020ին եղաւ, այո, յայտարարութիւն: Մէջտեղ հանելու համար սակայն պաշտօնական համաձայնագիր մը, որ ստորագրուած էր նախորդ օրը:

Ուրեմն, ինչո՞ւ խօսիլ 10 Նոյեմբերին 2020ի յայտարարութեան մը մասին, երբ որ իրականութեան մէջ կայ՝ համաձայնագիր մը, պաշտօնական փաստաթուղթ մը, որ ստորագրած են Ադրբեջանը, Հայաստանը եւ Ռուսաստանը:

Պիտի չառաջարկենք այլազան ենթադրութուններ, ջանալ բացատրելու համար Ստիպատ Թուղթի հեղինակներուն այս տարօրինակ մօտեցումը:

Սակայն ընդգծենք այստեղ որ նշեալ սահմանագծումը՝ ակնյայտ լրացում մըն է, անխուսափելի եւ անշրջանցելի հետեւանք մըն է, լռելեայն բայց բացայայտ մասնիկ մը՝ 09 Նոյեմբեր 2020ին ստորագրուած համաձայնագրի հիմնական բովանդակութեան:

Երբ որ կը յանձնես – եւ կը ստանաս – հողեր, պիտի որ գիտնաս թէ ինչ է նրանց տարածագիծը !

[Այժմու դրութեամբ, հարկաւոր է անծայրածիր երազների սահմանագծումը կատարել՝ իրական աշխարհին մէջ:

Ոմանք կտրականապէս դէ՛մ են՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ, նոր գոյացած սահամանգիծի հաստատումին:

Մի վայրկեան, մտածենք: Պարզապէս՝ մտածենք:

Եթէ այդ «դեմարկացիա»ն տեղի չունենայ, ապա… ի՞նչ է լինելու:

Մի պահ, ամենագործնական գետնի վրայ, ամէն հայ թող ջանայ իր մէջ պատասխանը գտնել – տեսնել –, այդ շատ պարզ հարցումին:

Թուրքերը մտնում են, ասում են՝ մեր հողին վրայ ենք:

Կառավարութիւնը ասում ա՝ մասամբ, հա… դա ճիշդ է… բայց շատ էք առաջ եկել, էլի… պիտի որ մի քիչ ետ քաշուէք, հա՞ ջան… եղբոր նման… մարդկութիւն է… պարկեշտ հարեւանութիւն… յանուն խաղաղութեան…

Հապա՜…

Դեմարկացիան նշանակում է որ երկու կողմերը պիտի ընդունին սահմանագիծ մը:

Որպէսզի գոնէ թուրքերը՝ անկէ աւելի, ներս չմտնեն. երբ որ ուզեն, ուր որ ուզեն, անելու համար ինչ որ ուզեն:

Ոեւէ մէկը, լրջօրէն, հնարաւո՞ր կը համարէ որ այս վիճակը կրնայ մնալ ինչպէս որ է, որպէս երկարատեւ statu quo, մինչեւ որ… հայկական բանակը ի վիճակի դառնայ դէ՞մ դնելու ներխուժումին… ետ դո՞ւրս հանելու, թուրք զօրքերը…

Իսկ թուրքերն ալ այդպէս, սպասելու են, հա՞… Որպէս՝ fair-play… Մինչեւ որ մենք մեր ուժերը հաւաքենք, ու կարենանք մի բան անել իրենց դէմ… հապա…

Թող ուրեմն, մէկ անգամէն, իրենց տուները գնան: Ամէն բան կը մնայ ինչպէս որ է, խօ՛սք: Եւ երբ որ մեր բանակը դարձեալ գոյանայ, իրենց կը զանգենք, կ’ասենք՝ լաւ, հիմա ետ համէցէք, դաւայ: Եւ պատմութիւնը կը շարունակուի հենց այն կէտից, ուր այդպէս առկախուեցաւ ամէն բան:

Գոնէ այս հանգրուանին, եթէ գործնական մի բան պիտի մերժենք, ժխտենք, անհրաժեշտ է որ բացատրենք թէ ի՞նչ է դրա այլընտրանքը. իսկական, գործնական, շօշափելի գետնի վրայ:

Թէ ոչ, տեսական վերլուծումների… սահմանը չկայ: Այդ ոլորտում, հա, որեւէ դեմարկացիայից կարելի է խուսափիլ: Առ յաւէտ:

Ի դէպ, նոյնանման բան մը է, Սպիտակ Թուղթի հեղինակների վերոնշեալ այդ ըսածը, իրենց պատասխանել ուզողների հասցէին: Խնդիրը այն է որ սակայն, իրենց ըսածն է որ լրիւ ու բացառապէս տեսական է, ցնորաբանութեան աստիճանի:

Այնտեղ ուր պէտք է չափազանց զգոյշ, աչալուրջ եւ ամուր հանդիսանալ՝ սահմանագծման փաստաթուղթերու մէջ գործածուած բառերն են, բանաձեւումները. իրենց երեւելի ե՛ւ լռելեան բովանդակութիւններով: (Եւ հիմնական այս պատճառով է որ հայկական կողմի օրուայ պետական ներկայացուցիչները պէտք է որ ըլլային՝ հասուն, փորձառու, ատակ, հմուտ եւ վարպետ: Դեռ – մեղմօրէն – չըսելու համար՝ որոշ կասկածներէ վեր…)

Սակայն այս վտանգը նուազ կը վերաբերի, գոնէ եւ ամէն դէպքում՝ ԼՂԻՄի սահմաններով Արցախի մը:

Հայաստանի եւ Արդբեջանի արեւելեան սահմանը գծելը, ինքնին, չի կրնար նշանակել որեւէ հայկական հրաժարում՝ ԼՂԻՄի սահմաններով Արցախէն: Անիմաստ են այս ուղղութեամբ ահազանգները:

«ԼՂԻՄ»ի «Ի»ն, կը վերաբերի՝ Ինքնավար բառին: Որ կը հաստատէ այդ տարածքի նախնական կարգավիճակը: Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ: Ըստ սովետական Սահմանադրութեան՝ Ադրբեջանէն անջատ, յատուկ եւ առանձնայատուկ, ուրոյն տարածաշրջան մը: Որ ըստ նոյն այդ, Խորհրդային Միութեան սահմանադրութեան տառացի բովանդակութեան, կրնար որոշել դառնալ՝ լրիւ անկախ:

Հայաստան-Ադրբեջան սահմանագծումը, արդէն պաշտօնապէս՝ կապ չունի Արցախի «կարգավիճակի» նիւթին հետ:

Արդարեւ, ԼՂԻՄի սահմաններով Արցախին «կարգավիճակը», յայտարարուած է՝ որպէս լրիւ անջատ նիւթ մը: Առկախ խնդիր մը, որուն լուծումը դեռ պիտի գոյանայ՝ անստոյգ ապագայի մը:

Այդպէս յայտարարուած է՝ Հայաստանի եւ մանաւանդ Ռուսաստանի կողմէ:

Եւ այդպէս ընդունուա՛ծ է նաեւ՝ թուրքերուն կողմէ. դրա փաստը լինելով այն, որ հրադադարէն ի վեր, իրենք տեւական «ճնշումներ» կը բանեցնեն, որպէսզի այդ, «Արցախի կարգավիճակ»ի նիւթն ալ, վերջ գտնէ: Հիմա ու անմիջապէս:

Քանի որ իրենք ալ հասկցան որ այդ հինգ տարիի պատմութիւնը, որոնց ընթացքին պէտք է վերջնականապէս որոշուի Արցախի կարգավիճակը, պարապ բան է: Այդ խնդիրը առկախ կը մնայ, մինչեւ այնքան ժամանակն որ Ռուսաստանը այդպէս ուզէ: Եթէ ոչ, ի՞նչ… Ադրբեջանը կը ստիպէ, որ ռուս զինուորները դո՞ւրս ելլեն Արցախի այդ մնացորդէն… այստեղ ալ, երեւի իրենց երազներն են որ կարիքը ունին սահմանագծումի…

Նուազագոյնը, անկարելի է որ Ռուսաստանը արագօրէն այդ կարգախիճակի նիւթը փակէ, այդ ալ՝ ի նպաստ Ադրբեջանին:

Քանզի այդ կը նշանանակէ որ ռուսական զօրքերը դուրս պիտի ելլեն՝ Արցախէն մնացած այդ մասնակի տարածքից: Ու այդպէսով, պիտի ամբողջանայ ՆԱՏՕի յաղթանակը՝ Ռուսաստանի դէմ: Անդրկովկասի մէջ: Ռուսաստանի դրան շէմին – քարտէզի վրայ մէկ հատ մը նայեցէք, Ադրբեջանի եւ Ռուսական Դաշնութեան միջեւ սահմանին… – :

2) Երբ որ այդ սահմանագծումը կատարուի, ռուս զօրքերը կը շարուին Հայաստանի արեւելեան լրիւ սահմանագծին վրայ, ինչպէս որ է արդէն պարագան՝ արեւմտեան սահմանին վրայ: Արցախի մնացորդն ալ արդէն շրջապատուած է ռուս զինուորներով:

Այնուհետեւ, նկատի ունենալով որ շատ հաւանական չէ, որ Վրաստանը կամ Իրանը ռազմական յարձակում գործեն Հայաստանի վրայ, մեզի համար պատերազմի սպառնալիքը կը վերանայ: Անորոշ, սակայն հաւանականօրէն ոչ կարճ տեւողութեամբ մը:

(Այլապէս, ՆԱՏՕն, Թուրքիոյ ընդմէջէն, այլեւս ու այս անգամ պէտք է որ ուղիղ եւ ուղղակի առճակատումով կռուի՝ Ռուսաստանի Դաշնութեան դէմ… Այդ պարագային, յաջողութիւն բոլորին, այդ ուղղութեամբ մենք մեր պարտքը երեւի տուել ենք արդէն… աւելիով…

Սակայն այդպիսի իրադարձութեան մը պարագային, միայն Հայատանը  չէ որ կը դիմագրաւէ «գոյութենական» գրաւական մը. նոյնիսկ, բառին աստուածաշնչական իմաստով՝ Յայտնութենական կացութիւն մը: )

3)  Եւ կը լծուինք Հայաստանը վերականգնելու աշխատանքին, բոլոր առումներով:

Այս ուղղութեամբ նշելով որ  09 Նոյեմբեր 2020ին հրադադարի համաձայնագրի կը վերացնէ այն տնտեսական արգելակները, որոնց մինչեւ հիմա ենթարկուած էր Հայաստանը:

4) Յետոյ կը նայինք, դէպքերի շարունակութեան համար… Ամէն բան, իր պատեհ ժամը ունի…

. Թող ներողամիտ լինեն Սպիտակ Թուղթին հեղինակները, քանի որ, հա, այս յայտագիրը անյարմար է՝ Արեւմուտքին համար: (Զատո)ՆԱՏՕին գործին չի գար…

* * *

Այդ Սպիտակ Թուղթին հեղինակները ծանրօրէն թերագնահատում են այն ուժեղ եւ խորունկ, ազգայնական հակազսպանակումը, որ տեղի պիտի ունենայ հայերուն մէջ, իրենց կրած՝ նուաստացուցիչ, պատուաբեկիչ, եւ անասելի տարողութեամբ աղէտալի պարտութեան պատճառով:

Թերեւս նոյնիսկ ճիշդ սրա կարիքը ունէր, Հայութիւնը: Դարձեալ կենսական դարձած, կարիք մը: Որպէսզի թօթափուին, իրենք զիրենք գտնեն, ուշքի կան: Եւ ապրին նոր փրկարար Զարթօնք մը, անոր նման որ կայծ տուաւ 1830ական թուականներուն, բազմաթիւ դարերի մահամերձ թափիրէն, ազգային ունայնութեան, ստրկացումէն եւ հաւաքական ինքնաժխտումէն ետք:

Ժամացոյցին ճօճանակը երբ որ ետ վերադառնայ, ճիշդ ժամը ցոյց կու տանք՝ բոլորին:

Սակայն մինչ այդ, անստոյնգ տեւողութամբ, այդ Ստիպատիկ Թուղթին մօտեցումը հաւանաբար «նորոյթ» կը հանդիսանայ: Մօտայէն կ’ըլլայ:

Որովհետեւ Հայութեան վիճակուած այժմու կացութեան մէջ,  Ֆրանսայի ժամանակակից պատմութեան բնորոշ դրուագի մը լոյսին տակ, երկու այլընտրանքային հակազդեցութիւններ կան՝ Վիշի, կամ Տը Կոլ:

Անմիջական կերպով, Վիշին է որ կը տիրապետէ… Այդ ալ մաս կը կազմէ, հիմնական բաղադրիչ մըն է՝ Պարտութեան: Վերջինս տակայն անդառնալի չէ:

Վախն է (աւելի ճիշդ բառ չկայ այս պարագային), սովորական  վախի զգացում մը, որ ոմանք կը ջանան ներկայացնել որպէս Բանականութեան Ձայնը, Իրատեսութեան Ուղին, իմաստութիւն եւ բա՜րձր խելացիութիւն:

Համարելով որ հայերը շատ տկար են, թէ նրանք անկարող են դիմագրաւելու «մնայուն պատերազմ»ի կացութիւն մը, այդ Սպիտակ Թուղթին հեղինակները կը քարոզեն՝ մնայուն անձնատւութիւն: Շարունակական ու տեւական նահանջ, ազգային յարատեւ տեղատւութուն, առ յաւէտ :

Իսկ դա, լուծո՞ւմ է: Արցախի կորուստէն ետք, անցած տասներեք ամիսները, որոնց ընթացքին Հայաստանի կառավարութեան դիրքորոշումը հիմնուած էր հաշտութեան ձգտումներու, խաղաղապաշտական համոզումներու եւ ծայրագոյն տեղատւութեան վրայ, կը փաստեն որ՝ ոչ:

Եւ թէ, ոչ միայն մնայուն ինքնայանձնումը լուծում մը չէ, այլ ընդհակառակը, կը վատթարացնէ կացութիւնը:

Ամէն մէկ զիջումէ ետք, յարձակողն ու ներխուժողը՝ նոր զիջում մը կը պահանջէ: Կացութիւնը հանդարտեցնելու որեւէ ջանք, կը մեկնաբանուի որպէս տկարութեան նշան, նոր պատեհութիւն մը՝ նորէն ու աւելի յարձակելու:

Կը մնայ ուրեմն ամբողջական ենթարկումի «լուծումը»: Տեղին գաղափար է, timingը սքանչելի է: Քանի որ այժմու Թուրքիան ալ արդէն – բացէ ի բաց եւ բառացիօրէն – կ’ուզէ վերահաստատել Օսմանեանութիւնը:

Բայց ուրեմն այդ փայլուն ապագան որ մեզ խոստանում են, Արցախի կորուստէն ի վեր, ոչ թէ ապագայ է, այլ գլխապտոյտ տալու աստիճան վերադարձ մը՝ դէպի անցեալ: Դէպի այդ՝ երջանիկ եւ երեւակայական գոյակցութիւնը հայերու եւ թուրքերու միջեւ, թուրքերու լուծին տակ:

Հոյակապ, բացառիկ ու կատարեալ ժամանակաշրջան մը, երազային աշխարհը վերածուած իրականութեան, ուտոպիան դարձած իրողութիւն, չքաստանը դարձած՝ Հայաստան:

Մինչեւ որ ափսոս, տեղի ունեցան այդ.. այդ… է՜հ, անհամութիւնները: Հայերո՛ւն յանցանքով:

Այսպէս ուրեմն՝ Հայոց Պատմութեան այժմու ընթացիկ վերախմբագրումը, խորքին մէջ, վերամշակումն է նոյն այդ  revisonnismին, որ Ցեղասպանութեան ուրացողականները մեզ հրամցնում են, շատո՜նց է ի վեր: Եւ որ, որոշ հայեր, միշտ էլ հալած իւղի նման կուլ տուած են:

* * *

Լիպարիտեանը… Լիպարիտեանն է: Այս պահը իր յաղթանակին պահն է, ուրեմն լաւ, թող զայն մի քիչ ըմբոշխնէ: Պատերազմի արդար կանոնն է…

Քառորդ դար ետք, բացայայտ է որ անօգուտ է իր եւ իր նման ԼըՏըՊըյականների հետ վիճաբանիլը: Ամէն բան արդէն ըսուած, այդ ներքին ճակատի վրայ:

Հետեւաբար այս հանգրուանին, հա, պրա՛վօ: Իրենք է, որ յաղթեցին: Շնորհաւոր լինի: Բայց այս roundին համար, միայն… Պատերազմը, դեռ չէ վերջացած:

Սակայն միւս երկու հեղինակների պարագան, տարբեր է :

(Պիտի խնայեմ այստեղ համեստափայլ «2018 եւ 2019 թվականների ՀՀ ՊՆ ավագ փորձագետ»ը, ինչպէս որ ինք խոստովանում այդ, գրքոյկին մէջ:

Ուրեմն իր ատենին գործատէրը, որու նա կը ծառայէր իր մասնագիտական հմուտ խորհուրդներով, այդ անձն է որ խիզախօրէն արձակած էր՝ «նոր պատերազմ, նոր տարածխքներ»  գրգռիչ լօզունքը, կռուազան կարգախօսը, մարտահրաւէրը: Զորս, նուազագոյնը եւ ի միջի այլոց, այն ազդակներուն մաս կը կամէ որոնք ձգանը հանդիսացան յաջորդող փառաւոր հարուածին, զորս ճաշակեցինք:

Բաղադրիչ մը՝ այն շշմեզուզիչ pokerի ձեռքին, հսկայական պլաֆին, որ խաղցաւ «յեղափոխական» վարչակարգը, եւ որու արդիւնքը հանդիսացան այդ բոլոր սոսկալի կորուստները, անասելի նախճիրը…

Այդ նոյն ՀՀ Պաշտպանութեան Նախարարը, որ կը ստանար ուրեմն այս Սպիտակ Թուղթի սոյն հեղինակուհիի օգտաշատ խորհուրդները, այս պահուն՝ նստած է բանտում: Նիւթերու կապակցութեամբ, որ կը վերաբերին իր արարքներին – կամ թերացումներին –, որպէս ՀՀ ՊՆ, 2020ի աղէտալի պատերազմէն՝ առաջ, կամ ընթացքին : Չէ, լաւ… այդ ամէնը մէկդի դնենք այստեղ) :

Միւս երկու հեղինակներուն պարագային, ուրեմն, հակառակ որ նրանք շատ ուժգին ջանքեր կատարած են, որպէսզի իրենց ըսածը «ուղեղային» մօտեցումի մը երեւոյթը ստանայ, ստորագրեալը այն տպաւորւթիւնը ունի որ անոնց այս միջոցառումը արդիւնքն է այն ծայրագոյն զգացական ցնցումին զորս բոլոր հայերը կ’ապրին, այս աղէտալի վիճակին մէջ որ կը տեւէ արդէն մէկ տարիէ աւելի, եւ որ դեռ կը շարունակուի վատթարանալ:

Այդ պարագային, այս ալ ուրեմն իրենց ձեւն է, ջանալ դարմանելու այդ խորունկ հոգեբանական խանգարումը: (է հա, ես ալ կրնամ անցնիլ որպէս հոգեբանութեան ոլորտի բանիմաց փորձագէտ, եթէ այդ 45 անձերը որոնք լեցուցած են այդ հարցարանը որ ծառայած է այդ Սպիտակ Թուղթի յօրինումին, եւ դրա երեք հեղինակները, մասնագէտներ են այն բոլոր, անծայրածիր նիւթերի առնչութեամբ, զորս այդտեղ ներկայացուած են) :

Եթէ իրապէս այդ է, այս աշխատութեան խորքի մղումը (քանի որ դա ուրիշ նշանակալից ազդեցութիւն չի կրնար ունենալ), ուրեմն լաւ: Ինչո՞ւ չէ: Յուսանք որ փորձը յաջող եղած է այդ առումով, գրքոյկը արտադրող անհատներին համար:

Եթէ ոչ, իրենց աւելի շուտ պիտի յանձնարարէի ՝ խմել: Նուազ ճիգ ու ջանքեր պահանող միջոց մըն է, ջանալ մեղմացնելու համար հոգիի տառապանքը, եւ հնարաւոր է որ դա այդ ուղղութեամբ աւելի ազդու հանդիսանայ, քան թէ այդպիսի գրքոյկ մը հրատարակելը: Այո, դարմանում չէ, սփոփանքը – ամէն անգամին – ժամանակաւոր է միայն: Բայց ոչինչէն լաւ է: Այս օրերուն, գոհանանք գոնէ այդքան յաղթանակով:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

Մոթրէալ, 30 Նոյեմբեր 2021

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք