Յիշողութեան ծեր պահակը

1992

Արձակուրդի ճամբորդութեան վերջին օր, Փարիզ: Կ’որոշենք գերեզմանատուն այցելել :

Որեւէ մէկ գերեզմանատունի մասին չէ խօսքը, այլ Փէր Լաշէզի գերեզմանատան:

Հոն թաղուած են բազմաթիւ հռչակաւոր անձեր , որոնց կարգին՝ Մոլիէր, Լա Ֆոնթէն, Փօլ Էլիւար, Էտիթ Փիաֆ, Ճիմ Մորիսըն, Շոփէն, Կիյօմ Ափոլինէր, եւայլն…

Այդտեղ կը գտնուին նաեւ Զօրավար Անդրանիկի եւ Աւետիս Ահարոնեանի շիրիմները:

Օգոստոսի շաբաթ կէսօրէ ետք մըն է: Սաստիկ տօթ: Տիկնոջս հետ կը ներկայանանք գերեզմանատան վարի դուռը:

Քիչ մը նախորդ այցելութենէս մնացած յիշողութեամբ, քիչ մը պատահական քարտէսի մը վրայ ստու­գելով, կը հաստատենք որ մեր փնտռած շիրիմները կը գտնուին գերեզմանատան ամենէն վերի անկիւնը: Մեծ է «Փէր Լաշէզը»ը… Եւ բարձունքի վրայ տարածուած:

Կը սկսինք մագլցիլ: Գորշ սալայատակին վրայ, երկու շաբթուան տեւողութեան Փարիզի փողոցները անխնայ չափչփած մեր ոտքերը նորէն չարչարանքի կ’ենթարկուին: Կը քրտնինք, կը հեւանք ու կ’առաջանանք:

Մեր քայլերն ու գլուխները հետզհետէ կը ծանրա­նան: Մթնոլորտն ու մեր մտքերը հետզհետէ կը թանձրանան: Օդը կը ճնշէ։ Գերեզմաններով շրջապատուած այս ճամբան կարծէք վերջ չունի։ Հետզհետէ կը լռենք: Եւ կը շարունակենք:

Անդադար քրտինքի, յոգնութեան եւ աճող յուզումի ազդեցութեան տակ, քամուած, չորցած եւ սպառած, շուտով կը մոռնանք մեր շուրջի փառաւոր, իսկապէս անորակելի ճոխութեամբ բայց վիճելի ճաշակով կառուցուած, գրեթէ իրարու վրայ դիզուած շիրիմնակոթողները, ինչպէս նաեւ խումբ-խումբ, թափառող զբօսաշրջիկները… Այս մեռելային բլուրին վրայ, կան միայն երկու շիրիմներ որ մեզի կը սպասեն։ Եւ մենք կ’ուղղուինք դէպի անոնց, յամառօրէն:

Ինչ որ պարզ այցելութիւն մը պիտի ըլլար, կը վերածուի ահա գողգոթայի, ուխտագնացութեան, բնազանցական որոնումի, կը դառնայ յաճախանք :

Եւ յանկարծ, անկիւն մը դառնալու ընթացքին, յայտնութեան մը պէս, մեր առջեւ կ’ելլէ յանկարծ՝ Անդրանիկը:

Ետեւի ոտքերուն վրայ ցցուած իր տենդոտ ձիուն վրայ, կեցուածքը մարտական եւ ազնուական, պեխերը անծայր, կողքին՝ զինուորներ եւ առջեւը կուրծքը ուռեցուցած առաջնորդող հրեշտակ մը, Զօրավարը, Փէր Լաշէզ գերեզմանատան այս անկիւնը արձանացած, գլուխը բարձր եւ նայուածքը հեռուն, ուղղակի կը խոյանայ դէպի յաւերժութիւն։

Շիրիմին վրայ կանգնած հսկայ կոթողը այդպէս յանկարծ տեսնելով, ճիչ մը կ’արձակենք, մենք ալ չենք գիտեր ճիշդ ինչ պատճառով… Նպատակին հասած ըլլալու յաղթական կանչ, վերջապէս վարձատրուած յոգնութեան հառաչանք, թէ ուրիշ, աւելի խուլ ու պղտոր յու­զումներու արտայայտութիւն…

Քիչ մը աւելի կը մօտենանք, եւ հետաքրքրութեամբ կը նկատենք ալեհեր ծերունի մը, կքած Անդրանիկի արձանին տակ ու շիրիմին առջեւ, որ ծաղիկներ կը դասաւորէ, թաղարներ կը ջրէ պարտէզի երկարավիզ ամանով մը… Եւ ինքն իրեն կը խօսի, կը մրթմրթայ…

Դիտմամբ հեռու կը մնանք, իբրեւ թէ ուրիշ գերեզմաններով հետաքրքրուած կը ձեւացնենք մենք մեզ, եւ աչքի ու ականջի ծայրով կը դիտենք ու մտիկ կ’ընենք:

Անդրանիկի փառքն է որ կը հիւսէ, բարձրաձայն, ֆրանսերէնով, այդ ծերունին… «Ամէնէն մեծերէն էր, ամենէ՛ն մեծերէնԱշխարհի բոլոր զօրավարներն ու սպաները կը խոնարհէին անոր քաջու­թեան եւ արժէքին առջեւԱնդրանիկ Փաշան էր ան » :

Գաղտնաբար նկար մը կ’առնեմ տեսարանէն։ Ծերունին միաժամանակ կը շարունակէ իր մենախօսութիւնն ու պարտիզպանական աշխատանքները : «Ես

տասնըութը տարեկան էի, երբ իր հրամանին տակ զինուոր եղայՄեզ առաջնորդեց դէպի յաղթա­նակ »

Անշուշտ , այստեղ, մեր ներկայութեան շնորհիւ իր քարոզչական խանդավառութեամբ տարուած, ծերունին կը չափազանցէ։ Ինչ որ ալ ըլլայ իր ներկայ տարիքը, դժուար է հաւատալ որ ան ծառայած ըլլայ Անդրանիկի հրամանատարութեան տակ ։ Եւ կամ, վերացական, պատկերաւոր ու գաղափարական իմաստով է որ ան կը յայտնէ իր այս յաղթական զինուորագրութիւն…

Կը մօտենանք: Աւելի քաջալերուած, ծերունին ձայնը կը բարձրացնէ, մեզ անմիջապէս ընդունելով որպէս հանդիսատես եւ ունկնդիր իր հպարտութեան, հիացմունքին… Ուրիշ զբօսաշրջիկներ, աղմուկէն եւ յարաբերական համախմբումէն  հետաքրքրուած, կը մօտենան, մտիկ կ’ընեն, նոյնիսկ կը նկարեն այս այլահնչիւն անունով զօրավարին տպաւորիչ արձանը, կ’անցնին ու կ’երթան:

Ծերունին կը հանդարտի վերջապէս ։ Կը հառաչէ եւ ձեռքով դէմքին առատ քրտինքը կը սրբէ։ Յետոյ, կողմնակի նայուածք մը նետելով մեզի՝ «դուք հայ էք, այնպէս չէ՞» Ձեռքս կը դնեմ իր ոսկրոտ ուսին վրայ, որպէս միակ լուռ պատասխան : Գլուխը կը շարժէ… Յետոյ ուժերը հաւաքելով, կը փորձէ վերսկսիլ իր ինքնաբուխ ճառը: Բայց ալ շունչը կարճ է… «Թուրքերը պաշարեցին, յանձնուիր ըսինըսաւ ոչ, դո՛ւք յանձնուեցէք» Կը լռէ նորէն:

Կը փորձեմ հասկնալ թէ ով է, Անդրանիկի շիրիմին այս ներշնչուած պարտիզպանը: Տարիքի բերու­մով, ծերունիին բացատրութիւնները անստոյգ են եւ անհասկնալի: Մէկ բան յստակ է, ան կանոնաւորապէս կը զբաղի այս գործով, ամբողջովին ինքնագլուխ նախաձեռնութեամբ:

Կը հարցնեմ եթէ ան գիտէ թէ ուր կը գտնուի Ահարոնեանի շիրիմը։ «Ա՜հԱն ալ իմ գործս է. տեսնէիք թէ ի՜նչ վիճակի մէջ էր, առաջ…  հիմա միշտ ծաղիկ կը դնեմ, կը խնամեմեկէք , եկէք»։

Ջրամանը ձեռքը, ծերունին մեզ կ’առաջնորդէ, դանդաղ ու երերուն, բայց անվարան քայլերով։ Դագաղներու, շիրմաքարերու, կոթողային այլազան շինուածքներու լաբիւրինթոսի մէջէն սողոսկե­լով, վերջապէս կը հասնինք իսկապէս թարմ ծաղիկներով զարդարուած շիրիմի մը։

Ծերունին, յաղթա­կան ժպիտով մը, «ահա՛ այս է» կը հաստատէ, եւ դեռ յօնքերուն եւ քիթին վրայէն կաթկթող քրտինքը չսրբած, կը սկսի արդէն ծաղիկները փայփայել, սարքաւորել…

Տիկնոջս դէմքին կը նայիմ: Ան ալ նկատած է… Բայց լուռ կը մնանք…

«Հիմա, հիմա նկարէ» կ’ար­տօնէ ծերունին, ծաղիկները վերջին անգամ մը շտկռտելէ ետք, եւ երկու քայլով փափկանկատօրէն կը հեռանայ շիրիմէն։ Նորէն նայուածքներու փոխանակում կնոջս հետ… Ի՞նչ ընել… Մեքենան կը հանեմ եւ կը նկարեմ:

«Շատ լաւ, հիմա պէտք է որ երթամ, կէս ժամէն կը գոցեն» կ’ըսէ ծերունին, հաւանաբար հաշիւ ընելով որ իր դժուար քալուածքով այդ ժամանակամիջոցը հազիւ կը բաւէ հասնելու համար գերեզմա­նատան դարպասին… Կը ձեռնուի մեզի հետ ու կը մեկնի:

Առանց մէկ խօսքի կը կռթնիմ ամենամօտ շիրմաքարին , այս անգամ խուսափելով կնոջս նայելէ: Երեսիս քրտինքը կը սրբեմ : Պարզ չէ կացութիւնը:

Որովհետեւ, այս շիրիմը, որ Անդրանիկի պարտիզպան  զինուորը այդքան գուրգուրանքով եւ յարգանքով կը խնամէր, որ այդ հոյակապ ծերունին այդքան հպարտութեամբ ներկայացուցած էր մեզի, որ ես նկարած էի նոյնիսկ… Աւետիս Ահարոնեանին չէր պատկաներ:

Նախ, ես անցեալին այցելած էի Հայաստանի Պատուիրակութեան նախագահին գերեզմանը, եւ զայն լաւ կը յիշէի: Յետոյ, իրողութիւնը հոս էր, մեր աչքերուն առջեւ: «Արթին Արոնեան», կը յայտնէր շիրմաքարը, փորագրուած ոսկեգոյն տառերով, ինչպէս նաեւ ողբացեալին տիկնոջ անունը եւ պատշաճ թուականներ… Ոչ իսկ գոնէ Ահարոնեան… Արթին Արոնեան…

Ոտքի կ’ելլեմ , վճռակամ: Ժամանակ չկար կորսնցնելու: Կէս ժամէն պակաս ունէինք:

Յիշողութեանս ապաւինած, քիչ մըն ալ բախտին վստահելով, Այտային հետ կը սկսինք հեւ ի հեւ փնտռել Ահարոնեանի իսկական գերեզմանը: Պահ մը ետք, տասնեակներով շիրիմներու միջեւ վազվռտելով եւ  վրայէն ցատկռտելով, զայն կը գտնենք: Հեռու չէր, ինչ որ կը բացատրէր որոշ չափով ծերունիին շփոթը, որ հաւանաբար վարչական գրասենեակին հարցուցած էր գերեզմանի վայրը, եւ պարզապէս անկատար ուղ­ղութիւն տրուած էր իրեն: Տարիքն ու յուզումը ամբողջացուցած էին թիւրիմացութիւնը:

Հիմա, պէտք է որ գտնէի ծերունին: Կինս կը ձգեմ հոն, որպէս ապահով նշան չկորսուելու համար այս գերեզմանատան մոլոր ընդարձակութեան մէջ, եւ կը վազեմ դէպի ելք : Քիչ մը ետք, կը տեսնեմ արդէն ծերուկին կքած ուրուագիծը: Քայլերս կ’արագացնեմ, կը հասնիմ…

Կը սկսիմ բացատրել: Խօսքերուս ընթացքին, ծերունիի դէմքին վրայ աստիճանաբար կը կարդամ զարմանք, հետաքրքրութիւն, թերահաւատութիւն, եւ վերջապէս խռովք, հոգեկան ու մտային իսկական շփոթ, յու­սահատութիւն:

Կզակը կը դողդղայ, գլուխը կ’օրօրուի, ճակատը կը պրկուի, աչքերը կը խոժոռին: Ամբողջ էութեամբ կը բողոքէ ծերունին: Եւ կը ժխտէ, կը մերժէ: «Չի՛ կրնար ըլլալ»:

Հակառակ այս անսպասելի հակազդեցութեան, կը յաջողիմ զայն համոզել որ գոնէ հետեւի ինծի մինչեւ խնդրոյ առարկայ շիրիմը: Սակայն նաեւ կը սկսիմ զղջալ…

Կը քալենք, եւ կողքիս ծերունին դժգոհ ձայնով կը մրթմրթայ : Զի կրնար ըլլալ … Գերեզմանատան տնօրէնութիւնն է որ ուղղութիւն տուաւ… Այս ինչ պատմութիւն է…

Չեմ պնդեր, բայց արդէն կասկածը ինկած է ծերուկին խոցելի մտքին մէջ: Շատ բան խանգարած եմ, աւրած եմ, հոգ չէ թէ անգիտակցաբար եւ անմեղօրէն, ճիշտ հակառակը ընելու նպատակով եւ լաւագոյն միտումներով… Երանի ձգէի, մարդը թող շարունակեր այդ միւս շիրիմը ծաղկացնել, հաւատալով որ Ահարոնեանինն է, փոխանակ այդքան ժամանակուայ իր աշխատանքն, նուիրումն ու յուզումները այսպէս իմաստազրկէի… Հիմա արդէն լիովին կը խղճահարուիմ, բայց շատ ուշ է ։

«Աւետիս, ֆրանսերէնով, Արթին կըլլայ»… կը փորձէ հիմա պաշտպանուիլ ծերունին: «Այդ քու գտածդ Ահարոնեանին զաւակը ըլլալու է»…

Այլեւս չեմ խօսիր: Արոնեանն ալ Ահարոնեանին ֆրանսերէնը թող ըլլայ… Գործած աւերս բաւարար է արդէն: Եւ երբ որ կը միանանք կնոջս, ծերուկը կը փորձէ հիմա այս բոլորը համադրել, ձեւով մը կարգաւորել: «Ոչ, կը տեսնես, ասոր վրայ գրուած է «Հայաստանի ՊԱՏՈՒԻՐԱԿՈՒԹԵԱՆ նախագահ» … եւ ոչ թէ «ՀԱՅԱՍՏԱՆՒ՛ նախագահասիկա Աւետիս Ահարոնեանը չէմիւսն է շիտակը» :

Յետոյ թուականները նկատի կ’առնէ, բարձրաձայն հաշիւ մը կ’ընէ, եւ յաղթական՝ «չէ, անիկա Ահարոնեանին զաւակն ալ չէ, բայց եղբայրը», յաղթականօրէն կ’եզ­րակացնէ ծերունին:

Անվիճելի է հաստատումը: Հետեւաբար չեմ վիճիր:

Կնոջս հետ գաղտնի ժպիտ մը կը փոխանակենք: Ծերուկը ինքզինք գտած է արդէն: Դիպուածը անցած է, ամէն բան վերադարձած է բնականոն վիճակի: Ներուած է մեր խան­գարիչ արարքը:

«Ամէն պարագայի, վնաս չունիաս ալ հայրե­նակից է, եւ մանաւանդ Ահարոնեանին ազգական: Ասկէ յետոյ, այս մէկ հատով ալ ես կը զբաղիմ, մի մտահոգուիք»,  կը վստահեցնէ մեզ վերջապէս ծերունին: Յետոյ նորէն, ինքն իր հետ խօսելով եւ վիզին քրտինքը սրբելով, պզտիկ-պզտիկ քայլերով, կը հեռանայ ան…

Զղջումս եւ խղճի խայթս փարատած են: Այտային հետ ձեռք-եռքի եւ առանց խօսելու, կը մեկնինք գերեզմանատունէն:                       

Ահարոնեանը եւս իր աննման պահակն ու պաշտպանը գտած էր:

Հայդուկ Շամլեան

Հոկտեմբեր 1992