Մինչեւ վերջ, եւ մանաւանդ՝ անկէ անդին

1993

ՀՅԴ Ծրագրի վերամշակման հարցին առաջին վտանգը զայն վերամշակելու պատրուակով հիմնովին փոխելն է: Առաջին ծուղակը նաե՛ւ: Առաջին՝ թէ՛ կարգի եւ թէ կարեւորութեան իմաստով: Փոփոխութիւն միայն փոփոխութեան համար՝ անմիտ, քանդիչ ու ձրի քմայք մըն է միայն: Վերանորոգման խանդավառութիւնը վատառողջ հակումը ունի հին-ճեղածը անգամ այդպէս նկատելու եւ կուրօրէն, անզգուշօրէն խախտելու էականը: Բարի միտումներու դժոխային ուղին՝ մէկ ձեւով:

Անշուշտ կան նաեւ անոնք, որոնք դիտմամբ պիտի ուզեն այս առիթը օգտագործել, անգամ մը եւս խափանել ու կործանել փորձելու համար կուսակցութիւնը: Անգամ մը եւս՝ պիտի չյաջողին անշուշտ: «Վերակառուցման» ճամբով է, որ վերջ գտաւ Համայնավար Կուսակցութիւնը: Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը Համայնավար Կուսակցութիւնը չէ:

Այսուհանդերձ, այս նախապատրաստական ու հիմնական վերապահութեամբ, նորէն, անհրաժեշտ կը մնայ Դաշնակցութեան ձեռնարկած Ծրագրի վերամշակման այս գործողութիւնը։

* * *

Նախ՝ որովհետեւ օգտակար է Ծրագրին որոշ կէտերը, իրենց սահմանումին մէջ, այժմէականացնել, նկատի ունենալով որ անոնք սկզբնապէս կամ նախապէս շարադրուած են իբրեւ տեսական եւ քիչ թէ շատ հեռաւոր նպատակներ, եւ այսօր կը ներկայանան արդէն իբրեւ կատարուած ու անմիջական իրողութիւն: Խորէին մէջ, ոչ մէկ նպատակ վախճանական է: «Վախճանը» Ծրագրի վերջակէտն է, եւ այս վերջինը ոչ միայն անխախտելի չէ անշուշտ, այլ արդեն իսկ անստոյգ է եւ շարժուն, շնորհիւ մեկնաբանական եւ  կիրարկման անսահման կարելիութիւններու: Ուրիշ խօսքով, հարկաւոր է Ծրագիրը ընդլայնել, յաջորդ հանգրուանի վերաբերեալ նպատակներով զայն յարմարեցնելու համար մինչեւ օրս կուսակցութեան ապահոված գործնական հոլովոյթին եւ յառաջխաղացքին:

Յետոյ, ժամանակն է յիշեցնելու, որ… ժամանակը  հարցէ դուրս է: Որոշ բաներ, շատ մը բաներ, ժամանակավրէպ չեն կրնար ըլլալ, որովհետեւ անժամանցելի են: Ժամանակի հետ կապ չունին: Ծրագիրը, լայն չափով, կը բովանդակէ սկզբունքային տիեզերական բանաձեւեր, որոնք  ըստ երեւոյթին պարբերաբար հարկ է ըստ այնմ վերահաստատել: Ժողովրդավարական վերատեսութեան կնիքը, այս ուղղութեամբ, կրնայ միայն ամրապնդել Ծրագրի գաղափարական  հիմունքը, կրկնուող հեղինակութեամբ մը թարմացնելով անոր այլապէս անձեռնմխելի արժէքը: Այս բոլորը՝ գոնէ հանգչեցնելու համար որեւէ մտահոգութիւն: Նաեւ՝ իսկապէս «վերանորոգելու» համար էականը:

Վերջապէս, եւ հոս է թերեւս միակ հարցը, Ծրագրի – եւ հետեւաբար կուսակցութեան- բնոյթն իսկ  ամբողջացնելու անհրաժեշտութիւն մը կայ այսօր: Հոս եւս՝ ամբողջացնել, եւ ոչ թէ փոխել: Եւ հարցը չի վերաբերիր գաղափարական տուեալներուն, որոնք, տակաւին շատ պիտի կրկնենք, անվիճելի են: Պարզապէս, գործնական  գետնի վրայ, կուսակցութիւնը պէտք է պատրաստուի  նաեւ  ըստ էութեան քաղաքական գործիէ մը դառնալու կարելիութեան, առանց որեւէ ձեւով շեղելու իր գաղափարական ակունքներէն:

Վիճաբանութիւնը նոր չէ: Սակայն  «ռէալփոլիթիք»ի այս տարօրինակ ժամանակներուն, աւելի քան երբեք, կուսակցութիւնը կը դիմագրաւէ գաղափարը գործնականին հաշտեցնելու ծանր դժուարութիւնը:

Հակադրութեան պարագային, հաստատենք արդէն, հարց պէտք չէ ըլլայ: Գաղափարը ամէն բանէ առաջ: Մինչեւ այսօր, ներկայ Ծրագրով իսկ,  կուսակցութիւնը յաջողեցաւ այս սկզբունքը կիրարկել ու պահպանել: Սակայն, քաղաքական մօտակայ պատասխանատուութիւններու հեռանկարով, այլեւս հարկաւոր է Ծրագրի մէջ պաշտօնապէս արձանագրել կուսակցութեան գործունէութեան նոր երեսը եւս:

* * *

Այս դիտանկիւնէն հարկ է նշել, թէ ներկայ ամբողջ Ծրագիրը ինքնի՛ն նախաբան մը կը հանդիսանայ, նախապատրաստական յայտագիր մը՝ վերջերս նորէն յայտարարուած ու շեշտուած «Դէպի Երկիր» կոչին ու դիտաւորութեան:

Միւս կողմէ, սխալ կ’ըլլայ նաեւ Ծրագիրը այնպէս մը վերաշարադրել, որ անոր մէջ այս անգամ տիրապետէ միայն  ներկայ Հայրենիքի պարագան: Սխալ ՝որովհետեւ այդպիսի մօտեցում մը կը սահմանափակէ ու կը կաշկանդէ կուսակցութիւնը այժմու Ծրագրին մէջ նախատեսուած շատ մը այլ կենսական սկզբունքներու եւ նպատակներու առընչութեամբ, կ’անտեսէ  հայ ազգի գոյութեան այլազան երեսները – ինչպէս յատկապէս Արտերկրի ճակատագիրը – եւ, վերջին հաշուով, յետին վերլուծումով, կը խեղաթիւրէ խնդրոյ առարկայ Յեղափոխութեան տուեալը, հիմնադիր  ազդակը, որմէ կախեալ է, ըստ սահմանումի՝ նոյնիսկ անուանապէս Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գոյութիւնն իսկ:

Կը մնայ ուրեմն այսօր ընդլայնել, ամբողջացնել կուսակցութեան նպատակները, նկատի ունենալով առաջին հանգրուանի գոնէ ձեռք բերուած յարաբերական յաջողութիւնը, մասնակի եզրափակումը, Հայաստանի անկախութեան վերահռչակումով:

Դէպքերու այս դրութեան եւ այս պայմաններուն մէջ, էջը դարձնել նորէն աներեւակայելի է, որովհետեւ տակաւին գործին մէկ մասը հազիւ կատարուած է: Մնացեալը մոռնալ եւ կենդրոնանալ յիշեալ տարրական նուաճումին վրայ միայն՝ նոյնպէս անըմբռնելի մտածում է, որովհետեւ կամաւոր վիժումի կը դատապարտէ հարիւր տարուան  այլապէս ընդարձակ հոլովոյթ մը, որ դեռ չէ հասած իր լրումին, որ թերեւս չունի – պէտք չէ ունենայ- անգամ որեւէ վերջնական յանգում:

Հայ  Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, իր Ծրագիրով, պէտք է հիմա ոչ թէ նուազեցնէ իր պարտաւորութիւններն ու պատասխանատուութիւնը, այլ զանոնք աւելցնէ՝ նոր մարտահրաւէրներ ստանձնելով: Հարցը չափազանց անհրաժեշտ է, կացութիւնը՝ անկիւնադարձային, որովհետեւ կուսակցութեան էութիւնն է խնդրոյ առարկան: Ինչ որ կը նշանակէ հայութեան էութիւնը…

* * *

Արդարեւ, հակառակ յաճախ տարածուած կարծիքի մը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, մինչեւ այսօր, իր առաջնահերթ սահմանումին մէջ, քաղաքական կազմակերպութիւն  մը չէ: Շփոթը, հակառակը կարծողներու մօտ, կու գայ հաւանաբար «կուսակցութիւն»  բառէն:

Եւ այսպէս է, որ յատկապէս արեւմտեան ժողովրդավարութեան խեղկատակութեամբ խաբուած, շատ յարաբերականօրէն ազատ աշխարհի մէջ գործող հռչակաւոր  կուսակցութիւններու օրինակով հմայուած, շատ մը հայեր, նոյնիսկ դեռ իրենք զիրենք այսպէս կոչելու յամառող դաշնակցականներ, կասկածելի  մոլորումի մը մէջ կ’երազեն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը «փոխել»՝ միայն զայն վերածելու համար այս կամ այն քաղաքական կազմաւորման նման դատարկ պատեանի մը, ընտրական մեքենայի մը, շահագրգռուած խմբաւորումի մը, պատեհապաշտ ձեւակերպութեան մը:

Գաղափարն է միակ ինքնանպատակը: Քաղաքականութիւնը երբեք չի կրնար ըլլալ նոյն ձեւով, որովհետեւ ըստ սահմանումի ան միջոց է միայն, եւ եթէ դառնայ ինքնին դիտաւորութիւն՝ կը վերածուի վտանգաւոր, սին ու քանդիչ երեւոյթի:

Դաշնակցութիւնը նախ իմաստասիրական դաւանանք մըն  է: Մտածելու եւ գործելու ուղղութիւն, հոգեկան  կեցուածք, ապրելու գերագոյն կանոն եւ ուղեգիծ, կեանքի եւ գոյութեան դիմաց ամբողջական աշխարհայեացք:

Ծրագիրը լայնօրէն կ’արտայայտէ այս երեւոյթը: Անոր բովանդակութիւնը մեծ համեմատութեամբ տեսական է: Գործնական առաջադրանքները կու գան յետոյ, ընդհանուր սկզբունքներու սահմանումին եւ վերլուծումին իբրեւ յատուկ պատկերաւորում, եզրափակում: Այս կարգը պատահական չէ: Եւ միայն իսկապէս անուղղամիտ մօտեցում մը կրնայ զայն վերագրել փորձել մտաւորական ռազմավարութեան:

Առաջին օրէն, Ծրագրի կիրարկման ձեռնարկող գործիչները,բոլոր հիմնական մարզերու մէջ, գիտակցած են այս երեւոյթին, եւ ըստ այնմ աշխատած: Այստեղ է ուժը, իւրայատկութիւնը եւ խորհուրդը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան:

Ա՛յս է, որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը դարձնէ անխորտակելի, եւ կը գերազանցէ ամէն բան, նոյնիսկ ներքին ամէնաստորին կացութիւնները: Որովհետեւ որեւէ իսկական դաշնակցական, բնազդաբար կամ կամաւոր խորհրդածութեամբ, գիտակից կը մնայ այս վերացական ամէնազօր տուեալին, եւ կը մնայ Գաղափարին եւ Կուսակցութեան հաւատարիմ, անկախաբար ներքին հոսանքներու խաղերէ, անհատականութիւններու բախումներէ, ընդդիմադրական հակումներէ, որոշ տարակարծութիւններէ, հաշիւներէ, շեղումներէ… Դաշնակցութիւնը բնաւ պէտք չէ նոյնացնել, շփոթել դաշնակցականներու հետ: Գաղափարը  իր յատուկ, անջատ գոյութիւնը ունի, տրամաբանութիւնը ունի, ընթացքն ու հոլովոյթը ունի, եւ միշտ տարբեր ու բարձր է անհատներէ, մարդոցմէ, կեանքէն:

Նոյն այս պատճառով է որ նաեւ, շատ յաճախ եւ մինչեւ այսօր, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը խորապէս չհասկցուած կը մնայ շատերու կողմէ, ներառեալ իր որոշ համակիրներն ու մինչեւ իսկ շարքային քանի մը հետեւորդները:

Որովհետեւ, իր այս վեհագոյն առաքելութեան մէջ, ի հարկին, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը հարկադրուած է յաճախ կանխելու ժողովուրդի բնազդային կամքը, զանգուածային ձգտումները: Տեսլական  մը, ըստ սահմանումի, կը ժխտէ ներկան: Պատմականօրէն եւ մինչեւ այսօր, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը յաճախ ստիպուած  եղած է հայ ժողովուրդը զօրով փրկելու, անկախաբար այդ անբախտ ժողովուրդի մէկ կարեւոր մասին վայրկեանի անհասկացողութեան, անմիջական մերժումին, երբեմն դատապարտումին… Այս է իսկական գինը ազգային գոյատեւման: Պաշտօնական թշնամին ընկճիլը դեռ դիւրին բաժինն է հարցին…

1890էն ի վեր, ի՞նչ եղած է մեծագոյն տոկոսը, hամեմատութիւնը, հայութեան մէջ դաշնակցական ներկայութեան: Հարազա՛տ ներկայութեան…. Եւ, դարձեալ թուաբանականօրէն, ի՞նչ եղած է լաւագոյն չափը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պարգեւուած ժողովրդային հաւանութեան, քաջալերանքին, չխօսելու համար սեռ երախտագիտութեան մասին… Տակաւին ոչ շատոնց տեղի ունեցած ընտրութեան մը արդիւնքը խիստ խօսուն է այս ուղղութեամբ:

Ալ ի՞նչ պէտք կայ խօսելու Վանի, Սասնոյ, Փետրուարեան, Արցախեան եւ տակաւին այլ ապստամբութիւններու մասին, որոնք ամէն մարդ լա˜ւ գիտէ, «հիմնական պատճառը» նկատուած են հայոց դժբախտութեան Հարիւր տարուան շարունակական փորձերով կատարելագործուած, այսօր ազգային մարզանք դարձած է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը հարուածել, հետզհետէ աւելի անարդար ու անհեթեթ ձեւերով:

Հակառակ այս մռայլ հաստատումին, սակայն, այս նոյն անիծեալ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնն է ,որ հայոց  արդի պատմութեան ամբողջ տեւողութեան եղած է ոչ միայն հայութեան գոյութեան երաշխիքը, այլ անոր պատիւը, հպարտութիւնը, որակն ու արժէքը յայտաբերող, հաստատող ու պաշտպանող մղիչ ուժը:

(Անմիջապէս յիշենք, որ սկիզբը գտնուեցան նաեւ ուրիշ կուսակցութիւններ, որոնք նոյնանման դեր մը ստանձնեցին հայութեան հոլովոյթին մէջ: Կը խօսինք  անշուշտ միայն ազատագրական պայքարի զինեալ հանգրուանի ընթացքին ստեղծուած յեղափոխական  կազմաւորումներու մասին եւ ոչ թէ յետագային, ամէն  բան վերջանալէ ետք, յանկարծ երեւան եկած պղտոր խմբաւորումներու… Դեռ հաւանաբար այս վերջինները եւս, ինչպէս նաեւ կարգ մը այլ բնոյթի խումբեր, իրենց յատուկ մասնակցութիւնը բերած են կամ կը շարունակեն բերել հայ իրականութեան: Ամէն պարագայի, ասոնցմէ եւ ոչ մէկը այստեղ մաս կը կազմէ մեր նիւթին):

Առանց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, հայ ժողովուրդը պիտի ըլլար ու մնար ստորադաս, յետամնաց, ընկճուած, խեղճ ու խղճալի, վերջնականապէս կոտրուած՝ բարոյական, մշակութային, ազգային եւ վերջին հաշուով մարդկային իմաստներով:

Այս իրողութեան ակնյայտ պատկերացումներէն մէկը այսօրուան Հայաստանի պարագան է:

Խորհրդային տիրապետութեան ընթացքին, համայնավարութիւնը չէր պատճառը՝ որ հայրենի ժողովուրդը մատնուեցաւ այժմու վիճակին, այլ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան բացակայութիւնը:

Այսօր, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնն է որ նորէն, շնորհիւ իր վերընձիւղումին՝ հայրենի հողի վրայ, իբրեւ թէ՛ ներշնչում եւ թէ գործօն ուժ, դարձեալ կ’ազնուականացնէ հայ ժողովուրդը, անոր կու տայ բարոյական նկարագիր, մարդկային արժէքներու գիտակցութիւն, ազգային պատիւ եւ հպարտութիւն, հոգեկան մարտունակութիւն եւ յանձնառութիւն, եւ այս բոլորը ի գին  աներեւակայելի դժուարութիւններու, հակառակ անհանդուրժելի խոչընդոտներու եւ խափանարարական դաւադրութիւններու:

Այս մահ-ու-կենաց հարցէն զատ ուրիշ բան չէ Արցախի իրողութիւնը, հնգամեայ յաջողութիւնը:

Նոյն շունչով նշենք նաեւ հակառակ օրինակը: Մինչեւ իրենց յարաբերական ջլատումը, Արտերկրի գաղութներու՝ շնորհիւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան է , որ կը պահէին իրենց բարոյական եւ մարդկային պատուաւոր աստիճանը: Կուսակցութիւնը, թէ՛ բառացիօրէն ու թէ փոխաբերականօրէն, ցեխին մէջէն հանեց ու վերցուց զրկեալ, ցրուած ու քայքայուած հայ ժողովուրդը, հայ ազգութիւնը, եւ զանոնք վերահաստատեց իրենց արժանի մակարդակին վրայ: Հետագային, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան առաջնահերթութիւններու շրջումովը «Դէպի Երկիր», Սփիւռքի գաղթօճախները մատնուեցան աճման ու զարգացման յաճախ մտահոգիչ դանդաղացումի:

Հիմնադիր Երրորդութեան սուրբի հանգամանքը հիմնականօրէն հռետորական ստեղծագործութիւն մը ըլլալով, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան վերոյիշեալ իրագործումները անշուշտ աստուածային հրաշքով մը չէ, որ տեղի ունեցած են: Այլ, եւ կը  վերադառնանք մեր անմիջական նիւթին, շնորհիւ Ծրագրին: Եւ այստեղ է որ գաղափարը կը միանայ գործնականին, եւ կուսակցութիւնը կը դառնայ ոչ թէ միայն տեսական, այլ մանաւանդ ազդու եւ արդիւնաբեր իրականութիւն:

Մատնանշենք հիմա Ծրագրի այս էական երեսը բաղադրող յղացքներէն երկու նմոյշներ միայն՝ Յեղափոխութիւն եւ Ընկերավարութիւն:

Կուսակցութեան անունը միայն ի մտի ունենալով, դժուար չէ անդրադառնալ թէ անոր գոյութեան իմաստը լայնօրէն կախեալ է Ծրագրի յեղափոխական բնոյթէն:

Սակայն ի՞նչ կը նշանակէ Յեղափոխութիւն: Ճիշտ է, սկզբնապէս, այս գաղափարը կը գործադրուէր իր անմիջական իմաստով: Այսինքն՝ իբրեւ կառավարական կառոյց մը, վարչակարգ մը քանդելու կամ փոխելու ձգտում: Ինչ որ շատերու մօտ առաջացուց նորէն այն շփոթը, թէ այս գաղափարաբանական տուեալը, խորքին մէջ եւ հիմնականօրէն, քաղաքական նպատակ մը կը հետապնդէր միայն:  Սխալ է այս մեկնաբանութիւնը:

Հայ ազատագրական շարժումի առաջին զինեալ հանգրուանը պատճառը չէր կուսակցութեան յեղափոխական գաղափարի հաստատման, այլ անոր մէկ ազդեցութիւնն ու կիրարկումը միայն: Այլապէս, այնքան մը կը սահմանափակուի Ծրագրի տարողութիւնը, որ անհնար կ’ըլլար բացատրել, թէ ինչպէս կուսակցութիւնը հազիւ քանի մը տասնամեակներէ աւելի երկար կեանք  կրցած է ունենալ:

Սակայն ահա, Յեղափոխութիւնը եւս, իր գաղափարական առաջին իմաստով, կը գերազանցէ որեւէ գործնական սահմանում եւ վստահաբար շատ աւելի է, քան թէ քաղաքական ժամանակաւոր գործընթաց մը միայն:

Եթէ Յեղափոխութիւնը, ըստ դէպքերու հարկադրանքին, կրնայ ներկայանալ իբրեւ քաղաքական վարչակարգ մը տապալելու միտող շարժում, ան նախ եւ  առաջ կը մնայ մտային ու հոգեկան սկզբունք մը,  դիրքորոշում մը, դիտանկիւն մը, ապրելակերպ մը,  գործելու եղանակ մը, ըմբռնելու եւ որոշելու ձեւ մը,  բացատրելու եւ համոզելու կոչում մը, ամբողջական եւ բազմակողմանի  վարքագիծ մը, կշռոյթ մը, ընթացք մը  ներշնչում մը, ոճ մը:

Յեղափոխութիւնը անպայման չի հակադրուիր օրէնքին,օրինապահութեան: Իբրեւ մնայուն, շարժուն եւ միշտ կենդանի յղացք, ան կը յարմարի անթիւ կացութիւններու: Յեղափոխական ըլլալ, իր լայն  ու սկզբնական իմաստով, կը նշանակէ՝ յանուն հաւատքի եւ ճշմարտութեան, եւ ի հարկին,  հոսանքի դէմ երթալ, որոշ հեղինակութիւններ եւ հանգամանքներ հարցականի կամ կասկածի ենթարկել,  սովորականէն անդին տեսնել, կեցուածք որդեգրել, դիրք բռնել, բնաւ չվարանիլ, չընկրկիլ, չնահանջել, չվախնալ ու չվհատիլ եւ մինչեւ ծայր, մինչեւ վերջ – հետեւաբար, յարատեւօրէն – յարատեւել ու պայքարիլ: Այս ամէնը ՝ շինիչ նպատակներով ու կարգապահութեան լուրջ գիտակցութեամբ, յարգելով օրէնքներու ոգին, խելացի մօտեցումով:

Շնորհիւ այս  ամէնազօր գաղափարին է ,որ կուսակցութեան արտադրած վեհագոյն տիպարը, կեանքի եւ պատմութեան մէջ, կը մնայ ընդմիշտ եւ ամէնուրեք ի զօրու: Արցախի լեռներէն մինչեւ արեւմտեան մեծ քաղաքի մը փողոցները, ռմբակոծուող քարայրի մէջ կամ գրասենեակի մը համակարգչին ետեւ, Յեղափոխութիւնը մնայուն շարժում է, կեանքի իմաստ եւ ուղղութիւնէ, առօրեայ իրականութիւն է, պայմանով որ ըլլայ հարազատ եւ անվերապահ, անեղծ ու անկեղծ:

Հետեւաբար, ինչպէ՞ս մեկնաբանել ոմանց առաջարկը՝ կուսակցութեան անունն իսկ փոխելու, վերցնելու համար անոր «խանգարիչ», գրգռիչ, մտահոգեցնող երկրորդ բառը: նոյն անձերը անշուշտ կ’ուզեն, այս անուանական փոփոխութենէն անդին, ջնջել նաեւ Ծրագրի յեղափոխական հիմքերը: Դեռ չխօսելու համար Ուխտին մասին, որու հաստատած արիւնոտ  յանձնառութիւնը կ’երեւի թէ, յանկարծ, ոմանց կը խրտչեցնէ: Ճիշտ ա՛յն պահուն, երբ ուրիշներ, ուրիշ տեղ, բառացիօրէն իսկ կը կիրարկեն յիշեալ յանձնառութիւնը… Կասկածելի բան մը կայ, իրապէս, «ժամանակը անցաւ»ի այս անհեթեթ եւ կեղծօրէն «արդիական» մօտեցումին մէջ:

Նոյնն է պարագան այն մարդկային ու մարդկայնապաշտ դաւանանքին, բացարձակ գաղափարին, որ կը կազմէ Ծրագրին մէկ այլ հիմունքը, եւ որ ,բառամթերքի հարկադրանքով, կոչուած է «ընկերվարութիւն»:

Որքան ծիծաղելի է , եւ նոյն առեն տխուր, Ընկերվարութիւնը իբրեւ քաղաքական գետնաքարշ իրականութիւն մը սահմանելու, սահմանափակելու այն անպարկեշտ փորձը, որուն ձեռնարկած են այսօր ոմանք:

Մինչդեռ, նոյնինքն ժամանակակից պատմութեան այժմու հանգրուանը ցոյց կու տայ, որ եթէ ընկերվարութիւնը «Ձախողեցաւ», ատիկա ալ միայն իր քաղաքական արտայայտութեան մէջ է: Ընկերվարութեան միակ հարցը,եթէ կայ, ասիկա է:

Իբրեւ գաղափարաբանութիւն, Ընկերվարութիւնը անձեռնմխելի եւ վեհագոյն ձգտում մըն է մարդն ու մարդկութիւնը արժեւորելու, արժանի դարձնելու իրենց կոչումին ու գոյութեան, զանոնք… մարդկայնացնելու:Ան կը միտի ճշմարտութեան, արդարութեան եւ հաւասարութեան սկզբունքներու վրայ հիմնելու, վերականգնելու մարդկային վիճակը, իր ամէնէն  համերաշխ ու ազնիւ արտայայտութեան մէջ: Ինչպէ՞ս կարելի է մտածել անգամ այսպիսի իմաստասիրական գաղափարէ մը հրաժարելու մասին:

Խօսինք գործնականօրէն: Հանգուցեալ խորհրդային կայսրութեան պարագային, ընկերվարութիւնը չէ  որ ձախողեցաւ, այլ անոր անունի մէկ հրէշային գործածութիւնը, խեղաթիւրումը, շահագործումը: Նոյն տեսանկիւնէն, յոռեգոյն պարագային, եւ եթէ այստեղ նկատի ունենանք այս անգամ Ֆրանսիայի ընկերվարական վարչակարգի աւելի համոզիչ ձախողութիւնը, կարելի է ընդունիլ որ ընկերվարութիւնը, իր գործադրութեան մէջ, հակում ունի շեղելու եւ չյաջողելու:

Սակայն ահա, Խորհրդային Միութեան խորտակման կամ Ֆրանսայի Ընկերվարական կուսակցութեան փլուզումի աղմուկին մէջ, քիչեր կ’ուզեն նշմարել նաեւ այս «ձախակողմեան» գաղափարաբանութեան հակադրուող միւս դաւանանքի անվիճելի ձախողութիւնը եւս:

Այսօր, արեւմտեան տնտեսութեան երկարատեւ եւ հաւանաբար անբուժելի քայքայումը ակնյայտ փաստն է, որ «աջակողմեան» գաղափարաբանութիւնը, յատկապէս իր դրամատիրական արտայայտութեան մէջ, վերջ գտած է: Ութսունական թուականներու նիւթապաշտ խանդավառութեան հեւքը այսօր ի յայտ կու գայ իբրեւ հոգեվարքի վերջին հառաչանք, եւ մսխումի ու կեղծ ճոխութեան տարիներէն ետք, յանկարծ, արեւմտեան աշխարհի ընկերութիւնները – եւ Ընկերութիւնը – իրենք զիրենք ճգնաժամային վերատեսութեան մըն է, որ կ’ենթարկեն:

Սակայն դրամատիրութիւնը, նիւթականէն անդին չունենալով որեւէ իսկական գաղափարական  հիմք, այսօր դատապարտուած է ըստ էութեան անհետանալու, մինչ նոյնը չէ պարագան ընկերվարութեան: Այս վերջինը եթէ ձախողեցաւ, ատիկա միայն գործնական իմաստով է: Մինչդեռ հակադիր տեսութիւնը՝ հակաընկերվարական յղացքը, ոչ մէկ իմաստ ունէր, բացի գործնականէն… «Սնանկութեան» մասին կարելի է խօսիլ միայն դրամատիրութեան եւ անոր կապուած նիւթապաշտ ըմբռնողութեան պարագային: Ընկերվարութիւնը չի կրնար մատնուիլ այդ վիճակին, որովհետեւ ենթարկուած չէ հաշուապահական նոյն կանոններուն:

Եւ յանկարծ, այսօր, ականատես կ’ըլլանք միջազգային արտակարգ ալեկոծումի մը: Ֆրանսիայի մէջ աջը իշխանութեան կը վերադառնայ խորապէս ձախակողմեան տրամադրութիւններով զինուած: Ամերիկայի մէջ, նախագահ մը կ’ընտրուի յատկապէս շնորհիւ իր ազատական, յառաջդիմական եւ յստակօրէն ընկերային մտահոգութիւններուն: Քանատան, իր սահմանադրութեան եւ մնայուն վարչակարգին մէջ ամրապնդած ընկերային ծրագիրներով եւ սկզբունքներով, մարդասիրական քարոզչութեամբ եւ դիրքորոշումներով, շատոնց ձախակողմեան է: Այսպէս, կամայ-ակամայ, համոզումով կամ ստիպողաբար, աջէն դէպի ձախ թեքում մը տեղի կ’ունենայ այսօր մոլորակի տարածքին:

Հակառակ դաշտին  մէջ՝ հակառակ շարժում մը: Անշուշտ, կանուխ է խօսելու համար խորհրդային ազդեցութիւնէն տակաւին նոր դուրս եկած երկիրներու մասին, որոնք հնամեայ հասկացողութիւն մը ունին այս հարցերուն մասին, եւ  հետեւաբար դեռ հակամէտ են կարգ մը ժամանակավրէպ ծայրայեղութիւններու: Ուշ կամ կանուխ, անոնք պիտի գտնեն իրենց ճամբան:

Սակայն, տակաւին հեղինակաւոր համայնավար վարչակարգեր, ինչպէս Չինաստանը կամ Վիեթնամը, այսօր ինքնատիպ հոլովոյթի մը կ’ենթարկուին, եւ «շուկայի ընկերվարութիւն» կամ նմանօրինակ անուններ կրող տարօրինակ սկզբունքներով հետզհետէ կը կերպարանափոխուին, հիմնելու համար նոր տնտեսութիւն մը: Անհատական նախաձեռնութիւնը կը քաջալերուի, կը վարձատրուի այստեղ, բայց հաւաքական հսկողութեամբ մը կամ հովանաւորութեամբ մը՝ որոնք զայն կը չափաւորեն, կը շրջագծեն:

Այս երկու շարժումներն ալ, խորքին մէջ, կը միտին հաստատելու իսկական ընկերվարութիւնը: Հաւասարութեան գաղափարը, ի մասնաւորի, կը կիրարկուի միջազգային չափանիշներով, ցաւագին եւ անխուսափելի ձեւով: «Հարուստ» երկիրներու մէջ, այսօր, աղքատութիւնը վերածուած է  համաճարակի, եւ «մեծ» պետութիւններու արկղները հետզհետէ կը պարպուին, մինչ անոնց պարտքը կը հասնի աներեւակայելի մակարդակներու: Միւս կողմէ, «աղքատ» երկիրները իրենց բնակիչներուն կու տան նախապէս անհնար առիթներ, իրենց բարօրութիւնը բարելաւելու դիտաւորութեամբ:

Մոլորակի երկ-կողմանի այս էական փոփոխութիւնը, այժմ, դեռ անկանոն է, կամայական եւ անզուսպ: Սակայն կարելի է զայն ծրագրել, կազմակերպել ու համադրել, եթէ կամքը ըլլայ, որպէսզի ան վերածուի այլապէս շինիչ ու փրկարար կացութեան մը, մարդկային բարենորոգման ամբողջական վիճակի մը:

Համաշխարհային այս երկու շարժումներուն,  հակա-հոսանքներուն հանդիպման կէտը կրնայ ըլլալ-պէտք է ըլլայ- իսկական ընկերվարութիւնը:Մարդկութեան ապագան է խնդրոյ առարկան: Տիեզերական ժամադրութիւն մը ուրեմն՝ երկար խարխափումներէ ետք, ճիշդ այն գաղափարաբանութեան հետ, զոր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը որդեգրած է իր Ծրագրին մէջ…Խօսինք՝ վերամշակման մասին:

Վերոյիշեալ օրինակներու հպանցիկ թուարկումով արդէն կարելի է անդրադառնալ, թէ Ծրագիրը, իր ամբողջութեան մէջ, կը հիմնուի գաղափարական անժամանցելի սկզբունքներու վրայ, կը դիմագրաւէ համամարդկային բարձր հարցադրումներ եւ , վերջին վերլուծումով, կը ձգտի տիեզերական արտակարգ նուաճումներու:

Այս գետնի վրայ, յատկապէս, այս գրութեան սկիզբը արտայայտուած վերապահութիւնը կը ստանայ իր ամբողջական իմաստն ու կարեւորութիւնը:

Որովհետեւ,նուազագոյն չափով անգամ աղաւաղել Ծրագրի այս էական բովանդակութիւնը՝ կը նշանակէ –ո՛ճ աւելի, ո՛չ պակաս- վերջ դնել կուսակցութեան:

Եւ թերեւս այստեղ է, որ պէտք է շատ ուշադրութեամբ եւ զգուշութեամբ ուսումնասիրուին ՀՅԴ Ծրագրի վերամշակման  գործողութեան դրդապատճառները…. Այսպիսի քայլ մը վստահաբար չ’առնուիր գոհացնելու համար  հիւրասենեակի ռազմագէտները, ամէնագէտները, անցեալին շահագրգռուած ու խանդավառ եւ այսօր անկարող ու յանկարծ մտահոգ, հին կամ հինցած նախկին դաշնակցականները, ոչ ալ որեւէ ամբոխի մասսայական իսկ քմայքները, կամայական կամ կասկածելի ճնշումները, անցաւոր ու յանցաւոր իշխանութիւններու ջանքերով գրգռուած  հակադաշնակցական նոր եռանդը, ազգային ընդհանրացած ու սրբապիղծ այս դարձը, սայթաքումը… Շա˜տ աւելին պէտք է, քանդելու համար Դաշնակցութիւնը:

Որպէսզի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը մինչեւ ծայր հաւատարիմ մնայ ինքն իրեն, նախընտրելի է, որ ան իր ներկայ վիճակին մէջ ամբողջովին դադրի, քան թէ փոխուելու պատրուակով վերջ գտնէ:

Առաջին պարագային, կուսակցութիւնը հասած կ’ըլլայ իր սրբազան լրումին, հայ ժողովուրդը կը ստանձնէ ազգային այս անկումին պատասխանատուութիւնը, եւ  ոչինչ կ’արգիլէ որ կուսակցութիւնը խորքին մէջ շարունակ, վերսկսելով ծայրէն, նորէն զտուած եւ բիւրեղացած, կորիզային եւ ընդյատակեայ, վերադարձած  իր նախնական անյաղթելի վիճակին, միշտ անխորտակելի:

Երկրորդ ձեւով, ան ժխտած կ’ըլլայ իր ամբողջ անցեալը եւ իսկապէս կ’անհետանայ, վերջապէս տեղի տալով գոնէ դարէ մը ի վեր զայն  կործանել փորձող ներքին ու արտաքին թշնամիներուն:

Ծրագիրը պիտի վերամշակուի, ի հարկին, միայն  ու միայն պատասխանելու համար Պատմութեան: Որովհետեւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը հաշիւ ունի տալիք Պատմութեան միայն:

* * *

Վերոյիշեալ բոլոր դիտողութիւններն ու հաստատումները, վերջին վերլուծումով, կ’ընդգծեն Ծրագրի գաղափարական բովանդակութեան առաջնահերթութիւնը՝ անոր քաղաքական տարողութեան նկատմամբ:

Թէ քաղաքականը երկրորդական պէտք է ըլլայ, գործիք ու միջոց պէտք է ըլլայ, ու ծառայէ գաղափարականին, ասիկա ակնյայտ անհրաժեշտութիւն մըն է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան նման կուսակցութեան մը համար:

Սակայն, ահա, կուսակցութեան գործնական ըլլալու կորումը մինչեւ այսօր արդէն յաճախ ծանր շփոթներ առաջացուցած է այս ուղղութեամբ, նոյնիսկ երբեմն այն տպաւորութիւնը տալով, որ ի հարկին քաղաքական նուաճումները աւելի կարեւոր են քան գաղափարական իրագործումները: Հանգրուանային ռազմավարութեան հարց…

Արդարեւ, այս նուրբ, վարպետ, բայց նաեւ վտանգաւոր մօտեցումը թոյլ կրնայ տալ հասնելու այն եզրակացութեան՝ որ երբեմն քաղաքականը պէտք է տիրապետէ գաղափարականին,յանուն այս վերջինին  իսկ վախճանական յաղթանակին… նպատակը կ’արդարացնէ միջոցները, ձեւով մը…

Այս մաքիավելեան շեղումներու առաջքը անպայման պէտք է առնուի, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան  հոլովոյթի արդի հանգրուանին, եւ հայոց ու Հայաստանի պատմութեան ժամանակակից իրադարձութիւններուն եւ փորձառութիւններուն լոյսին տակ:

Արդարեւ, հայրենիքի պետականութեան վերահաստատման իրողութիւնը, քանի մը տարուան ընթացքին միայն, իր հետ բերաւ խիստ մտահոգիչ, յուսախաբեցնող եւ դժբախտաբար աննախատեսելի երեւոյթներ, որոնք Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը տեղաւորեցին յատուկ մարտահրաւէրի մը դիմաց:

Այսօր կասկածէ դուրս է որ Արտերկիրը, ի  մասնաւորի Հայ Յեղափոխական  Դաշնակցութեան  գործունէութեան ճամբով, աւելի յաջող, ազդու, արդիւնաբեր, տրամաբանական, հասուն եւ անեղծ կերպով կը  պաշտպանէ հայոց ազգային շահերը, քան Հայաստանի պետութեան  վրայ ձեռք դրած այժմու վիճելի իշխանութիւնները:

Հայրենիքի հողին վրայ նոյնպէս, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը շարունակէ իր այս ընթացքը, առանց շեղելու, առանց վարանումի, հակառակ իր դէմ ուղղուած բոլոր տեսակի հարուածներու, ճնշումներու, հալածանքներու, բարոյական ու նիւթական կեղեքումներու: Հայ ժողովուրդը յաճախ առաջին զոհն է, խաբուած մեղսակիցն է այս մահացու աստիճաններու ձգտող հակա-դաշնակցական դաւադրութեան, եթէ ոչ նոյնիսկ, ձեւով մը, դաշնակցականները իրենք, ներքնապէս…

Ցաւագին է հաստատումը, բայց նաեւ անխուսափելի եւ անժխտելի: Եւ մանաւանդ, կազմակերպուած հակազդեցութեան եւ լուրջ դարմանի կը կարօտի ան: Ծրագրի  վերամշակումը մէկ կարեւոր ազդակը պէտք է ըլլայ այդ դարմանիչ պատասխանին:

Երանի, հազար անգամ երանի, որ գտնուէր մէկ այլ կազմակերպութիւն, մէկ այլ քաղաքական համախմբում, որ կարենար արժանի ու պատշաճ ձեւով ըստանձնել հայրենիքը կառավարելու եւ տնօրինելու պարտականութիւնը, ազգային  վայել վարքագիծով եւ  առանց վտանգելու հայութեան գոյութիւնը:

Այն ատեն,  Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը ստիպուած չէր  ըլլայ մխրճուելու քաղաքական այս ցեխին մէջ, վատառողջ ու քանդիչ խաղին մէջ, ուր խնդրոյ առարկայ յետին ու միակ հարցն է իշխանութիւնը, պաշտօնական հեղինակութիւնը, բառին մարդկայնօրէն ամէնէն անարժան ու սին իմաստով:

Այն ատեն, Հայ Յեղափոխական  Դաշնակցութիւնը կրնար ազատօրէն շարունակել իր գաղափարական հոլովոյթը, եւ ձգտիլ այլապէս էական ու տիեզերական նուաճումներու:

Այն ատեն, հարկաւոր չէր ըլլար Ծրագրին մէջ փոխել ստորակէտ մը անգամ, քանի որ այդտեղ բանաձեւուած եւ ոչ մէկ սկզբունք ենթարկուած կ’ըլլար անմիջական մտահոգութիւններու արծարծած վերաճշդումի հրամայականին, գործնական պատշաճեցումի անհրաժեշտութեան:

Ուրեմն, աւելի քան հաւանական է այսօր, որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը պիտի ստիպուի ստանձնել Հայաստանը կառավարելու  պարտաւորութիւնը:

Սակայն Ծրագիրը, իր ներկայ վիճակին մէջ, թոյլ չի  տար որ կուսակցութիւնը դիմագրաւէ այս պատմական հարկադրանքը: Հակառակ իր  նախատեսած բոլոր մանրամասնութիւններուն, գործնական առաջադրանքներուն (յատկապէս «Նպատակ»ներու  վերջաւորութեան նշուած տասնըմէկ սկզբունքներուն, որոնք պէտք է ապահովուին «Հայաստանի Հանրապետութեան օրէնքներուն» մէջ), Ծրագիրը, իր բովանդակութեան էապէս  գաղափարական բնոյթով, այս արդի  ժամանակներուն չի կրնար դիմանալ քաղաքական աշխարհի հարկադրանքներուն:

Եւ նորէն վիճաբանութիւնը կը դառնայ ճգնաժամային:

Ի՞նչպէս ընել, որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Ծրագիրը յարմարի քաղաքական անբարոյ կամ բարոյազուրկ իրականութեան, առանց կորսնցնելու իր էական իմաստն ու արժէքը, այսինքն իր սկզբունքային եւ յեղափոխական գաղափարապաշտ սահմանումը, ինքնութիւնը:

Խորքին մէջ, դժուար չէ հարցումին պատասխանել, պարզապէս յայտնելով՝ որ Ծրագրի այդպիսի խեղաթիւրում մը անհնար է եւ անկարելի:

Նորէն,  նախընտրելի է որ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը  «վերջանայ», քան թէ նոյն անունին տակ – կամ, ըստ ոմանց, նոյնիսկ տարբեր անունով մը – ուրիշ կազմակերպութեան մը վերածուի, իշխանատենչ, իշխանամոլ, իսկական իմաստէ զուրկ եւ ձեւական այն խմբաւորումներուն պէս, որոնք մարդկային եւ գաղափարական ոչ մէկ արժէք կը ներկայացնեն եւ որոնք, իրենք զիրենք կուսակցութիւն կոչած, ժողովուրդը կը խաբեն ու կը շահագործեն սուտերով, ձեւակերպութիւններով, ժողովրդավարութեան պատրանքով:

Ամէն պարագայի, ի գին ամէն բանի, Ծրագրի գաղափարական անկեղծութիւնը պէտք է մնայ անձեռնմխելի: Աւելի վեր մատնանշուած գոյութեան հարցն է այս, եւ ոչ միայն կուսակցութեան գոյութեան,,, համայն ազգի մը ճակատագիրն է խնդրոյ առարկան:

Ասիկա ըսած՝ ոչինչ կ’արգիլէ, որ շատ զգուշօրէն բանաձեւուած պարբերութեամբ մը, Ծրագիրը ամբողջանայ այս ժամանակակից մտահոգութեան թելադրած յատուկ լիազօրութեամբ, որպէսզի  կուսակցութիւնը կարենայ դիմագրաւել անմիջական իր նոր պարտաւորութիւնները, առանց սակայն  ինքն իր էութիւնը ուրանալու:

Կարելի է նոյնիսկ այստեղ, իբրեւ օրինակ կամ առաջարկ, այս յաւելեալ պարբերութեան հետեւեալ բանաձեւումը ներկայացնել՝ «եթէ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը որեւէ ժամանակ անկարող է կամ կը դժկամակի երկիրը ղեկավարելու ներկայ Ծրագրին մէջ նշուած զուտ ազգային, էական եւ տիեզերական սկզբունքներուն համեմատ, եւ եթէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան համար անհնար է – կամ անհնար կը դառնայ -, իբրեւ քաղաքական զուգահեռ ուժ կամ պաշտօնական ընդդիմադրութիւն, ապահովել յիշեալ սկզբունքները, այդ պարագային Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը ինք, իբրեւ նաեւ քաղաքական կազմ, ժողովրդավարական միջոցներով պիտի ձեռք առնէ Հայաստանի կառավարութիւնը եւ զայն ստանձնէ այդ սկզբունքներուն համեմատ:

Այդ պարագային, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը իր կանոնագրի ճամբով պիտի կազմէ քաղաքական յատուկ յանձնախումբ մը, որուն պաշտօնը պիտի ըլլայ՝ ա) ներկայ Ծրագիրը յարմարեցնել պաշ՛տօնական կառավարութեան մը ծրագրին, առանց խորքային որեւէ շեղումի, այլ միայն, եթէ անպայման անհրաժեշտ է այս, առկախելով զուտ կուսակցական եւ յեղափոխական որոշ տարրեր, բ) կազմակերպել ու գործադրել ընտրական  բոլոր աշխատանքները, այդ զուգահեռ ծրագրին համեմատ, եւ գ) ստանձնել կառավարութեան պատասխանատուութիւնը, այս  հեղինակութեան կապուած բոլոր  ստորոգելիներով:-

Այսպիսի դաշնակցական  կառավարութեան մը առաքելութիւնը վերջ կը գտնէ այն պահուն, երբ կը սրբագրուի կացութիւնը, եւ երկիրը դարձեալ կը ղեկավարուի ապահովաբար վերոյիշեալ սկզբունքներուն համեմատ: Այդ պահուն՝ դաշնակցական կառավարութիւնը պիտի հրաժարի, եւ ժողովրդավարական միջոցներով իշխանութիւնը յանձնէ առ որ անկ է: – Այս արտակարգ պարագայի ամբողջ տեւողութեան, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, իբրեւ կուսակցութիւն, կը շարունակէ իր էական գործունէութիւնը ու զայն կը համադրէ յիշեալ քաղաքական յանձնախումբին հետ, առանց զիջումի կամ յապաղումներու, իսկ գաղափարական սկզբունքի մը եւ քաղաքական հարկադրանքներու միջեւ որեւէ հակադրութեան պարագային, առաջնահերթութիւնը կու տայ առաջինին, նոյնիսկ եթէ ձեւով երեւութապէս պիտի ընդդիմադիր դառնայ ուղղակի իրմէ սերած այդ յատուկ կառավարութեան»:

* * *

Հետաքրքրական է նկատել, որ Պատմութեան հոլովոյթը դանդաղ եղաւ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Ծրագրին ճշդած ընթացքին եւ կշռոյթին համեմատ, քանի որ այսօր Հայրենիքը ինք ձեւով մը փախցուց իր պատմական ժամադրութեան եւ հանդիպման մէկ պահը կուսակցութեան հետ: Թերեւս այս  է անէծքը իսկապէս յառաջադիմական կուսակցութեան մը: Իրականութիւնը միշտ չի համապատասխանէր Ճշմարտութեան  եւ  առօրեան միշտ քայլ մը ետեւ կը մնայ Գաղափարէն:

Բայց արդէն այդ չէ՞ եղած մնայուն առաքելութիւնը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան՝ յիշեցնել, որ Հայը ճակատագրին չի հաւատար, եւ անվերջ փոխել Պատմութեան ընթացքը, զայն ենթարկելու համար հայ ազգի հաւաքական ենթագիտակցութեան մէջ փոթորկող անյայտ ձգտումներուն, իղձերուն:

Դաշնակցութիւնը վեհագոյն կամքն է Հայութեան:  

Յարատեւ Պայքար, մինչեւ… ինչ որ ըլլայ:

Մ. Հայդուկ Շամլեան
Դրօշակ, 03 Նոյեմբեր 1993

Վերադարձ դէպի գլխաւոր էջ