Երանի Ստեփանակերտը յանձնէին

Արցախի կորուստով, Հայ Ազգը մեռաւ: էական պատճառը՝ անդարմանելի հիւանդութիւն մըն էր: Ահա այստեղ – դեռ միայն մասնակի – դիազննութիւն մը, բաղկացած չորս յաջորդական բաժիններէ:

. Արցախի ինքնախորտակում, Post-Mortem, Part 1 / Սուրճին նայելու հայկական Տեսլականը

Արայիկ Հարությունյանը (փաշինյանական արքունիքին Ստեփանակերտի վարունգը, ոչ Երեւանի դդումը), իւրայատուկ ժպիտ մը դէմքին՝ սրճել սիրող, սուրճ համտեսել, իմաստաւորել գիտցող, նուրբ կարգ ու վարքով, շնորհքով մարդ է: Ինչպէս որ տեսանք այդ, արդէն պատմական դարձած, առասպելական պատկերին վրայ, հա՞… պատերազմի ընթացքին…

Հետեւաբար, քանի որ այլեւս Արցախ չմնաց, եւ ուրեմն լրիւ անհեթեթ է որ տակաւին այդ անտանելի էակը կոչենք՝ «նախագահ», իր նոր, պաշտօնական տիտղոսը թող այսուհետեւ լինի՝ «ռուսական ռազմաբազայի Սրճեփը» :

արժանի չէ, որ շուրջի տղերքը տեսնուին այս նկարին մէջ
(եթէ արդէն կեղծ եւ շինծու չէր, կեղծիք չէր, այդ նկարը, եւս… )

* * * * *

Արցախի վերջին նախագահական ընտրութիւններուն, Երեւանի հեթանոսական վարչակարգի նախընտրած թեկնածուն էր՝ սոյն Ժպտերես Սրճեփը:

Ու նա ստացաւ արցախցիների ամենաշատ քուէները:

Եւ այսպէսով, Ապրիլ 2020-ին, Արցախի «նախագահ» դարձաւ Փաշինյանի այդ քծնող, լպրծուն, խղճալի կամակատարը: Որ այժմ ու այսուհետեւ, Ադրբեջանի՛ մէջ տեղաւորուած նոր ռուսական ռազմաբազայի Ժպտերես Սրճեփն է: ( Ի դէպ, զինք կրնանք նաեւ մտերմաբար կոչել՝ «Մուրադովի Կոֆե-Սարքողը» : )

* * * * *

. Արցախի ինքնախորտակում, Post-Mortem, Part 2 / Ժպտուն սրճեփը եւ արեւմտեան գործակալ՝ թունաւոր վաֆլին  

Վերոյիշեալ Սրճեբէն ետք, Արցախի վերջին նախագահական ընտրութիւններուն, փաշինյանական Երեւանին նշանակած թեկնածուներէն միւսն էր՝ Մասիս Մայիլյան կոչեցեալ, մողէզանման արարած մը:

Այս էակը այն աստիճան արեւմտապաշտ է, որ Մոսկուան արգիլած է իրեն մուտք գործել՝ Ռուսաստան: Այդ երկրի պետական անվտանգութեան պաշտպանութեան հիմունքներով:

(Արցախի մասին կը խօսինք կոր, հը՞…)

Ուրեմն ինչպէս ըսինք, ընտրութիւններուն, արցախցիների ամենաշատ քուէները ստացաւ՝ Արեւմուտքի գործիք ու խամաճիկ Փաշինյանին նախասիրած արցախեան քարտուղար, Պարոն Արայիկը: Որ հիմա դարձաւ՝ անհետացած Արցախի ռուս հրամանատարին Ժպտերես Սրճեփը:

Իսկ վերոնշեալ արեւմտապաշտ մողէզը, հակառուս Երեւանի՝ Plan B-ն էր: Նաեւ, միջոց մըն էր քուէները հեռացնելու մնացեալ, «հակայեղափոխական» հռչակուած թեկնածուներէն:

Այդ հաշիւն ալ, ճիշդ ելաւ: Ի պատիւ անյա՛ղթ արցախցիների խրոխտ մեծամասնութեան…

Շէյքսփիրի աջ սրունքէն եւ Վօլթերի ձախ…(ըհըմ) ոտքէ՛ն սերած, վերոնշեալ սողունը, Պայծառադէմ Կոֆե-Սարքողէն ետք, երկրորդ ամենաշատ քուէները ստացողը եղաւ:

Հենց այն անձը, որու մուտքը պաշտօնապէս արգիլուած է՝ Ռուսական Դաշնութիւն: Քանի որ նա կը համարուի վտանգ ու սպառնալիք, այդ երկրի ազգային անվտանգութեան համար. այլ խօսքով՝ ըստ Ռուսաստանի անվտանգութեան ծառայութիւնների արտայայտուած որոշումին, մարդը կարգին, Արեւմուտքի գործակալ է:

Աւելին: Հինգ տարի տեւողութեամբ ռուսական մուտքի արգելքի որոշումը կայացած է՝ Մարտ 11-ին : Այսինքն, Արցախի նախագահական ընտրութիւններու արշաւի ընթացքի՛ն: Որպէսզի, դեռ աւելի յստակ ու ջինջ հանդիսանայ Ռուսաստանի կեցուածքը, քուէարկութենէն առաջ…

Իսկ երբ որ Մայիլյանը հերքեց այս իրողութիւնը, մէջտեղ ելաւ դրա պաշտօնական փաստաթուղթը:

Այդ ամէնով հանդերձ, եկուր տես որ ընտրութիւններուն, երկրորդ ամենաշատ քուէները ստացաւ այս անձը: Արցախցիների քուէները…

Բայց չկարծէք որ այդպէսով, նա գոնէ չէզոքացաւ, քաղաքական դաշտում: Չէ՜…

«Նախագահ» ընտրուելէն անմիջապէս ետք, Պայծառերես Սրճեփը, Արցախի Արտգործնախարար նշանակեց՝ վերոյիշեալ թունդ արեւմտամէտ, հակառուս պետութիւնների շահերի ջատագով՝ Արցախի մէջ տեղաւորուած, Միսթըր Մասիս Մալյանը:

Այդպիսի էակ մը, Անդրկովկասի փաշինօ-սրճեփային հայանման իշխանութիւնները (արցախցիների մեծամասնութեան խիզախ քուէներով…), դարձուցին՝ Արցախի նախարար:

Այդ ալ, Արտաքին Գործոց նախարար, s’il-vous-plaît…

Մէկը որ չի կրնար երթալ Մոսկուա, այդտեղ հանդիպելու համար Լավրովին…

Մէկը որ, ըստ Փաշինյանի երեխայական ճարպիկութիւններուն, բանակցային սեղան պիտի նստէր Ռուսաստանի Արտգործ Նախարարին հետ: (Մինչեւ որ անշուշտ ո՛րեւէ բանակցութիւն չմնաց արդէն, ինչ որ հիմնական պատճառներէն մէկն է, որ այդպիսի պատերազմ սկսաւ, եւ այդ տարողութեամբ՝ պարտուեցանք, ու Արցախը կորսնցուցինք: )

* * * * *

Հաւաքական ինքնաքայքայումը, մասսայական ինքնասպանութիւն մը, ուրիշ կերպ չէր կրնար ըլլալ:

Չէ, այս մարդիկը Սորոսի հետեւորդները չեն: Այլ աւելի շուտ՝ Ջիմ Ջոնսի, Մարշըլ Էփըլուայթի, Լիւք Ժուրէի…

Հաստատուած իրողութիւն է, որ հայաստանցիների զանգուածային հատուած մը – Հայաստանէն ներս եւ դուրս -, կ’ուզէր որ Արցախի խնդիրը, այս կամ այն ձեւով, վերջ գտնէ: Թէկուզ նրա կորուստով, ոչինչ:

Այդ տեսակի հայաստանցիները կը կարծեն թէ, մէյ մը որ այդ… տաղտուկէն ձերբազատուի Հայաստանը, անկէ ետք կ’ունենայ սքանչելի, հոյակապ ապագայ մը: Կը դառնայ Շվեյցարիա: Չէ… ի՞նչ անվայել խօսք է, այս… Արցախի խնդիրը մէյ որ վերջ գտնէ, Հայաստանը կը դառնայ աշխարհի եւ տիեզերքի լաւագոյն տեղէն շա՛տ աւելի լաւ երկիր մը… Միայն թէ, վերջանանք սա Արցախի անհամ պատմութենէն…

Այդ պատճառով է որ 2018-ի գարնան, Երեւանի սիրուն թաղերուն մէջ պետական յեղաշրջում կատարողներուն – եւ իրենց կարգ մը հետեւորդներուն – համար, բնաւ մտահոգութիւն չէր, թէ այդ իրադարձութիւնները ինչ բացասական հետեւանքներ կ’ունենային՝ Արցախի առնչութեամբ: Նոյնիսկ, ընդհակառակը…

Սակայն Երեւանի հայրենամերժ, ապազգային իրականութեան հրճուագին վերահաստատումէն ետք, արցախցիներն ալ փաստօրէն որոշեցին իրենց բնակավայրի ճակատագիրը յանձնել Հայաստանի հակառուս իշխանութիւնների արցախեան մեղսակիցներին: Ի միջի այլոց, յանձինս վերոյիշեալ Սրճեփին եւ  James Bondի մողէզային տարբերակին:

Արդեօք, քիչ թէ շատ անգիտակցաբար, շատ մը Արցախցինե՞ր ալ կային, որոնք խորքին մէջ կ’ուզէին՝ որ Արցախը վե՞րջ գտնէ…

Որպէսզի իրենք գնան ու ապրին՝… Երեւան: Կամ ել, ինչո՞ւ չէ, ուրիշ երկիրներ, անմիջապէս որ նրա առիթը ունենան: Ինչպէս որ արդէն իրենցմէ շատե՜րը կ’ընէին, տեւաբար, տարիներէ ի վեր: Փոխանակ մնալու իրենց հողին վրայ, զայն շէնցնելու կամ գոնէ միայն պահելու համար – ի՛նչ որ ալ ըլլային տեղւոյն դժուարութիւնները – :

Ի հեճուկս ազգային արժէքներու եւ գաղափարներու, միայն անհատական շահերով կեանք վարելը, բացառապէս – կամ առաջնահերթ կերպով – սեփական բարօրութիւն հետապնդելը, ոեւէ մարդու անձնական որոշումն է:

Սակայն երբ որ այդ կերպով ապրիլ ուզողը, ուրիշնե՛րը կ’այպանէ իր այդ որոշումին համար, որպէսզի փորձէ զայն «արդարացնել», ինքզինք է որ կը խաբէ միայն:

Իսկ այդ հողի առաջին գիծի պահապանները՝ իրե՛նք է որ պէտք է ըլլային: Նախ բնիկ արցախցիները, յետոյ այդտեղ տեղափոխուած Ադրբեջանի հայերն ու հայաստանցիները:

Սակայն ասիկա ալ, արդէն ուրիշ նիւթ է… Այդ ալ օր մը, աւելի կը մանրամասնենք: Ուղղակի վկայութիւններով…

* * * * *

Մէկ – դառնօրէն – ծիծաղելի կէտ մըն ալ նշեմ:

Ռուսատեաց, արեւմտապաշտ Արտգործ Աւանակին արցախեան կուսակցութիւնը կը կոչուի՝ «Նոր Արցախ»…

Նուրբ է, չէ՞… Subliminal message մը, որպէս փաշինյանիզմի պատուէր… Այլասերած Երեւանի հրահանգ՝ շինծու Ստեփանակերտին… «Նո՛ր Հայաստան»էն վերջ, ահա ձեզի՝ «Նոր Արցախ»…

«Նո՛ր Արցախը՝ Նո՛ր Հայաստան է, ու վե՛րջ»…

Այդ «նոր»ի հաւաքական ցնորաբանութիւնը, ծայրագոյն գինովութիւնը, որ մեզ տարաւ սրընթաց՝ դէպի Անդունդ, եւ նետեց ունայնութեան մէջ, նաեւ արտադրեց ուղղակի պաշտօնական, կառավարական հեղինակութեամբ, փաստօրէն ինքնասպանական դաւանանք մը: «Նոր պատերազմ՝ նոր տարածքներ»…

Հապա՜…

Բայց ես կ’ուզէի բան մըն ալ հասկնալ:

Հայութեան համար լրիւ կորսուելէն առաջ իսկ, միջազգային պաշտօնական գետնի վրայ, Արցախ՝ չկար:

Աշխարհի տարածքին որեւէ երկիր չկար արդէն – ներառեալ Հայաստանը… -,  որ որեւէ ատեն Արցախը «ճանաչած» ըլլար որպէս երկիր:

Ուրեմն, նկատի ունենալով որ Արցախը երբեւիցէ գոյութիւն չունէր, ըսէք հէլէ, նրա «հին»ը ո՞րմէկն էր, որ խօսէինք «նոր»ին մասին…

Մարդիկը, ակամ, գոյութիւն չունեցող վայր մը հաւաքուած, գազանային թշնամիին արիւնկզակ դունչին տակը՝ երկիր-երկիր կը խաղային կոր…

Հինը պիտի փոխեն տէ, նորը պիտի կերտեն, եղեր… հա՜… աւելի «արդիական» պիտի ըլլան, եղեր… հապա՜… «ժողովրդավար» պիտի դառնան, եղեր… եասսո՜՜ւ…

Կովկասին կէօպէկը նստած, ամէն կերպով արեւելքցի, կամ ել ռուսաբարոյ՝ մինչեւ իրենց սովետացած ծուծն ու կէները, մարդիկը, մէկ օրէն միւսը… եւրոպացի՜ են եղեր: Յեղափոխութի՛ւն կ’ուզեն…

Քառորդ դար տեղքայլէ, ճահճացումէ ետք, մէկ օրէն միւսը՝ ծայրայեղ ազատական կարգերով պիտի տնօրինուին եղեր, Արեւմուտքի համար իսկ՝ ամենածայրայեղ, ամենաառաջդիմական դաւանանքներով եւ զզուելի յիմարութիւններով պիտի ապրին…

էհ, հիմա ուրեմն գացէք, վայելեցէք… Ձեր Նոր Արցախն ա՜լ, Նոր Հայաստանն ալ…

Սակայն կան վստահաբար ոմանք – Հայաստանի մէջ՝ շատեր -, որոնք հանգիստ ու գոհ են, այս կացութեամբ: Սփոփանք կը զգան, որ վերջապէս ազատեցան Արցախէն: Այսինքն՝ ազատեցան Արցախի հարցէն, կամ ել ուղղակի մարմնապէս ազատեցան՝ Արցախէն: Հիմա կրնան ուղղուիլ դէպի խաղաղ ապագայ, տրամադրուիլ իրենց անհատական հաճոյքներին, անձնական բարօրութեան:

Մենք արժանի չէինք, Արցախին:

* * * * *

Եւ դեռ մինչեւ օրս, վերոյիշեալ ռուսների Ժպտերես Սրճեփը տակաւին ինքզինք «նախագահ»ը կը համարէ, ի սկզբանէ պաշտօնապէս չեղեալ եւ հիմա արդէն լրիւ ու ամբողջովին անհետացած, «երկրի» մը: Բայց դեռ այդքանով ալ չի գոհանար…

Եւ դեռ մինչեւ այսօր [26.12.2020], վերեւ մատնանշուած, բացէ ի բաց հակառուս, արեւմտեան պետութիւնների գործիչը, դեռ մնացած է «Արցախի» անգոյ պետութեան «արտգործնախարար»ի երեւակայական աթոռակին վրայ…  

Մինչ զինք այդտեղ տեղաւորած եւ տակաւին պահողը, հիմա քոֆէ սարքողն է՝ ռուսական ռազմաբազայի հրամանատարին:

* * * * *

. Արցախի ինքնախորտակում, Post-Mortem, Part 3/ ծուռերես սոռոսականը եւ քիթը կոտրած Իջեվանցին. որպէսզի դեռ աւելի… հոտաւէտ լինի, սուրճը

Սակայն, վերեւ պարզուած խնդիրը դեռ չվերջացաւ այդքանով իսկ: Արցախի ինքնափճացումէն, կորուստէն ե՛տք անգամ, անցեալ շաբաթներու ընթացքին, կը շարունակուին՝ Ռուսաստանի դէմ, Անդրկովկասի հայանուն բնիկների մարտահրաւէրները:

Նոյն ինքն Ռուսական Ռազմաբազայի Սրճեփը, Արցախի անհետացումէն ետք իսկ – եւ մինչ, առանց Ռուսին, այդտեղ տառացիօրէն հայերի ցեղասպանութիւն տեղի պիտի ունենար -, Արցախի երկու նոր «նախարարներ» նշանակեց: Որոնք նոյնպէս, վերոյիշեալ «Արտգործ»… բանին նման, հանրածանօթ ռուսատեացներ են:

Մէկ հատը, Մանե Թանդիլեան, Երեւանէն ներգաղթեց Ադրբեջանի ռուսական ռազմաբազայ, նրա հրամանատարի Կոֆե-Սարքողին հրաւէրով: Կամ աւելի ճիշդ, վերջինիս նորէն պարտադրուեցաւ այս իմքայլական քայլը՝ այլեւս Հայութեան համար լրիւ անյոյս, Երեւանի կողմէ:

Քանզի ռուսական զօրամասի Սրճեփը, նաեւ տակաւին, Փաշինյանին Կօշիկները- Փայլեցնողն է:

Փառաւոր տիտղոսներ, որոնք կրնան հակասական թուիլ միայն պարզ մահկանացուներուս համար: Այս մարդիկը, ուրիշ մոլորակէ են: Հանճարներ են: Անհնար է լիովին հասկնալ իրենց: Եւ մինչ մենք կը փորձենք պեղել իրենց գերմարդկային խելացութեան անպարագիծ ոլորտները, իրենք կը կարծեն թէ դեռ աչխփուկ կրնան խաղալ, Կրեմլի հետ:

Եւ քանի որ այդ մանկական խաղը աչքերը փակելով կը խաղցուի, երեւի տակաւին չեն տեսած որ, ընթացքում, մինչ իրենք դեռ փակ աչքերով ծառի մը փակած, կը հաշուեն կոր, անտառը անհետացաւ: Անծայրածիր անտառներ, հրկիզուեցան: Արցախը՝ գնաց: Երբ որ օր մը բանաք աչքերը, զայն կը փնտռէք, դաւայ…

Ադրբեջանի ռուսական ռազմաբազայի միւս, նորանշանակ, ռուսատեաց  «նախարարը»,  Խանումյան անունով, արդէն Իջեվանցի է: Թերեւս Փաշինյանին մանկութեան ընկերը եղած է… (Չնայած, կ’ըսեն թէ ան մանկութեան ոչ մէկ ընկեր չէ ունեցած, միւս երեխաները, տեսնելով թէ ինչ տեսակի էակ մըն է, կը նախընտրէին հետը չյարաբերիլ, զինք միայն կ’անտեսէին կամ կը ծաղրէին… եւ այդ պատճառով է որ հիմա, այսպէս է… )

«Արցախ»ի այս նորանշանակ, հակառուս իջեվանցի «նախարարը», նախկին վարչակարգի վախտ, այնքան չափը անցուցած էր, որ օր մըն ալ, իր կատարեալ դմպոյի գլուխը առաւ, ու գնաց զայն ամո՛ւր-ամուր խփեց՝ անյայտ անձերու խոշոր ափերին… Մի քանի անգամ, այդպէս, իր գլուխով՝ զարկաւ ու զարկաւ այդ հաստ ձեռքերին: Սակայն գլուխը այնքան կարծր է – թէկուզ դատարկ -, որ այդ ձեռքերն է միայն, որ մի բան հասկացան, թերեւս…

Ի դէպ, այժմ ռուսների Սրճեփին վերոյիշեալ, արեւմտապաշտ նախարարները, նամանաւանդ Արտգործ Մողէզը եւ այդ հաստագլուխ Իջեվանցին, բազմիցս, դէմ արտայայտուած են ռուս խաղաղապահների ներկայութեան այդ տարածաշրջանում:

Իսկ զինադադարէն ետք իսկ, երբ որ ռուս զինուորները կանխեցին հայոց լման ցեղասպանութիւնը այդտեղ, Ստեփանակերտում Փաշինյանի քաղաքակիցը պարբերաբար բողոքներ կ’արտայայտէ տակաւին, տեղւոյն այդ ռուսական զօրքին դէմ:

* * * * *

. Արցախի ինքնախորտակում, Post-Mortem, Part 4/ դառը կոֆէն եւ լեղի թխուածքը անուշ լինի՜, հպարտ ժող ջան

Վերեւ պարզուած բացայայտ իրողութիւններով հանդերձ, դեռ մինչեւ հիմա զարմացողներ կան – նոյնիսկ գանգատողներ, բարկացողներ ! -, որ՝ հա… բայց, խի՞ Ռուսաստանը թոյլ տուեց որ այդպիսի ծայրագոյն պատերա՛զմ սկսի, ու նրա ընթացքին, Արցախը վերջ գտնէ: Չի՛ կարելի…

Հայաստանի եւ Արցախի մէջ, անցած երկուքուկէս տարիներին տեղի ունեցած  քաղաքական եւ հասարակական իրադարձութիւնների լոյսին տակ, Ռուսաստանի համար, այդ երկրի պետական եւ ազգային շահերի հիման վրայ, ուղղակի ռազմական խարիսխ մը գոյացնելը, այդ տեղը – որ պաշտօնապէս, Ադրբեջան է -, շատ աւելի ապահով, օգտակար եւ նպատակայարմար է, քան թէ՝ գոյութիւն չունեցող երկիր մը, անկայուն եւ անվստահելի «դաշնակից» մը: Որ սկսած էր այլեւս բացէ ի բաց սիրաբանիլ արեւմտեան պետութիւնների – NATO-ի՛ անդամների – հետ, որոնք յաւերժական թշնամիներն են Ռուսաստանի, եւ կ’ըղձան, կը տենչան նրա անէացումը:

Դեռ այդ՝ կարկտան թաշկինակի չափ, մնացորդաց հողամասնիկն ալ չէր փրկեր Ռուսաստանը, զայն ձեւականօրէն «Արցախ» կոչելով, եթէ նրա կարիքը չունենար որպէս պատրուակ – եւ նաեւ որպէս տարրական տարածք -, իր զօրքը տեղաւորելու համար այդտեղ: Ադրբեջանի մէջ:

Ջախջախիչ պարտութեան ընթացքին, մէկ ականջէն միւսը երկարող այդ աննման ժպիտը դէմքին, իր այդ պատմական սուրճը խմելու պահուն, եթէ Պարոն Արայիկին շուրջը հաւաքուած տղաքը այս ամէնը հասկցած ըլլային, կարծեմ թէ իր այդ սուրճը… ուրիշ տեղէ մը կը մտցնէին իր մէջը: Բաժակով միասին: Բաժակին լայն կողմը, առջեւէն:

* * * * *

Բայց դեռ մինչեւ հիմա իսկ, հաւանաբար Արցախցիներ կան որ բան մը չեն հասկցած, այս ամէնէն… Ոչ մէկ բան…

Երեւանի՝ Ռուսաստանի դէմ դաւաճանական սայթաքումէն ետք դէպի Արեւմուտք, եթէ գոնէ Արցախը՝ Ժպտերես Սրճեփին վարչակարգը մէջտեղ չբերէր, դեռ շանս մը կը մնար որ պատերազմը, կամ տեղի չունենար, կամ ել չընթանար ու չվերջանար այնպէս, որ եղաւ: Ռուսաստանը կամ թոյլ չէր տար որ սկսի այժմ ամբողջացած Հայոց Մեծ Աղէտը, կամ ել աւելի շուտ եւ աւելի ազդու կերպով վերջ կը դնէր թուրքերի յարձակումին:

Փախստական, տեղահան այն արցախցիները, որոնք հիմա շատ զայրացած գրառումներ են կատարում Համացանցի վրայ, առանց անդրադառնալու թէ իրենք իրենց – բայց նաեւ, մեր… – գլխին բերեցին այս ծայրագոյն դժբախտութիւնը, մի քիչ թող նկատի առնեն վերոյիշեալ տարրական իրականութիւնները:

* * * * *

Սակայն, չի բաւեր որ Արցախը կորսնցուցինք, քանի որ «Հայաստան»ի ողբերգական խեղկատակը եւ իր ժպտերես sidekick՝ այլեւս Ադրբեջանում ռուսական ռազմաբազային Սրճեփը, կարծեցին թէ Արեւմուտքին մօտենալով, ըստ այդ  (այժմ յատկապէս յիմար) արտայայտութեան՝ «ամէ՜ն ինչ լաւ ա լինելու»:

Չի բաւէր որ, Հայ Ազգը թաղելէ ետք մեր երեխաներու յորդառատ արիւնով ողողուած հողերու տակ, որոնք այլեւս կը պատկանին թուրքերուն, դեռ այս մարդիկը կը մնան կառչած՝ իրենց կրկէսային աթոռակներուն – որոնց վրայէն ծաղրածուները կը ցատկեն խոշոր օղակներու մէջ -:

Չէ: Տակաւին շարունակում են իրենց անդրկովկասեան հայաքանդ ընթացքը, նոյն թափով:

Տակաւին կը սպասեն որ՝ «Մինսկի Խումբ»ի իրենց արեւմտեան բարեկամները, տակաւին տէր պիտի կանգնին իրենց:

Որ ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսան, ամենազօր Պայտընը եւ սիրունիկ Մաքարոնին, հեսա, կը հասնին ու կը կարգաւորեն ամէն բան, ի նպաստ Հարաւային Կովկասի հայ ծագումով բնիկներին:

Եւ տակաւին այդ ամէնուն հաւատացող հայեր կան…

Երկուքուկէս տարիներէ ի վեր, ոչ թէ ստեղծուած, այլ պարզապէս մէջտեղ ելած, բացայայտուած իրականութիւնների լոյսին տակ, միակ զարմանալի բանը որ կայ, այն է թէ՝ քառորդ դար, հայերը կարողացան պահել Արցախը:

* * * * *

Բայց ինչպէ՞ս եղաւ, որ արցախցիների նման հայեր անգամ, այդ աստիճան՝ անխելք եղան: Իրենք իրենց՝ այդպէս, այս աստիճան վնաս գործեցին, իրենց գլխին ծայրագոյն աղէտ բերեցին: Մեզ ալ զրկելով Արցախէն, մեր պարիկային, յաւերժահարս Շուշիէն…

Լաւ հասկցուինք, ինքնախաբէութեան, պատրանքներու, քարոզչութեան եւ cover-upի ժամանակները անցած են: Հակառակ տարածուած… տպաւորութեան մը, Արցախի բնիկներու եւ բնակչութեան մէջ ալ, երբեւիցէ չկար ու չգոյացաւ, բաւարար չափով, այն Հայու ազգային ոգին, որ առատաձեռն կերպով կը վերագրուի իրենց:

Ինչպէս մնացեալ համայն Հայութեան պարագային, արցախցիներուն մէջ ալ, հազիւ տասը տոկոս մը կար, որ օժտուած էին իսկական, էական ազգային գիտակցութեամբ:

Բայց իրենք ծանօթ էին իրենց բնազդային խելացութեամբ: Բնորոշ խորամանկութեամբ, հայեցի ողջամտութեամբ: Իրենց հաշիւը լա՜ւ գիտցող մարդիկ էին…

Ինչպէ՞ս եղաւ, որ իրենք ալ ինկան այդ բացայայտ, մահացու ծուղակը:

* * * * *

Կը յիշեմ, վերջին անգամ որ ընտանեօք Շուշի էինք, ճամբան պատահաբար հանդիպեցայ տասնըհինգ տարիներէ ի վեր մեզի ծանօթ տեղացիի մը: Մեքենան իսկոյն կանգնեցուց, դուրս ելաւ փոթորկալից կերպով, ձեռքս սեղմեց եւ սկսաւ ինծի բացատրել թէ ինչպէս՝ իրենք ալ յեղափոխութի՛ւն կ’ուզեն անել, Արցախի մէջ:

Իր խօսքերէն բառացի մէջբերում, որպէս իր բացատրութիւն թէ ինչու կ’ուզեն հետեւիլ Երեւանի օրինակին՝ «որպէսզի, հիմա ել երեսուն տարի մենք անենք իրենց, ինչ որ երեսուն տարի իրենք արեցին մեզի…»: 

Ինքնին արդէն, այդ յեղափոխական մղումը շատ վեհ մակարդակի չէր:

Սակայն աւելի տարօրինակը այն է, որ այդ անձը, հեռաւոր անցեալէն ի վեր, միշտ տեւաբար օգտուած էր նախկին վարչակարգերու բարքերէն, բարիքներէն: Սակայն այդպէս շատեր, շատե՜ր կային ու կան, թէ Երեւանի մէջ եւ թէ… հիմա այդ նոր, Ադրբեջանի մէջ հաստատուած ռուսական ռազմաբազայում:

Առանց վիճաբանելու, հանդարտօրէն, փորձեցի միայն այդ մարդը զգուշացնել, թէ, գիտե՞ս, այդպիսի մօտեցումներ կը բարձրացնեն պատերազմի բռնկման հաւանականութիւնները:

Պատասխանը եղաւ – խենթ նայուածք մը, աչքերուն մէջ – ՝ «բա՜… կարո՞ղ է թէ նրանք կարծում են, թէ մենք վախենո՞ւմ ենք պատերազմից»…

Կը յուսամ միայն որ հիմա ողջ է, այդ անձը:

Չնայած, երբ որ մէկ այլ, խելամիտ արցախցիի մը պատմեցի վերոյիշեալ միջադէպը (առանց անուն տալու, թէ ով էր այդ՝պատերազմէն չվախեցող, ներքին վրիժառու, խրոխտ յեղափոխականը), նա ժպտեցաւ ու ասեց՝ «այդպէս խօսողը, վստահաբար չի կռուելու… եւ չունի կռուող հարազատներ…»:

Այս խորապէս իմաստուն խօսքերը ըսող արցախցին, իսկապէս կռուող՝ երեք զաւակներ ունէր, եւ երկու փեսաներ: Դուստրներն ալ, բազմաթիւ փոքրիկ զաւակներով, իրենց ամուսիններուն մօտ մնալու եւ կռիւներու ժամանակ օգնելու համար, կը բնակէին ռազմաճակատի ամենավտանգաւոր շրջանները:

Մէկ տղան, կրտսերը, առաջին օրերէն մեր Ճամբարի ամենաուրախ, լուսաւոր եւ տաղանդաւոր երեխաներէն մէկն էր: Բարի, ազնիւ, ծառայասէր: Երբ որ երգէր, երկնային ձայն ուէր:

Զէնքը ձեռքին նահատակուեցաւ, այս պատերազմի ընթացքին:

* * * * *

Երեւանը արդէն շատոնց է, որ Հայաստան չէ:

Յստակ ալ չէ, թէ ինչ է, սակայն Հայ Ազգի հետ վաբշե կապ չունի, եւ մեյ մըն ալ չի կրնար ունենալ:

Սակայն քանի որ այպէս պիտի վերջանայինք, երանի թէ, գոնէ՝ Ստեփանակերտը յանձնէին, Շուշին պահէինք:

Այդ պարագային, գիշերները կէս ժամ մը կը յաջողէինք քնանալ, թերեւս: Փոխանակ քրտնաթոր եւ արցունքոտ տառապանքների մէջ, խաւարներուն յանձնուած, յուսահատօրէն գալարուինք ու տապլտկինք մինչեւ արեւածագ: Սակայն հիմա, արեւն ալ մութ է: Այլեւս չմնաց ոչ լոյս, ոչ ջերմութիւն:

Թող Ստեփանակերտը տային, Շուշի՛ն մնար մեզի:

Ստեփանակերտցիներն ալ, ինչու չէ՞, կը տեղափոխուէին Շուշի: Ուր շատ, շա՜տ տեղ կար, լիքը տեղ, բնակելու համար, ընտանիք կազմելու եւ մեծացնելու համար, գործ հիմնելու համար:

Իսկ եթէ այդպէս վերջանար ամէն բան, ապա որպէսզի այլապէս չսպաննուին, հարկադրաբար, Շուշի կը փոխադրուէին «քաղաքի» բնակիչները:

Ու անոնցմէ ոմանց պարագային, ամենաառաջին անգամ ըլլալով իրենց կեանքում, վերջապէս կը տեսնէին թէ, ի՞նչ կար՝ այդ մշուշապատ բլուրին վերեւը…

Հայդուկ Շամլեան

26.12.2020

Շուշի, 2008…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն

Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք