Անդարձ Դարեդարձ

100-ամեակ:

Հռետորական որոշ սկզբունքներէ ներշնչուած, ոմանք թերեւս այսօր խանդավառութեամբ յայտարարեն, թէ՝ հարիւր տարիներու գոյութիւնը ոչինչ է տակաւին, աննուաճ հոլովոյթին մէջ կազմակերպութեան մը, որ խոստացուած է լոկ յաւերժութեան.  թէ՝ հարիւր տարիներու անխոնջ գործունէութիւնը ոչինչ է տակաւին, կազմակերպութեան մը համար որ այժմ իսկ կը դիմագրաւէ գալիք գործի ու ապագայ մարտահրաւէրներու իր անպարագիծ առաքելութիւնը.  թէ՝ հարիւր տարիներու կեանքը դեռ հազիւ երկունքի շրջան կրնայ համարուիլ, այսպիսի կազմակերպութեան մը համար, որ պիտի հասնի իր ամբողջական աճումին այն պահուն միայն երբ վերջապէս ու վերջնականօրէն իրագործուին անոր վախճանական ամենասուրբ դիտաւորութիւնները :

Անշուշտ, որոշ չափով, գեղեցիկ են այս զգացական վերլուծումները, խանդ ու եռանդ կ’աւելցնեն շարքայիններու եւ համակիրներու արդէն իսկ տենդոտ փաղանգներուն մէջ, հաւաքական անզուսպ յուզում մը կ’արտայայտեն այս բացառիկ հարիւրամեակի նկատմամբ եւ նաեւ, ինչու չէ, կը վերահաստատեն կուսակցութեան փառքի երգիչներու յատկանշական ոճն ու իւրայատուկ եղանակը:

Սակայն, միւս կողմէ, նաեւ անճիշդ են այդ տեսակի յայտարարութիւնները:

Որովհետեւդ հարիւր տարիներու գոյութիւնը, խորքին մէջ, բառին բուն իմաստով հիմնական հանգրուան մը կը կազմէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պատմութեան մէջ, եւ ոչ թէ «աննշան» մէկ ժամանակամիջոց, անոր – արդարեւ- յաւիտենական ընթացքին մէջ:

Որովհետեւ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան անցեալ հարիւր տարիներու գործունէութիւնը ամբողջական եւ նախնական գործելակերպ մը կը սահմանէ, որ կենսական կերպով պիտի ճշտէ անոր ապագայ աշխատանքը:

Որովհետեւ, վերջապէս, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հարիւրամեայ «ծնունդը» պատկեր մըն է միայն, եթէ նկատի ունենանք որ կուսակցութիւնը, իր հիմնադրութեան օրէն իսկ սկսեալ, նախապէս ու լիովին աճած, գաղափարականօրէն հաստատուած, գործնականօրէն կազմուած, ոչ թէ կանխահաս, այլ՝ ի ծնէ հասուն կազմակերպութիւն մը կը հանդիսանայ :

Հետեւաբար, փորձելով ինք եւս խուսափիլ քնարերգութեան յաճախ անդիմադրելի փորձութենէն, ստորագրեալս պիտի ջանայ այս տողերուն մէջ աւելի տրամաբանական – կամ գոնէ մտային… – քննարկում մը կատարել խնդրոյ առարկայ նիւթին:

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան անցեալը չենք կրնար առանձնացնել որպէս հիմքն ու արմատը անոր ներկային, որովհետեւ այդ ենթադրել կու տայ որ ժամանակին հետ, կուսակցութիւնը որոշ փոփոխութիւններու ենթարկուած է, թէկուզ միշտ յենուելով եւ հիմնուելով իր պատմութեան վրայ։

Ընդհակառակն, այս դարամեայ նորածինին անցեալը անքակտելի կերպով կր միաձուլուի, յաւիտենապէս կը նոյնանայ եւ կը շփոթուի անոր այժմու գոյութեան հետ:

Արդ,  Հ.Յ.Դաշնակցութեան այսպէս կոչուած հոլովոյթը, ինքնին, չի հետեւիր փոփոխական կամ նոյնիսկ յաջորդական ընթացքի մը, այլ աւելի շուտ՝ անխախտ ու բացարձակ իրականութեան մը ամբողջական փոխանցման ձեւը կ’առնէ ժամանակին մէջ:

Հ.Յ.Դ.-ն է՝ ինչ որ էր, եւ կը շարունակէ նոյնպէս ըլլալ:

Անայլայլ, անյողդողդ, եւ առ յաւէտ արդիական:

Սակայն, կուսակցութեան գաղափարաբանութեան տիեզերական բնոյթին շնորհիւ մանաւանդ, այս արտակարգ երեւոյթը համազօր չէ միօրինակութեան, լճացման կամ տեղքայլի: Ընդհակառակն, որովհետեւ  Հ.Յ.Դ.-ն  անխախտօրէն կը շարժի ժամանակին մէջ, եւ էական մակարդակի մը վրայ՝ անփոփոխ կը շարունակէ իր անշեղ ուղին, անոր ընթացքը կը մնայ հեռու նորոյթի սին խարխափումներէ, ժամանակի թէական թափառումներէ,  քաղաքականութեան մակերեսային եւ արուեստական Հակումներէ, այդպէս ապահովելով անոր սկզբունքներու անարատ առողջութիւնը եւ գաղափարական ներքին ինքնազտումի յատկանիշը:

Հ.Յ.Դաշնակցութեան անդադար վերանորոգուող հակապատմութեան մէջ, հիմնականը մէկ անգամ ընդմիշտ սահմանուած է նախնական մակարդակի մը վրայ, եւ չի կրնար հիննալ կամ անցնիլ, որովհետեւ մնացեալը մնայուն վերաճշդումն է ու վերահաստատումը այս տարրական զուտ բնորոշման։

Նոյն ըմբռնումը կը վերաբերի Հ.Յ.Դաշնակցութեան գործունէութեան:

Հարիւր տարիներէ ի վեր, կուսակցութիւնը միեւնոյն գործն է որ կը կատարէ: Անշուշտ, երբեմն ձեւերն ու միջոցները կրնան տարբերիլ, եւ յարմարիլ ժամանակաշրջանի յատուկ պահանջքներուն կամ քաղաքական որոշ անկայուն իրականութիւններու:

Այսուհանդերձ,գործը, իր հիմնական սահմանումին մէջ, կը մնայ անփոփոխ:

Այսպէս, մէկ դարու տեւողութեան ընթացքին , նոյն հայ ազատագրական շարժումն է որ կը շարունակէ Հ.Յ.Դ.-ն:

Արեւմտեան Հայաստանի 1890-ական ֆետայիներէն մինչեւ 1990-ի Արցախի հայ դիմադրողները, անցնելով հանրապետութեան ստեղծման հեղինակներէն եւ 70-ական թուականներու արդարութեան մարտիկներէն, նոյն գործն է որ տեղի կ’ունենայ, ըլլայ այդ Հ.Յ.Դաշնակցութան ուղղակի հովանաւորութեան տակ կամ անոր ծնած տիպարներու, գաղափարի եւ քարոզչութեան որպէս անուղղակի հետեւանք: Հայոց ազատագրում՝ հայ ազգի գոյութեան եւ գոյատեւման բոլոր երեւոյթներուն առնչութեամբ, կազմակերպուած արարքներով եւ ի գին ծայրագոյն զոհողութեան:

Եւ որովհետեւ, դարձեալ գաղափարական գետնի վրայ, Հ.Յ.Դաշնակցութեան աշխատանքը բաղադրուած է բացարձակ յղացքներէ, ան բացառիկ իւրայատկութիւնը ունի ընդգրկելու հայոց իրականութեան բոլոր մարզերը, թէ ժամանակի եւ թէ անջրպետի մէջ:

Կը սխալին ,անոնք որոնք կ’ուզեն կարծել, թէ միջոցներու անխուսափելի եւ պատահական փոփոխութեամբ, երբեմն նաեւ կը խեղաթիւրուի Հ.Յ.Դաշնակցութեան գործը. թէ քաղաքականութիւնը յաճախ կը ստիպէ որ առկախուի գաղափարը,եւ դանդաղի կամ ընդմիջուի գործը. թէ յաճախ պայմաններու բերումով, Հ.Յ.Դ.-ի գործի դաւանանքը կը կտրուի առօրեայ իրականութենէն ,եւ կը ստանայ աւելի տեսական բնոյթ։

Այսպէս, օրինակի համար,առնենք Հ.Յ.Դաշնակցութեան գործի բանաձեւներէն ամենէն ծանօթ, ժողովրդային ու էական՝ «Մահ կամ Ազատութիւն» յեղափոխական ուխտը:

Ոմանք թերեւս փորձեն վերլուծական վերապահութիւն մը յայտնել այս սրբազան սկզբունքի առնչութեամբ, դիտել տալով որ անոր անմիջական իրագործումը չի յատկանշեր այս կուսակցութեան հարիւր տարիներու լման գործունէութեան շրջանը:

Ուրիշ ձեւով ըսելու համար, ոմանք թերեւս առարկեն թէ այդպիսի անզիջող ու արմատական գաղափար մը, ժամանակի ընթացքին, կրնայ հեռացած ըլլալ իր տառացի գործնական նշանակութենէն, ստանալու համար աւելի փոխաբերական կամ խորհրդանշական իմաստ։

Անճիշդ է այդ մօտեցումը, եւ մանաւանդ աններելիօրէն ապերախտ ու անարդար՝ հանդէպ այն ժամանակակից հերոսներուն եւ մարտիրոսներուն, որոնք մինչեւ այսօր իսկ կը շարունակեն, տարրական բարեկեցութեան,անհատական ազատութեան եւ վերջին հաշուով կեանքի գնով, իրենց տուրքը տալ Հայ Դատին եւ Հայ Պայքարին:

Նոյնիսկ եթէ կրնայ ընդունելի ըլլալ այն մեկնաբանութիւնը, թէ «Մահ կամ Ազատութիւն» նշանաբանը կը վերաբերի երկարատեւ գործունէութեան մը ու անոր վախճանական յանգումին, եւ ոչ թէ պատահական եւ ժամանակի մէջ սահմանափակուած ճիգերու, անհրաժեշտ է ընդգծել թէ նորէ՛ն ոմանք, վերջին հարիւր տարիներու ամբողջ տեւողութեան, յանուն Հ.Յ.Դաշնակցութեան, չվարանեցան կատարելու գերագոյն զոհաբերութեան արարքը:

Եթէ, հասկնալի պատճառներով, կարելի չէ աւելի հեռու երթալ այս նիւթին մէջ, անուանապէս ստորագծելով անցեալ ու ներկայ օրինակները վերոյիշեալ հաստատումին, թող գոնէ այս վերջինը մանրամասնենք ապագայ ու դեռ թէական – սակայն վճռական – յանձնառութեանց լոյսին տակ :

Այսօր իսկ,  Հ.Յ.Դաշնակցութեան  գործի սկզբնական հոգին, շունչն ու ներշնչումը,  անսպառ եւ անզուգական, կը յատկանշեն կուսակցութեան բոլոր հարազատ ծառաները :

Որեւէ մէկ ակումբի ամենէն հանդարտ անցքերուն կամ սենեակներուն մէջ իսկ, որեւէ մէկ ցոյցի ամենալուռ պահերուն անգամ, որեւէ ատեն, ամենուրեք, դաշնակցականն ու դաշնակցականամիտը կամաւոր զինուոր մըն է, զսպուած մարտիկ մը, կռուող մը, պատրաստ յարձակելու եւ յաղթելու, երբ տան գանգը:

Հարիւր տարիներէ ի վեր, նոյն զօրակոչն է, երբեմն անմիջական ու երբեմն առկախուած, նոյն ահազանգը, մերթ խուլցնող եւ մերթ խուլ, եւ նոյն Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը, միշտ պատրաստ ու յօժար անվերապահօրէն հնազանդելու ճակատագրի այդ կանչին:

Վերջապէս, վերոյիշեալ մտածումներու հիման վրայ, յարաբերաբար աւելի հեշտ է հաստատել թէ նախորդ հարիւր տարիներու գոյութիւնը Հ.Յ.Դաշնակցութեան համար ոչ ծննդեան շրջան է, ոչ ալ նոյնիսկ սովորական աճումի :

Արդարեւ, պատմականօրէն եւ ըստ ակունքային անուանումի, Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը համախմբումն ու կազմաւորումը կը հանդիսանայ նախապէս գոյացած ու գործօն ուժի հոսանքներուն :

Դժուար չէ ուրեմն հետեւցնել, որ իր պաշտօնական հիմնադրութենէն առաջ իսկ, վերացական ու կանխածին ձեւի մը տակ, Հ.Յ.Դ.-ն գոյութիւն ունէր արդէն, եւ տեսական մակարդակէն անգին, արդէն գործնականօրէն աճած էր ու հասունցած:

Անշուշտ,կազմակերպչական որոշ հոլովոյթ մը կրնայ կրած ըլլալ կուսակցութիւնը, իր «առաջին» օրերուն: Սակայն ո՞ր չափով նոր է ու նորակերտ, կառոյց մը անգամ, որ հիմնականօրէն, գրաւոր ու պաշտօնական համադրումն է ինքնաբուխ կերպով եւ իրողապէս նախապէս հաստատուած կացութեան մը :

Իսկ եթէ փորձենք դիտել տալ, թէ իր էական ոգիով եւ ըմբռնողութեամբ, Հ.Յ. Դաշնակցութեան Ծրագիրը իր մէջ կը խտացնէ նաեւ գաղափարական տարրեր, եւ թէ գոնէ ասոնք զուտ յղացումն են Հ.Յ.Դ.-ին, դարձեալ ժխտած պիտի ըլլանք պատմական պարզ երեւոյթ մը:

Որովհետեւ բացայայտ է թէ Հ.Յ.Դաշնակցութեան Ծրագիրը նոյնպէս, իր գաղափարական բովանդակութեամբ նախ եւ առաջ, նորէ՛ն բանաձեւումն է մեր ազգային իրողութեան եւ իրականութեան մէջ նախապէս արմատացած միտքերու եւ սկզբունքներու:

Իսկ այն ինչ կը վերաբերի Հ.Յ.Դաշնակցութեան քաղաքական հոլովոյթին, որ երեւութապէս կը թուի աւելի փոփոխական շարունակականութեան մը հետեւիլ, այդ եւս վիճելի է ու չի բաւեր խախտելու համար կուսակցութեան հարիւրամեայ մերձեցումը իր ծագումին հետ:

Որովհետեւ մէկ կողմէ, քաղաքականութիւնը կապուած է միջոցներու, եւ առ այդ՝ երկրորդական տեղ կը գրաւէ Հ.Յ.Դ.-ի այլապէս հիմնական հանգամանքին համեմատ, եւ միւս կողմէ ինչ որ ալ ըլլայ Դաշնակցութեան օրուան քաղաքական ուղեգիծը, գոնէ ոճային որոշ իւրայատկութիւններու պատճառով, ան միշտ պիտի բախի ծրագրային հաստատ ու խիստ սահմաններու:

Եւ արդէն, հանգրուանային ռազմավարութեան որդեգրումով, Հ.Յ.Դ-ն ազդու լուծում մը գտած է այս հարցին, որեւէ միջոց ու քաղաքական ժամանցելի դիրքաւորում ստորադասելով գաղափարին ու վախճանական յստակ նպատակներուն :

Սակայն, անկախաբար այս բոլորէն – եւ նոյն ատեն՝ շնորհիւ այս բոլորին… -, անհերքելիօրէն, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը նաեւ զգացական ու անբանական երեւոյթ մըն է մեր իրականութեան մէջ :

Նոյն ատեն հաւատքի աղբիւր եւ պաշտամունքի միջոց, կրօնք եւ տաճար, խորհուրդ ել լուսաւորում, դաւանանք եւ գործիք, ան իր շուրջ կը սփռէ եւ իր մէջ կը բովանդակէ մագնիսային հմայք մը , անդիմադրելի քաշողականութիւն մը, ներքին հրապուրիչ ոյժ մը, որ կարելի կը դարձնէ ամէն բան, ու ամէն բան՝ կախարդական :

Եւ թերեւս հոս է, այս անբացատրելի ստեղծագործութեան մէջ, արարիչ երրորդութեան եւ բոլոր միւս հիմնադիրներու գլխաւոր հանճարը:

Իր ինքնատիպ ու անասելի բաղադրութեամբ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը հաւասարապէս կը գոհացնէ մտքի ու սրտի տենչանքները, կիրքի եւ բանականութեան պահանջքները , մարդկային առեղծուածի հակասական ու լրացուցիչ ձգտումները։

Եւ ի՛նչ կ’ուզեն թող ըսեն, քնարերգութեան թշնամիները… Դաշնակցութիւնը ներշնչում է, կոչում ըլլալէ առաջ :

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը խտացումն ու բիւրեղացումն է հայ ժողովուրդի գաղափարական էութեան, սահմանումը՝ հայ ազգի կենսական բնոյթին եւ ինքնութեան , հարազատ ազնուականացումն ու փառաւորումը՝ մեր երբեմն զրկեալ ցեղին :

Որքան որ ալ անմիջական դէպքերն ու շօշափելի իրողութիւնները գան շարունակ հաստատելու կուսակցութեան այս վերացական հանգամանքն ու հեղինակութիւնը, դե՛ռ տեղ մը, այլուր, բացարձակ ու բնազանցական տարածութեան մը մէջ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը մնայ զուտ մտային երեւոյթ, բնազդային սեւեռում, հոգեկան դիրքորոշում, գերզգայարանական վիճակ, ապրում, յուզում, յղացք, տեսիլք, ինքնանպատակ։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը արձագանգն է պատմութեան խորքերէն ժայթքող մարտաշունչ կոչերու, շլացուցիչ աղբիւրը՝ ժամանակի խաւարը պատռող վարդահեղեղ ճառագայթին , յաւերժական մատեանը՝ մեր անբռնաբարելի ուխտին , խոստումը՝ մեր գերագոյն իղձերու իրագործման, անգոյ բանալին՝ մեր հաւաքական խորհուրդին, անձեռնմխելի մասունքը՝ մեր անցեալ ու ապագայ հզօրութեան, ապաստանը՝ մեր յոյսերուն եւ հպարտութեան, երաշխիքը՝ մեր գոյատեւման եւ մեր աճումին, անխոցելի դրօշակիրը՝ կեանքի ու պատուոյ եռագոյն պայքարին:

Հարիւր տարիներ ետք, հաւատարիմ ինք իրեն, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը տօնէ Հայ Ազգի արդի ծնունդի դարեդարձը:

Հայդուկ Շամլեան

Դեկտեմբեր 1990

Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք