Փախստական յանցաւորների եւ առնէտների մասին

Նիկոլ Փաշինյանին, 11 Նոյեմբեր 2020-ին՝ չհրաժարիլը, արտաքին ճակատի վրայ, ծանր հետեւանքներ ունեցաւ, յաւելեալ աղէտալի իրադարձութիւնների պատճառը հանդիսացաւ: Դա, ակնյայտ է:

Ամենաէական մակարդակի վրայ, այդ հետեւանքներն են՝

ա. գերիներու խնդրի ճապաղումը,

բ.  թուրք զինուորների ներխուժումը՝ Հայաստան,

գ.  յայտնի կամ անյայտ փաստաթուղթերու ստրագրութիւնը, տակաւին պաշտօնապէս Հայաստանը ներկայացնող, խնդրոյ առարկայ այդ արարածին ձեռքով:

Ներազգային գետնի վրայ, եւ այլազան ոլորտներում, նաեւ յստակ է որ Փաշինյանի, այդպէս՝ իր աթոռին կառչիլը, ոչ միայն անհնար դարձուց, Աղէտէն ետք՝ վերականգնելու գործընթացի սկսիլը անգամ, այլ, դեռ աւելի վատթարացուց մեր ներքին ահաւոր վիճակը:

* * * * *

Փաշինյանին, մինչեւ օրս տակաւին իր աթոռը պահելը, բոլորիս համար՝ երրորդ վնաս մըն ալ արտադրեց սակայն: Որուն նուազ կ’անդրադառնանք:

Այդ, հետեւեալն է՝

Բազմաթիւ, մեծաթիւ անձեր, մեկնող վարչակարգին մէջը եւ շուրջը, որոնք պէտք է որ ենթարկուին ծանրագոյն քննադատութիւնների, հիմնաւորուած լուրջ մեղադրանքների, տեղի ունեցած Աղէտի առնչութեամբ, շա՜տ հանգիստ են մնում: Մարդ իրենց մասին չի խօսում անգամ:

Մեծ ձուկերին – շնաձուկերին – մասին է խօսքը: Պատերազմէն ետք հրաժարած նախարարներ եւ բարձրաստիճան պետական պաշտօնեաներ (չհրաժարած, սովորական պատգամաւորները՝ միջին, փոքր կամ աննշան ձուկեր են…), ուժային պետեր, բանակի բարձրագոյն աստիճանի սպաներ, եւայլն.

Իսկ այդ, մեկնող վարչակարգի մասնիկներից նրանք, որոնք ճարպիկութիւնը ունին ճիշդ ատենին, յանկարծ ճիշդ հնչող բաներ մը ասելու – կամ այդպէս ձեւացնելու -, նոյնիսկ արժանանում են դրական, բարեացակամ գնահատանքների:

Անոնցմէ ոմանք, հերոսացւում են: Անոնց կարգին են, ի մասնաւորի՝ բանակի սպայական վերնախաւը, եւ խորհրդարանում մի քանի իմքայլականները, որոնք Փաշինյանի շողշողուն godola-էն դուրս պրծան, երբ որ նրա սուզումը սկսաւ (մինչդեռ յոտնկայս թիավարը, ամբողջ ձայնովը տակաւին երգում է՜), միայն՝ երբ որ արդէն Հայութեան նաւը հասած էր ծովային ամենախոր Անդունդին յատակը:

Նրանցից ոմանց էլ խօսքը, յանկարծ դառնում է… վստահելի: Հաւատալի:

* * * * *

Վերոգրեալ վերջին կարգին պատկանող, նորագոյն օրինակը՝ այդ մարդն է որ 18 Նոյեմբեր 2020ին, ՀՀ Արտագին Գործոց նախարարի պաշտօնը ընդունեց, ապա երկու օր առաջ, 27 Մայիս 2021ին, հրաժարեցաւ, եւ վլվլուկ բռցուց, որ ամա՛ն-ամա՛ն, պետութիւնը ծանր վտանգներու ենթարկուած է, ներսէ՛ն:

Եւ որոշ Ընդդիմութիւն մը սկսաւ այս մարդուն խօսքերը գործածել, որպէս ապացոյց՝ թէ ահա, տեսա՞ք, ահաւոր վիճակի մէջ է, երկիրը:

Կարիքը ունէի՞նք, այդ մարդը լսելու, որ գիտնայինք թէ՝ այդպէս է:

Իսկ, այդ խօսքերուն իսկական տարողութիւնը ենթադրել ջանալու ճիգը կատարելէ առաջ, մենք մեզի հարց տանք՝ լաւ, ի՞նչ հաւատալիութիւն (credibility) ունի հիմա, այդպիսի արարած մը:

10 Նոյեմբեր 2020էն ետք, ոեւէ յարգանքի – եւ վստահութեան – արժանի անձ մը, պիտի չընդունէր, նամանաւանդ՝ Արտգործ նախարարը դառնալ, կառավարութեան մը, որու վարչապետը տակաւին Փաշինյանն էր:

Այո, անշուշտ թէ այդպէս ընողները, շատ վեհա՜նձն մղումներու կրնան վերագրել իրենց այդ պաշտօնները ընդունիլը, բայց յօդուածներս ուղղուած են՝ լուրջ եւ հասուն ընթերցողներու:

Ոչ այդ, վերոյիշեալ մարդուն այժմ ըսածները իսկական կշիռ մը կամ արժէք մը ունին, ոչ էլ բազմաթիւ այլ, սկզբնապէս ու երկար ժամանակ Փաշինյանին ծառայած անձերունը, որոնք հիմա, երբ որ այլեւս բաւական յստակացաւ որ այս վարչակարգը վերջացած է, մէկէն՝ դարձան նրա քաջ ու խիզախ քննադատները:

Այս բոլոր՝ մեծապատի՜ւ փախստականների լրիւ ցանկը, երկար է:

* * * * *

Ծովահէններու ծակծկած նաւակը լքող առնէտները՝ աւելի պժգալի են, քան թէ դեռ նրա ղեկին փաթաթուած, իրենց պետը:

Նամաւանդ որ այս պարագային, սոյն նաւապետը, բառին տառացի իմաստով, իսկական՝ խենթ մըն է: Զորս հոյակապ, բացառիկ, սքանչելի՛ կերպով օգտագործեցին մեր այլազան թշնամիները:

Անկեղծօրէն, երանի թէ աւանակը՝ իսկապէս, բառին տառացի իմաստով՝ դաւաճան մը ըլլար: Մեր թշնամիներուն գիտակցաբար ծառայող, կարգին գործակալ մը:

Բայց ահա, այդ – յարաբերական – մխիթարութիւնը իսկ, չունինք:

Յիմարի մը, խենթի մը պատճառով՝ մեր հազարաւոր երեխաները սպանուեցան, Արցախը կորսնցուցինք, եւ թրքական զօրքերը Հայաստան մտան:

Քանի որ միլիոնաւոր հայեր – եւ ամէ՛ն տեսակի, շրջանակի ու մակարդակի հայեր -, հաւատացին, սատարեցին, հետեւեցան՝ մինչդեռ բացայայտօրէն ուղեղային խանգարում ունեցող միմոսի մը:

* * * * *

Ի դէպ, յանցագործ խենթը բանտ չեն դներ, այլ կը պահուի խենթանոցում: Մինչեւ որ բուժուի:

Անշուշտ այստեղ ոմանց սովետական traumatism-ը, իրաւացի հոգեխոցերը պիտի բացուին…

Արդարեւ, էն վախտ, այլախոհները ուղեղային հիւանդներ կը հռչակուէին, որպէսզի գժանոցի ճաղերուն ետեւ հասնին, մեկուսացուին, արագօրէն:

Սակայն խօսքս, նորմալ եւ լուրջ երկիրներու օրէնքներին, դատական համակարգին մասին է: Դատական գործընթացի աւարտին, եթէ իսկապէս հաստատուի որ յանցագործը՝ խելագար է, նա ազատ չ’արձակուիր, ոչ: Այլ, զինք կը տանին հոգեբուժարան, եւ այնտեղէն դուրս չի կրնար ելլել: Մինչեւ որ դարմանուի: Եթէ դարմանուի:

Այսինքն, ըստ պարագայի, եթէ այդ դատապարտեալը չբուժուի, խենթանոցի մէջ իր բանտարկութիւնը կրնայ աւելի երկար ժամանակ տեւել, քան թէ, եթէ, որպէս առողջ ուղեղով յանցագործ, պատկան քրէական բանտարկութեան դատապարտուէր, բանտի մէջ:

* * * * *

Ի դէպ, Սովետի վախտ, քաղաքական նկատառումներով ուղեղային հիւանդութեան վերագրումներու նիւթով, միտքս բան մը եկաւ:

Կը յիշեմ, պահ մը՝ երբ Լեւոն Տէր-Պետրոսյանին ալ հոգեբուժարան բանտարկած էր Գորբաչովը: Երբ որ ան «Ղարաբաղ Կոմիտէ»ի  անդամ էր տակաւին:

Նորելուկ փաստաբան, օրուայ կէսին, գրասենակս թողեցի, գացի միանալու բողոքի ցոյցի մը, սովետական հիւպատոսարանին առչեւ: ԼՏՊի այդ – անշուշտ անհիմն եւ անհեթեթ – կալանաւորումին դէմ: Պահանջելով որ նա անյապաղ ազատ արձակուի:

Կ’արժէ յիշելը նաեւ որ այդ ցոյցը, այդ նպատակներով, կազմակերպած էին՝ դաշնակները… (Որու համար նա իր տարրական երախատիգութիւնը յայտնեց, զանոնք յետագային Երեւանի բանտերը նետելով, ՀՅԴաշնակցութիւնը Հայաստանի մէջ անօրէն հռչակելով, թերթը փակելով, նրա կուսակցական ունեցուածքը բռնագրաւելով, գերագոյն ղեկավարը՝ Հայաստանէն բառին տառացի իմաստով՝ աքսորելով, եւայլն. եւայլն. ինչևէ… )

Երբ որ կացութիւնը – մեր կողմէն դիտումնաւոր, ծրագրուած կերպով… -, շատ տաքցաւ, riot policeը գործի անցաւ:

Իրարու կը հրմշտկէինք, որպէսզի իրենց դէմ դնենք: Վրանին կը նետուէինք, գոռալով: Կ’ուզէի՛նք, որ մեզ լաւ մը ծեծեն: Որպէսզի մենք ալ բա՛ն մը ըրած ըլլային, իսկական, մարմնային ցաւ մը զգայինք, Արցախի համար, Հայաստանի ապագային համար:

Ես ալ յաջողեցայ մի քանի խոշոր գաւազանի հարուածներ ստանալ, կողերուս մէջ: (Խոնաւ օրերուն, դեռ կարծես այդտեղ ցաւը կը զգամ…)

Շատ cool էին, քանատացի սրիկա ոստիկանները… Կը զարնէին, շատ լաւ գիտնալոէ թէ ճիշդ որուն, եւ նրա մարմնին ճիշդ ո՞ր տեղը՝ կը զարնեն կոր, սակայն բնաւ այդ սոսկալի հարուածը ստացողին երեսին չէին նայիր… nothing personal… կարծես թէ քեզ չեն նկատած անգամ, թէ՝ արկածով է, որ հարուածը կը ստանաս.. իրապէս, եթէ օր մը ոստիկաններէ ծեծ կ’ուզէք ուտել, անպայման քանատացի ոստիկաններ զատեցէք… սուր ցաւը – քանի որ նաեւ շատ լաւ գիտեն ծայրագոյն ցաւ պատճառել, առանց բան մը կոտրելու …- կը մեղմանայ, իրենց յատուկ արուեստի մակարդակին նկատմամբ հիացմունքով:

Յետոյ էլ, երբ որ ցոյցը վերջ գտաւ, գրպանէս ետ հանեցի ու կապեցի փողկապս: Ու գնացի ոստիկանատուն, որպէս փաստաբան՝ ձերբակալուած երկու տղաք բանտէն դուրս հանելու համար:

Պահ մը հասանք, երբ քննիչ ոստիկանը ըսաւ, թէ երեխէքը ազատ արձակելէ առաջ, նախ դիտելու ընթացքին մէջ են՝ ցոյցի տեսանիւթները, որպէսզի լաւապէս տեսնեն անոնց կատարածը: Այդ որ ըսաւ, մտածեցի թէ արդեօք ինծի ինչ պիտի ընեն, եթէ այդ տեսանիւթերուն մէջ յանկարծ երեւնայ, թէ նաեւ ես «գրկախառնուած» եմ ոստիկաններուն հետ… Յոյսս այն էր, որ քանի որ փողկապ չէի դրած բախումին ընթացքին, թերեւս չեն նկատեր որ ես էի, այդ ինքնակորոյս ցուցարարը…

Վերոյիշեալ ցոյցին եւ մեր ոստիկանական փառաւոր ծեծին պատկերները կը գտնուին՝ Ստեփանակերտի պատմական թանգարանին մէջ:

Երանի թէ, Շուշիի թանգարանը տեղադրէին զանոնք:

Որպէսզի թուրքերը տեսնեն:

Ու մենք ալ… նուազ յիշենք:

Քիչ մը ջանանք մոռանալ, թէ՝ ինչե՜ր ըրինք, յատկապէս Արցախի համար: Երեսուն տարիներ, շարունակ, տեւաբար:

Ու հիմա, Արցախ չկայ:

Բայց զայն պաշտպանելու, պահելու համար նահատակուած՝ իր զաւակը կորսնցնողը, ինչպէ՞ս պիտի մոռնայ…

Մ. Հայդուկ Շամլեան
01 Յունիս 2021
Ճտրտուզի թաքուն քարայրներէն մէկը
(դարձեալ կը գործածենք, յաջորդ ազատագրումի գործողութեան ժամանակ
– մինչ այդ, ամէն գիշեր, ըստ այնմ թող ննջեն թուրքերը այդտեղ… ու ըստ այմ՝ երազեն – )
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք