Սեպտեմբեր 2020ին սկսած հայ-թրքական պատերազմը / դիտարկումներ

Այս էջը պարբերական յաւելումներով կ’այժմէականանայ: Վարէն վեր, ժամանակագրական կարգով (թուականները, Արցախի ժամով) : Կարող է որ նոյն կէտը վերարծարծուի, յատկապէս երբ որ նախապէս՝ տակաւին հեռանկար էր, ապա կը դառնայ այժմէական կամ հրատապ:

—————————————————————————

04.10.2020՝

. « Ռուսաստանի Դաշնութիւնը միայն Ադրբեջանի եւ Հայաստանի համաձայնութեամբ կարող է իր խաղաղապահներին ուղարկել Լեռնային Ղարաբաղ » – ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար:

Այս օրն ալ, լաւ չսկսաւ…

(Կը ներէք, ես պաշտօնական խօսնակ չեմ… Թէ ոչ, կը գրէի՝ շատ լաւ լուր ունենք, Ռուսաստանը չի ուզում միջամտել, որպէսզի առիթն ու պատեհութիւնը տայ հայերին, բնաջնջելու համար թրքական բանակը…)

Ամուր մնացէք, Արցախցիներ: Ուժն ու քաջութիւնը՝ վախ չունենալը չէ, այլ վախին չյանձնուիլը: Պիտի դիմանանք:

Աստուած ձեզի պահապան եւ օգնական՝ մեր աննման մարտիկներ: Դուք, չէք կրնար պարտուիլ:

Կիրակի է, աղօթենք:

****

Ո՛վ Աստուած, Դու ցրուեցիր մեզ, Դու ճեղքեցիր մեր շարքերը,Դու բարկացար։ Վերականգնի՛ր մեզ։

Դու երկիրը ցնցեցիր ու պատռեցիր նրան։ Բուժի՛ր նրա կոտրուածքները, որովհետև նա երերում է։ 

Խիստ բան ցոյց տուիր քո ժողովրդին. խմել տուիր մեզ թմրութեան գինի։

Բայց քեզանից վախեցողներին՝ դրօշակ տուիր, որ Ճշմարտութեան համար բարձրացնեն:

Որպէսզի քո սիրելիներն ազատուեն: Փրկի՛ր քո աջ ձեռքով, և լսիր մեզ:

Աստուած խօսեց իր սրբութեան մէջ՝ «Ես պիտի ցնծամ, Սիւքեմը որպէս բաժին պիտի տամ եւ Սոկքոթի հովիտը պիտի չափեմ։ 

Իմն է Գաղաադը՝ եւ իմն է Մանասէն, եւ Եփրեմը իմ գլխի զօրութիւնն է, եւ Յուդան իմ գաւազանը։

Մովաբն իմ լուացուելու ամանն է. Իմ կօշիկը Եդոմի վրայ կը գցեմ:  Փղշտացիների երկրի վրայ կբացականչեմ յաղթանակած » ։ 

Ո՞վ կը տանի զիս պաշարուած քաղաքը: Ո՞վ կ՛առաջնորդէ ինձ մինչեւ Եդոմ։

Մի՞թէ Դու չես, ո՛վ Աստուած, որ ցրուեցիր մեզ,  եւ մեր զօրքերի հետ դուրս չես գալիս, ով Աստուած:

Տուր մեզ քո օգնութիւնը, որ դուրս գանք նեղութեան միջից: Քանի որ զուր է մարդուց սպասուող փրկութիւնը։

Մենք Աստծուց ենք զօրութիւն ստանալու: Եւ նա ինքն է ոտնակոխ անելու մեր թշնամիներին։

Սաղմոս 60։1-12

****

Քաղաքական իշխանութիւնները, Դիւանագիտութիւնը, անհրաժեշտ է որ ժրաջան կերպով գործի լծուին:

Զի-նա-դա-դար:

Մեր ռազմական ղեկավարութիւնը ուրիշ բան չի կարող անել՝ կռիւը շարունակելէ զատ: Նոյնիսկ տեսականօրէն, որպէս վարկած, տառացիօրէն՝ նահանջելու տեղ չկայ: Նոյնպէս, ռազմական տրամաբանութեան մէջ, սպաները չեն կարող չպատասխանել թշնամիին հրահրած եսկալացիային:

Քաղաքական, քաղաքացիական ուժերը պէտք է որ աշխատին, ջանքերու այն նոյն աստիճանով եւ որակով, զորս ցուցաբերում են մեր զինուորները, որպէսզի գոյանայ՝ զինադադար:

Քաղաքական, դիւանագիտական աշխատանքների դաշտը պէտք է որ լինի նոյնքան աշխոյժ – եւ հետեւաբար արդիւնաւէտ -, որքան ռազմադաշտը:

Իսկ այս կացութեան մէջ, որեւէ ամբոխավարական արտայայտութիւն՝ քաղաքական իշխանութեան կողմէ, միայն վնաս կարող է բերել մեզ: Առաջ ալ այդպէս էր, եւ հասանք այստեղ, սակայն այս պահին, խօսում ենք անմիջական, ծայրագոյն մարդկային վնասների մասին:

Աւելի յստակ՝ «հերոսական» խօսքերը, քաղաքական իշխանութեան ներկայացուցիչի մը բերանից, հաւասար է = յաւելեալ, աւելորդ զոհեր, ռազմադաշտի վրայ եւ թիկունքում:

Ընդգծենք որ Արցախի պարագային, քաղաքական ներկայացուցիչները միաժամանակ եւ առաջնահերթ կերպով, զինուորներ են, նախագահը ռազմական ղեկավար է, եւ հետեւաբար իրեն չի վերաբերիր վերոգրեալ ահազանգային զգուշացումը:

Զինադադարի մասին պէտք է որ խօսին ու գործեն, բացառապէս եւ տեւաբար, քաղաքական իշխանութիւնները:

Յաղթում ենք, այո: Մեր Բանակը կարող է այսպէս շարունակել, որքան որ պէտք է, այո: Սակայն յանգումը, ի՞նչ է լինելու:

Իրենց կորուստները մեզանից հարիւր անգամ աւելի են, այո: Սակայն երեւի իրենց համար դա արժէք չունի:

Այս խնդիրը ռազմական լուծում չունի, նամանաւանդ հիմա որ Թուրքիան ուղղակի մասնակից է պատերազմին: Կը կռուինք տակաւին ամիսներ, եթէ կ’ուզեն, իրենք թող մտահոգուին այդ հեռանկարից, սակայն եթէ վերջում նորէն պիտի վերադառնանք նախնական կացութեան, նախընտրելի է մեր ուժերը խնայել:

Այն ինչ որ պէտք է անպայման կատարուէր, 1994-ին, էն վախտ՝ հնարաւոր էր: Այժմ կարելի չէ յետադարձ կերպով սրբագրել այդ ճակատագրական սխալը: Այդ մարմաջով, նոր սխալներ չանենք:

****

Իսկ մեր մէջ անոնք որոնք այս օրերին յանկարծ գիտակցեցան թէ ինչ է՝ թուրքը, անոնք՝ որոնց մէջ յանկարծ ազգային ոգի բուսաւ, թող բարեհաճին հիմա շատ ձայն չհանել: Ոչ՝ մէկ ուղղութեամբ, ոչ ել միւս: Եթէ այսքան կրակի եւ արիւնի կարիքը ունէին, ըմբռնելու համար տարրական իրականութիւններ, իրենց այժմու զարթնումը, իրենց թող պահեն: Եւ իրենք այսքան փափկանկատութեամբ չէ, որ երկար տարիներէ ի վեր, կը ջանային մեզ լռեցնել: Սակայն իրենց խղճին ցաւը բաւարար թող լինի: Իրենց մնացեալ կեանքն ալ բաւարար չէ, սրբագրելու համար իրենց մեղքը: Նաեւ այդ տեսակի հայերը հաշուի առնելով է, որ թուրքերը ձեռնարկեցին ընթացիկ յարձակումին: Այդ ալ սակայն, մի ուրիշ սխալ հաշիւ:

****

[շարունակելի]

———————————————————————

03.10.2020՝

. Առաւօտ կանուխ՝«Այսօր վճռվում է ոչ միայն բոլորիս այլ տարածաշրջանի ճակատագիրը», յայտնեց, Պաշտպանութեան Նախարարութեան ներկայացուցիչ, Պարոն Արծրունը:

Ուրեմն՝ այսօր, այս կամ այն ձեւով, պատերազմը աւարտելու է… այսօր, պիտի վերջանայ… վսյո, պըրծ! … այսօր…

դեհ լաւ ուրեմն, բան չի մնացել… եւ քանի որ գիտենք թէ այս ամէնը կրնայ վերջանալ միայն մեր յաղթանակով, շամփանիայի շիշերը սառնարան դնենք արդէն, դաւայ… մինչեւ գիշեր լաւ մը թող պաղին, քէֆ կ’անենք…

Ընդգծենք որ, որպէս արհեստավարժ խօսնակ, վերոնշեալ անձին մասնագիտութիւնն է՝ խօսիլ գիտնալը:

Նկատի առնելով այն կարելիութիւնը որ այս պատերազմը կարող է տակաւին շաբաթներով տեւել (մեր պատասխանատու ղեկավարների նախնական զգուշացումը հենց այդ էր արդէն, թէ՝ այս մէկը, իրենց իսկ սկզբնական խօսքով, «երկարատեւ» պատերազմ է լինելու), կարելի չէ՞ մի քիչ աւելի խնամքով ընտրել քարոզչական յայտարարութիւնների բառերը:

Վերոյիշեալ յայտարարութեան պարագային, պարզապէս եթէ «այսօր» ասելու տեղ, «այս պատերազմում» գրուէր, լուրջ կը դառնար գրառումը:

Մերոնք կռւում են գերազանց կերպով, անկասկած: Մեր յաղթանակը անվիճելի է:

Սակայն «հաղորդակցութիւնների» գետնի վրայ, այս կացութիւնը չի կրնար տեւել մի քանի շաբաթներ: Իսկ ծայրայեղ ոգեւորութիւնը, չափազանցեալ խանդավառութիւնը, գերյուզական պոռթկումները, ժամանակաւոր եւ մակերեսային ապրումներ են: Իսկ երբ որ յանկարծ սպառին, կարող են յանգիլ միւս ծայրայեղութեան:

Պահեր պիտի ըլլայ որ վատ լուրեր պիտի ստանանք, զանոնք դիմագրաւելը, աւելի վհատելու, շատ աւելի կարեւոր, իմաստալից եւ օգտակար է, քան թէ թշնամիին կրած պարբերական կորուստներով հրճուիլ, ուրախ-ուրախ ցատկռտելը:

****

. Հա, մէյ մըն ալ, յատկապէս այ՛ս պատերազմին վերաբերող մեր այլազան արտայայտութիւններում, լաւ կը լինի «դուխով» բառը, նուազ գործածել: Կարելի է զայն հեշտօրէն փոխարինել բազմաթիւ այլ բառերով: Նոյնիսկ թերեւս, հայերէնով:

Արդարեւ, «դուխո՛վ»՝ հասանք այս կէտին: Դեհ հիմա գոնէ մի այլ բառով դուրս գանք այս կացութիւնից:

****

. Ստորագրեալը ամենաառաջին օրէն, դէմ էր Հայաստանի 2018-ի յեղափոխութեան, հիմնականօրէն այն մտահոգութեամբ որ հասնելու ենք այնտեղ, ուր որ ենք այսօր:

Պարկեշտ եւ ուղղամիտ ըլլանք՝ ստոյգ կերպով կարելի չէ ուղիղ պատճառական կապ մը  հաստատել, այժմու իշխանութեան գոյացման եւ այս պատերազմին միջեւ:

Սակայն բարձր է տրամաբանական հաւանականութիւնը, որ այս պատերազմը արդիւնքն է յեղափոխութեան: Նոազագոյնը, հետեւեալ հիմնական պատճառներով, որոնք կ’առնչուին անցած 28 ամիսներու իրադարձութիւններին  ՝

.  Հայոց ներազգային աննախադէպ պառակտումը, որ անդիմադրելի հրաւէր մըն է թշնամիին՝ յարձակելու

.  Ռուսաստանի նկատմամբ անմիտ սայթաքումներ – թէկուզ առանց կարմիր գիծը անցնելու -, երկու տարիներէ ի վեր, ամէն քայլափոխի

. բանակցութիւններու վերջ: Դիւանագիտական գործընթացը, բանակցութիւնները, բառացիօրէն՝ կանգ առին: Իսկ երբ որ զինադադար է, եւ բանակցութիւն չկայ, ի՞նչ կ’ըլլայ…

Ամէն դէպքում, հիմնական յանցաւորը Փաշինյանը չէ: Քաւութեան նոխազը պէտք չէ որ ըլլայ հիմա, ինք:

Բոլոր անոնք որոնք իրեն ծափահարեցին, իրեն ենթարկուեցան, կամ վախցան նոյնիսկ իր դէմ խօսելէ, իրմէ աւելի պատասխանատու են՝ Արցախի, Հայաստանի, եւ Հայութեան այժմու վիճակին համար:

Իսկ ամենաառաջին գիծի պատասխանատուն՝ Սերժ Սարգսյանն է:

****

. Սերժ Սարգսյանը որ երեւցաւ այսօր, ռազմական տարազով, Արցախի մէջ…

Երբ որ նա՝ Հայոց Պետութեան գերագոյն պատասխանատուն էր, չուզեց որ՝ Երեւանի փողոցներում, մի քանի մոլորուած ջահելների քիթերը թերեւս մի քիչ արիւնին: Եւ ահա հիմա, ռազմաճակատում, ինչպիսի երիտասարդների արիւնն է հոսում…

Յաղթանակէն ետք, շատ բաներ կան ասելիք:

****

. Պարոն Փաշինյանը յատուկ ուղերձով դիմեց Հայութեան: Մէջբերում՝ « Մենք ապրում ենք մեր հազարամյա պատմության ամենավճռորոշ փուլում » :

Շնորհակալութիւն, հազար տարիների ընթացքին մեր նախորդ նոյնանման պահերի այս վերարժեւորման համար: Որոնց մաս կը կազմէ ոչ միայն Արցախի նախնական ազատագրումը, այլ նաեւ բառացիօրէն՝ Հայաստանի գոյացումը:

Ամէն պարագայի, ըստ նոյն անձին նախորդ բիւրաւոր յայտարարութիւններին, կը կարծէինք թէ մեր բազմահազարամեայ Պատմության «ամենավճռորոշ փուլ»ը՝ Մայիս 2018-ին էր…

****

. Խնդիրը՝ կրօնական գետնի վրայ տեղաւորող հայերը (ներառեալ քահանայի մը այդ անվայել պատկերը, մէկ ձեռքին մէջ՝ խաչ, միւսին՝ James Bondական գրաւիչ զէնք մը) պէտք է երբեմն նկատի ունենան  մեր [Հայաստանի] յարաբերութիւնը՝ մահմետական Պարսկաստանի հետ… (Դեռ անկէ ետք ալ հաւանաբար հարկաւոր ըլլայ յիշեցնելը, որ 450 թուականը չենք… Բարեբախտաբար սակայն, կարիքը չըլլար դիմագրաւելու Սայաթ-Նովայի նահատակութեան վերաբերող փաստարկը, քանի որ շատերի մտքին մէջ, թուրքերն  է որ զինք սպանած են… Թող այդպէս ըլլայ, եալլա…)

****

. «Ալ Ճազիրա» հեռուստաընկերութեան Նիկոլ Փաշինյանի տուած հարցազրոյցէն, էական հատուած մը՝

– Դուք կցանկանա՞ք տեսնել Ռուսաստանի խաղաղապահներին, օրինակ` Լեռնային Ղարաբաղում:

– « Այդ հարցերը կարող են քննարկվել ավելի մեծ համատեքստում` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում: »

Ուրեմն, այս նիւթի կապակցութեամբ, գոնէ՝ կտրական մերժումի կեցուածք չունի Երեւանը: Եւ Փաշինյանը չէ յանձնուած կարգ մը ռուսատեաց հոսանքների ճնշումներին:

Յուսադրիչ է:

Կրեմլը խաղաղապահներ տեղադրած է արդէն՝ Հայաստանի մէջ:

Այդ է իրողութիւնը, Հայաստանի արեւմտեան սահմանին վրայ: Հարիւր տարիներէ ի վեր:

Խի՞ ոչ, Արցախի սահմանագծին վրայ:

Եթէ Ադրբեջանի հետ պատերազմը պիտի չհասնի իսկական լուծումի, եւ ամէն մի քանի տարի, դարձեալ պիտի բռնկի, մեր հարիւրաւոր ջահելների կեանքերը խլելով, ռռւսական բանակի – այսուհետեւ, բացայայտ… – ներկայութիւնը, Հայաստանի արցախեան սահմանագծի վրայ եւս, վատ բան չէ, բնաւ:

Խաղաղապահները Արցախի սահմանն ալ թող պահեն, հայերն ալ ներսը իրենց կեանքերը կը կառուցեն, առանց ամէն վայրկեան մտածելու որ, հեսա, ռումբերը կը սկսին տեղալ, եւ ամէն մարդ պէտք է որ վազէ դէպի ռազմաճակատ:

Դիւանագէտներ ալ, թող բանակցին: Յաջորդ հարիւր տարիները:

Այդ կերպով, լման երկիրը – Հայաստան եւ Արցախ – , գոնէ առիթ մը կ’ունենայ շունչ առնելու, վերականգնելու:

Եթէ այսօր ռուս խաղաղապահներ չլինէին, Հայաստանի՛ արեւմտեան սահմանին վրայ, Թուրքիան չէ՞ր յարձակելու, վստահաբար, այդ կողմից եւս… Նա արդէն յարձակած կը լինէր շուտվանից, Անկախութեան վերահաստատման սկի՛զբը իսկ:

Ռուսին առջեւ «խոնարհուելու» հարց չկայ այստեղ: Ընդհակառակը, ինքն է որ փաստօրէն պիտի ծառայէ մեզ:

1921-ին,  ճակատագրական սխալը ըրինք կարծելու եւ յուսալու, որ Արեւմուտքը կը հասնի օգնութեան:

Ճի՛շդ նոյն վիճակն է, այսօր:

«Հա, բայց Նախիջեվանը, Արցախը, Ճաւախքը, ո՞վ տուաւ թուրքերուն եւ վրացիներուն: »

Սթալինը այդպէս ըրաւ, պատժելու համար Հայաստանը, որ յօժարակամ չէր ընդունած Կարմիր Բանակը – առանց որուն, Թուրքիան գրաւած կ’ըլլար Հայաստանը -: Նաեւ, որպէսզի կոտրէ Հայաստանի ազգային ողնաշարը: Իսկ այս օրերուն անգամ մը եւս կը տեսնենք թէ որքան ձախողեցաւ, իր այդ միտումը:

Գարեգին Նժդեհը, ինք, վերջաւորութեան ինքնակամ եկաւ Հայաստան, իր ծառայութիւնները առաջարկելու՝ Խորհրդային իշխանութեան: Սակայն անշուշտ, չստացուեց… Բայց Նժդեհը անգամ, հասկացած էր ուրեմն կացութիւնը:

Ամէն դէպքում, հիմա, «ռուսներին բերել»ու հարց չկայ:

Քանզի արդէն այդտեղ են, ռուսները! Մէկ դարէ ի վեր!! Պաշտպանում են Հայաստանի արեւմտեան սահմանը:

Թէ որ այսօր այդտեղ չլինէին, Թուրքիան չէ՞ր յարձակելու, վստահաբար, այդ կողմից եւս… Արդէն յարձակած կը լինէր, Անկախութեան վերահաստատման սկի՛զբը իսկ:

Անշուշտ, անոնք որ չեն ուզեր որ Ռուսաստանը պաշտպանէ Արցախի սահմանագիծը, նաեւ կ’ուզեն որ լքէ Հայաստանի արեւմտեան սահմանագիծը: Ի զուր է, այդ տեսակների հետ վիճաբանիլ փորձելը:

****

. Դեռ որքան մեր երեխաների արիւնը պէտք է որ թափուի, որպէսզի բոլոր հայերը բարեհաճին հասկանալ տարրական իրականութիւնները:

Ինծի ի՞նչ, թշնամիին կորուստները:

Մեր յաղթանակը անվիճելի է: Կ’ուզեմ միայն գիտնալ թէ ինչ է լինելու նրա արեան գինը, այս անգամ:

Մայիս 2018-էն մինչեւ յաջորդող Դեկտեմբերի 09-ը, երբ որ հենց այ՛ս պահն էինք կանխատեսում, շա՜տ էին ասողները, թէ՝ պարապ-պարապ վախեր ենք հնարում, երեւակայում:

Սարգսյանի հրաժարականէն ետք՝ ինքնաքայքայման գործընթացը ծայր տուեց:

Սակայն հիմնական յանցաւորը Փաշինյանը չէ: Արդար չի լինելու, որ ինք քաւութեան նոխազը հանդիսանայ:

Բոլոր անոնք որոնք իրեն ծափահարեցին, իրեն ենթարկուեցան, կամ վախցան նոյնիսկ իր դէմ խօսելէ, իրմէ աւելի պատասխանատու են՝ Արցախի, Հայաստանի, եւ Հայութեան այժմու վիճակին համար:

Իսկ ամենաառաջին գիծի պատասխանատուն՝ Սերժ Սարգսյանն է:

****

. Մերոնք կռւում են, փաստօրէն գերազանց կերպով: Ակնյայտ է որ ոչ միայն թշնամին, այլ համայն աշխարհը, զարմացած են այս  որակի եւ այս աստիճան դիմադրութեամբ, այդ տարողութեամբ յարձակումի մը դէմ:

Միայն մենք է, որ չենք զարմացած: Երանի թէ մի քիչ աւելի լաւ ճանչնային մեզ:

Այնուհանդերձ, երբ որ նայես հաշուեյարդարին – նամանաւանդ՝ թշնամիին ոչնչացուող արհեստագիտական ծանր զինամթերքի (տեխնիկայի) կապակցութեամբ -, արգիլուած չէ մտածելը որ թերեւս արդէն շատ հեռու չի Ռուսաստանը, տառացիօրէն՝ ռազմադաշտից: Նոյնիսկ թերեւս Իրանն ել, իր կարգին…

Եթէ այդպէս է, դա բա՛ն չի նուազեցներ մեր զինուորների արտակարգ արժանիքից: Քանզի եթէ իրենք չանեն ինչ որ անում են, որեւէ երկրորդական աստիճանի օժանդակութիւն անօգուտ եւ ապարդիւն կը լինի:

Փաստը՝ մի քանի օրերէ ի վեր, ազերիների վիճակը:

****

. Այո, կասկած պիտի չունենաք, որ յաղթելու ենք:

Սակայն տենանք թէ որքա՞ն թանկ ու ցաւագին է լինելու, այս յաղթանակը:

—————————————————————————

02.10.2020՝

. Ռազմադաշտում մեր մարդկային կորուստներից, բաժին մը եւս հրապարակուեցաւ: Արդէն մեր մէկ անգին երիտասարդին մահուան լուրը՝ շատ է, սակայն թիւերը առարկայականօրէն ալ, փոքր չեն:

Մինչ երէկ, Պաշտպանութեան Նախարարութեան խօսնակ, Պարոն Արծրուն Հովհաննիսյանը, ի միջի այլ նոյնանման խօսքերի, հետեւեալ գրառումը կը կատարէր՝ «Վայ քու, չէ լուրջ տղեք հավեսի ե՞ք ընկել»:

Ասկէ ետք, գոնէ, կը բարեհաճի՞ արդեօք լրջանալ:

Յետոյ ել ասում են թէ մատղաշ պատանիներն է, որ PS4-ի խաղերը կը շփոթեն իրականութեան հետ:

Ամէն դէպքում, կռուելէ զատ՝ որեւէ այլընտրանք չկայ: Տառացիօրէն մահու կենաց պատերազմ է մեզի համար: Անհրաժեշտ չէ պատերազմը ներկայացնել որպէս հրճուանք: Մանաւանդ որ, եթէ երկար տեւէ, ապարդիւն է այդ մօտեցումը: Բոլորս կարող ենք տարրական իրականութիւնը տեսնել, եւ նշո՛յլ մը վճռակամութիւն չկորսնցնել: Նոյնիսկ ընդհակառակը:

***

. Հայաստան/Արցախի պաշտօնական տեղեկատւութեան հիմնական – եթէ ոչ, միակ – հասցէատէրը, փաստօրէն, թշնամին է: Հիմնական նիւթն ալ, թշնամին է:

Նուազագոյնից պակաս տեղեկութիւն ունենք, թէ ինչ է՝ մեր վիճակը, մե՛ր կացութիւնը:

Մեր մասին, մեզի վերաբերող տեղեկութիւնների այս դատարկութիւնը, օրից օր դառնում է՝ անհանդուրժելի:

Կարծէք թէ մեզ չեն վստահում, կամ երեխաների տեղ են դնում :

Պաշտօնական խօսնակների յայտարարութիւնների ոչ միայն բովանդակութիւնը շշմեցուցիչ աստիճանի անբաւարար է, այլ նոյնիսկ ոճը, հետզհետէ դառնում է… անտանելի:

Վերոնշեալ Պարոն Արծրունը յատկապէս, ոչ թէ տեղեկութիւններ է տալիս, այլ ոնց որ տղայական ռապիզ երգերի բառեր է յօրինում:

Կամ ել, կարծես թէ հանելուկներ են հրամցնում մեզ: Բայց ո՞վ սիրտ ունի հիմա այդպիսի խաղեր խաղալու !

Եթէ պատերազմը պիտի տեւէ մի քանի շաբաթներ, անհնար է այս կերպով շարունակելը:

Եթէ կարծում են որ շա՜տ ճարպիկ բան է իրենց կատարածը, թող բարեհաճին նկատի ունենալ որ՝

. երբ որ մեր կողմից չկայ բաւարար, տարրական տեղեկութիւններ՝ մեր մասին, ապա թշնամիին ամենակոպիտ կեղծիքի եւ սուտերի ազդեցութիւնը կարող է արդիւնաւէտ դառնալ:

. իսկ եթէ կոպիտ փրոփականտայով պիտի սնանուի ու պահպանուի մեր մարտունակութեան ոգին, մեր վճռակամութիւնն ու դիմադրողականութիւնը, լաւ նշան չէ, այդ… Եթէ պատերազմը երկար տեւէ՝ նաեւ ապարդիւն հնարք մըն է: Նոյնիսկ, շուտով ունենալու է հակառակ ազդեցութիւն :

Ամէն դէպքում, այդ մօտեցումով, ըսի-ըսաւները պիտի շատանան, եւ նաեւ մարդիկ վատ հակումը պիտի ունենան սխալ աղբիւրներից լուրեր որոնելու: Կամ ել, սեփական հաղորդակցութիւններով պիտի ջանան տեղեկութիւններ ստանալ, ինչ որ նոյնպէս անխոհեմութիւն է:

Ըմբռնելով որ քարոզչութիւնն ալ մաս կը կազմէ պատերազմական զինամթերքին, կը յուսանք որ շուտով ճիշդ հաւասարակշռութիւն մը կը գոյանայ՝ թշնամին թիրախաւորող վարպետ յայտարարութիւններին եւ Հայութեան ուղղուած բովանդակալից տեղեկատւութեան միջեւ:

——————————————————————————–

01.10.2020՝

. Չորս հատ ազերի ռազմական «տրօն»ներ, այսօր բաւական խորը թափանցեցին՝ Հայաստանի օդային տարածք: Մէկ հատը հասաւ մինչեւ Հայաստանի Աբովյան քաղաքը, որ կը գտնուի Երեւանէն մօտաւորապէս քսան քիլոմեթր անդին: Հայոց հակաօդային պաշտպանութիւնը չորս հատն ալ փճացուց: (Տեղեկութեան աղբիւրները հայկական են անշուշտ, եւ կը ներառեն Հայաստանի Զինեալ Ուժերու Գերագոյն Հրամանատարի [Ն. Փաշինյան…] ֆէյսպուքեան բնորոշ գրառումները):

Եթէ Հայաստանը պաշտօնական դիմում չկատարէ, Ռուսաստանը, օրինապէս, չի կրնար ռազմական կերպով միջամտել:

Մինչեւ հիմա, կը թուի թէ պատկան իշխանութիւնները կ’ուզեն ապացուցել թէ կարիքը չկայ որեւէ մէկի ռազմական օգնութեան:

Տուխով… (ինչպէս որ կարդացինք վերոնշեալ ֆէյսպուքեան գերագոյն գրառումներին մէջ…)

****

. Արցախում, մինչեւ օրս, մեր ոչ-կռուող բնակչութեան մէջ կան՝ 11 մեռեալ, 60 վիրաւոր – որոնցմէ 42ը, ծանր – : Տեղեկութեան աղբիւրը՝ Արցախի Մարդու Իրավունքների Պաշտպան:

Որեւէ «ամօթ» չկայ, այլ պատասխանատու մօտեցումը կը պահանջէ՝ որ անզէն քաղաքացիները – յատկապէս, երեխաները – փոխադրուին ապահով շրջաններ:

Այդ կերպով, մերոնք ել աւելի հանգիստ կերպով կրնան կռիւ մղել, բնակուած վայրերում եւ նրանց շրջակայքը:

Որեւէ «խորհրդանշական» իմաստ պէտք չէ տալ, այս նիւթին: Անմարդկային թշնամին «չուրախացնելու» համար, կարելի չէ վտանգել երեխաների կեանքերը:

Յաղթանակէն ետք, բոլորն ալ կը վերադառնան իրենց տուները: Եւ այդ ժամանակ, որպէս պատասխան կատարուածին, ոչ միայն աւերուած կառոյցները կը վերանորոգուին, այլ յաւելեալ տուներ ալ կը կառուցենք:

****

. Ռուս խաղաղապահներ Արցախում տեղադրելու վարկածին մասին՝

Մէկդի դնելով Հայաստանի արեւմտամոլ, հաւակնոտ եւ ինքնասպանական ուղղակի հակումները, «բացարձակ ինքնիշխանութեան» յղացքն ալ այդտեղ, խորքին մէջ, ծպտուած, իբրեւ թէ ճարպիկ՝ ռուսատեացութիւն է: Իսկ եթէ նոյնիսկ լուրջի առնենք այդ գաղափարը, լրիւ ցնորաբանութիւն է, մեծամտութիւն, շշմեցուցիչ գոռոզութիւն:

Ցայտուն օրինակ մը տալու համար միայն, այսօր Քանատայի նման երկիր մը, որոշ չափով «ենթարկուած» է ԱՄՆ-ին: Իսկ Հայաստանի պէս երկիր մը, իր այժմու վիճակին մէջ, պիտի չունենա՞յ որեւէ քաղաքա-տնտեսական եւ ռազմական կախուածութիւն, որեւէ այլ երկրի նկատմամբ…

Կրեմլը խաղաղապահներ տեղադրած է արդէն, Հայաստանի մէջ: Հայաստանի արեւմտեան սահմանին վրայ: Հարիւր տարիներէ ի վեր:

Խի՞ ոչ, Արցախի սահմանագծին վրայ:

Եթէ Ադրբեջանի հետ պատերազմը պիտի չհասնի իսկական լուծումի, եւ ամէն մի քանի տարի, դարձեալ պիտի բռնկի, մեր հարիւրաւոր ջահելների կեանքերը խլելով, ռռւսական բանակի – այսուհետեւ, բացայայտ… – ներկայութիւնը, Հայաստանի արցախեան սահմանագծի վրայ եւս, վատ բան չէ, բնաւ:

Խաղաղապահները Արցախի սահմանն ալ թող պահեն, հայերն ալ ներսը իրենց կեանքերը կը կառուցեն, առանց ամէն վայրկեան մտածելու որ, հեսա, ռումբերը կը սկսին տեղալ, եւ ամէն մարդ պէտք է որ վազէ դէպի ռազմաճակատ:

Դիւանագէտներ ալ, թող բանակցին: Յաջորդ հարիւր տարիները:

Այդ կերպով, լման երկիրը – Հայաստան եւ Արցախ – , գոնէ առիթ մը կ’ունենայ շունչ առնելու, վերականգնելու:

( Հայաստանցիների որոշ սերունդի մը մօտ, Ռուսաստանի դէմ, Կրեմլի դէմ արտայայտուիլը կարծես թէ «վրէժ» մըն է, նաեւ հոգեբանական անհրաժեշտութիւն մը, հաստատելու համար թէ ՝ հիմա այլեւս ազա՛տ ենք: Ի յիշատակ այն մութ ժամանակներին, երբ որ անկարելի էր այդպէս խօսիլ:

Հաւաքական նկարագրի այս մէկ գիծը սակայն, չէ անցած նոր սերունդներին – բացի անշուշտ Երեւանի Կենդրոնի թունդ եւրոպացիները – որոնք յաջողեցան գոյացնել այժմու ժամանակաւոր իշխանութիւնը… բայց այդ մասին, յետոյ … – : )

Որքան տարօրինակ է որ ինծի պէս մէկը, այժմ երախտագիտութեամբ գնահատում է որ Կարմիր Բանակն ու նրա ժառանգորդ խաղաղապահները, հարիւր տարիէ ի վեր, պաշտպանում են Հայաստանի սահմանագիծը: Մինչ, մկրտութեան կնքահայրս (որուն կը պարտիմ, անունս) ՝ Սիմոն Վրացեանն է:

Որքան բան սորվեցա՜նք, հասկցանք, վերԱնկախութենէն ի վեր…)

——————————————————————————

31.09.2020՝

. Էրտողանի թիրախը՝ Ռուսաստանն է:

Լիպիայէն եւ Սուրիայէն վերջ, Թուրքիոյ եւ Ռուսաստանի միջեւ բախումի երրորդ դաշտն է հիմա արդէն՝ Հարաւային Կովկասը:

Ի դէպ, զուգադիպութիւն չէ որ թշնամիին վարձկանները գալիս են Սուրիայից, մինչ իր ժողովուրդին ուղղուած իր անհեթեթ – բայց ազդու – քարոզչութեան մէջ, Էրտողանը երեւակայում է թէ հայերի կողքին կռւում են… քիւրտեր (խօսքը՝ յանուն Քիւրտիստանի պայքարող, PKKի քիւրտերուն մասին է: )

Թուրքիան, որպէս ՆԱՏՕի – յատկապէս նախաձեռնող եւ սանձարձակ – անդամ, լաւ գիտէ որ, մինչեւ այն ատեն որ ճակատ բացած է Ռուսաստանի դէմ, արեւմտեան պետութիւնները, ձեւակերպութիւններէ զատ, իսկական բան չեն անելու զինք զսպելու համար: Հանրութեան առջեւ բեմադրուող թատրոնի ետին, կարող են նոյնիսկ աջակցիլ իրեն:

Օրինակի համար, նշենք որ պատերազմը սկսելէն անմիջապէս ետք, ՆԱՏՕ-ն հրաւիրեց Վրաստանին՝ դիմում ներկայացնելու, որ ՆԱՏՕ-ի անդամ դառնայ: Տառացիօրէն նոյն պահին, երբ ոչ միայն Սաաքաշվիլին Հայաստանի դէմ արտայայտուեցաւ, այլ Վրաստանի իշխանութիւնները մարմնապէս արգիլում էին Ջաւախքի հայերին՝ օգնութեան հասնիլ Հայաստանին…

****

. Հայաստանի/Արցախի դէմ, Թուրքիոյ ռազմական յարձակումին միւս յետին թիրախը՝ Պարսկաստանն է:

Համաշխարհային Շի’իթ բեւեռը, որու քանդումը կամ տկարացումը կը նպաստէ Սիւննիթ բեւեռին, զորս կ’ուզէ հանդիսանալ Թուրքիան:

Պարսկաստան նաեւ միակ իսկական սպառնալիքն է՝ Իզրայէլի համար: Այս գետնի վրայ եւս, Հայաստանի եւ Արցախի սահմաններուն վրայ Թուրքիոյ ռազմական ներկայութիւնը, գործունէութիւնը, նոյնպէս կը ծառայեն ուրեմն Արեւմուտքի շահերին, ծրագիրներին:

****

. Ամփոփենք ու կրկնենք, որովհետեւ էական է՝

Լիպիայէն եւ Սուրիայէն վերջ,

NATO/Թուրքիա -versus- Ռուսաստան/Պարսկաստան բախումին երրորդ ռազմադաշտն է հիմա՝

Հարաւային Կովկասը:

****

. Այս ամէնուն մէջ, ըստ միակ տրամադրելի, պաշտօնական «լրահոս»ի հանելուկային «բովանդակութեան» եւ քնարերգական ոճին – եւ Համացանցում նրա ներշնչած կարգ մը տարօրինակ հէշթէկներին -, երեք օրից, մենք արդէն յաղթել ենք, եղեր:

Շատ բարի…

Թէ որ այդպէս է, ուրեմն կարող ենք Արեւմտեան Հայաստանն ալ ազատագրել, այդ ալ թերեւս կը տեւէ, ինչ՝ չո՞րս օր… դեհ լաւ, ասենք, չորս ու կէս…

Մինչ այդ սակայն, աւելի լրջօրէն, նայինք թէ Ռուսաստանը ինչպէս պիտի դիմագրաւէ այս նորագոյն յարձակումը՝ իր դէմ: Այս մէկը, ուղղակի իր «ազդեցութեան գօտիի» ծոցում:

Լաւատես յանգումը կը լինի այն, որ Ռուսաստանի կապակցութեամբ, Ազրպէյճանն է որ կը վճարէ ծանր գինը, իր դիրքորոշման: Վերջապէս, այդ գետնի վրայ, կարմիր գիծը չանցաւ յետ-յեղափոխական Հայաստանը, մինչ Ազրպէյճանը գնաց մինչեւ ծայրագոյն սխալին, ամբողջական արկածախնդրութեան:

Պարսկաստանն ել վստահաբար ձեռնածալ չի մնար, իր սահմանին վրայ հաստատուած մարտահրաւէրին նկատմամբ:

****

. Ռուսաստանի կողմէ օդային անվտանգութեան երաշխիքը, դաշնագրով կնքուած, կը վերաբերի Հայաստանին, ոչ Արցախին: Արցախը, «պաշտօնապէս», ըստ «միջազգային օրէնքի», կը համարուի Ազրպէյճանի տարածք:

Ուրեմն այդ հիման վրայ չէ, որ Ռուսաստանը պիտի հակազդէ ՆԱՏՕ-ի այս յարձակումին, որու հիմնական թիրախը՝ ինք, Ռուսաստանն է:

****

. Հայաստան/Արցախի պաշտօնական տեղեկատւութեան հիմնական – եթէ ոչ, միակ – հասցէատէրը, փաստօրէն, թշնամին է: Հիմնական նիւթն ալ, թշնամին է:

Նուազագոյնից պակաս տեղեկութիւն ունենք, թէ ինչ է՝ մե՛ր կացութիւնը:

Երբ որ մեր կողմից չկայ բաւարար տեղեկութիւն՝ մեր մասին, ապա թշնամիին ամենակոպիտ կեղծիքի եւ սուտերի ազդեցութիւնը կարող է արդիւնաւէտ դառնալ:

1988-ից 1994 կռիւներուն եւ պատերազմի ժամանակ, մեր աղբիւրներից, անհամեմատօրէն աւելի լուրեր կը ստանայինք: Մեր Մասին: Եւ դեռ լայնատարած Համացանց չկար:

Թերեւս այժմու (ան)տեղեկատւական ռազմավարութիւնն է, ճիշդը: Սակայն անհաճոյ է: Կարծէք թէ մեզ չեն վստահում, կամ երեխաների տեղ են դնում, մեր ղեկավարները:

Իսկ եթէ կոպիտ փրոփականտայով պիտի սնանուի ու պահպանուի մեր մարտունակութեան ոգին, մեր վճռակամութիւնն ու դիմադրողականութիւնը, լաւ նշան չէ, այդ… Եթէ պատերազմը երկար տեւէ՝ նաեւ ապարդիւն հնարք մըն է:

Ամէն դէպքում, այդ մօտեցումով, ըսի-ըսաւները պիտի շատանան, եւ նաեւ մարդիկ վատ հակումը պիտի ունենան սխալ աղբիւրներից լուրեր որոնելու: Կամ ել, սեփական հաղորդակցութիւններով պիտի ջանան տեղեկութիւններ ստանալ, ինչ որ նոյնպէս անխոհեմութիւն է:

Ըմբռնելով որ քարոզչութիւնն ալ մաս կը կազմէ պատերազմական զինամթերքին, կը յուսանք որ շուտով ճիշդ հաւասարակշռութիւն մը կը գոյանայ՝ թշնամին թիրախաւորող վարպետ յայտարարութիւններին եւ Հայութեան ուղղուած բովանդակալից տեղեկատւութեան միջեւ:

****

. Նկատի ունենալով այս պատերազմին, ամենայն հաւանականութեամբ՝ երկար տեւողութիւնը, նաեւ երբեմն դժնդակ դրուագները, հրա՛շք պիտի լինի, որ ընթացքում, մեր ներազգային զինադադարը պահպանուի…

Բառացիօրէն՝ հրաշք…

Նոյնիսկ եթէ բոլորս լաւ գիտենք, որ նաեւ դա է, թշնամիին ձեռնարկած գործողութեան կարեւոր նպատակներից մէկը… Եւ շատ հաւանական է, որ հենց այդ նպատակով՝ գրգռիչ տարրեր գործի լծուած են, յատկապէս Համացանցի վրայ:

Շարունակենք սակայն այդ ուղղութեամբ մեր ճիգերն ու ջանքերը: Յաղթանակէն ետք, կը վերադառնանք մեր ներքին խնդիրներին:

****

. Այս պահին տեղի ունեցող մարտերի կապակցութեամբ, աշխարհի վրայ մէկ հատ հայ չի կրնար գոյութիւն ունենալ, որ կրնայ նոյնիսկ իր մտքովը անցընել՝ նահանջելու, յանձնուելու որեւէ վարկա՛ծ անգամ: Ցաւալի է, որ նոյնիսկ կարիքը լինի այս հաստատումը արտայայտելու, սակայն գերյուզական վիճակում են այժմ շատեր, յաւելեալ ճիգ մը թափենք սխալ չհասկցուելու:

Ո՛չ մէկ տեղատւութիւն: Ո՛չ մէկ տատամսում: Ի գին ամէն բանի, բառացիօրէն կենսական է որ պահենք մեր սահմանները, պահպանենք մեր ժողովուրդը:

Եւ այդպէս ալ կը լինի:

Սակայն վստահաբար կարելի է դէմ լինել այն կարծիքին, որ սահմանագիծը պաշտպանելէ անդին, պէտք է որ հիմա Հայոց Բանակը՝ հակա-յարձակողականի անցնի:

Խնդիրը տեսական չէ, գաղափարական իսկ չէ: Այլ կը վերաբերի անմիջական, գործնական, համահայկական ծրագրումի, բոլոր անոնց համար որոնք զէնքերով չէ որ կը մասնակցին ընթացիկ Սարդարապատին: Յատկապէս Սփիւռքի մէջ՝ պէտք է որ մեր պատգամը յստակ եւ միաձայն լինի, երբ որ կը դիմենք մեր ապրած երկիրների հանրութեան, իշխանութիւններին: Ինքնազսպումի լուրջ ճիգ է հարկաւոր, այս ուղղութեամբ: Ոչ, դանակը ոսկորին չէ հասած, տակաւին… Եւ պիտի չհասնի, այս անգամ եւս:

Ռազմական իրականութեան նկատմամբ, բարեբախտաբար, թիկունքից հնչող ռազմատենչ, անտեղի գոռում-գոչումներով շատ մտահոգուելու պատճառ չկայ: Քանզի սպաները շատ լաւ գիտեն պատերազմի գինը: Արցախի քաղաքական ղեկավարութիւնը՝ նոյնպէս:

Պարզ է թէ որոշ լուսանցքային – կամ քարոզչական – հռետորաբանութենէ մը զատ, համայն Հայութեան նպատակը՝ սահմանագիծը պահելն է, մինչեւ որ զինադադարը վերահաստատուի:

Պատերազմի բռնկումէն առաջուայ սահմանագիծով՝ զի-նա-դա-դար: Եւ վերադարձ՝ բանակցութիւնների սեղան: Նոր յաղթանակի մը յաւելեալ ուժով:

Ոչ աւելի, ոչ պակաս:

****

. Յուզական աւելորդ խօսքերով եզրափակելու կարիքը չկայ, այստեղ:

……………………………………………………………………………………………………….

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք