2020ի հայ-թրքական պատերազմի աւարտը

Այս գրութիւնից լրիւ ու ամբողջովին դուրս են, նիւթին եւ այժմու կացութեան վերաբերող՝ ա) որեւէ զգացում, բ) գաղափարական տեսանկիւնը, գ) ներազգային եւ ներքաղաքական հարցերը: Ոչ թէ, քանի այդ բոլորը կարեւոր չեն, այլ պարզապէս, քանզի այժմու հանգրուանին՝ ծայրագոյն աստիճանի օրհասական այս պահին, խնդրին այդ ծալքերը ոչ միայն ժամանակի եւ ուժերի վատնում կը հանդիսանան, այլ կրնան տակաւին մեզ տանիլ դէպի նոր ու յաւելեալ, աղէտալի կորուստներ:

Ուժը կը գտնեմ – ինծի համար, գերմարդկային – այս ճիգը կատարելու, յանուն, ի պատիւ եւ ի սէր՝ մեր նահատակներին, եւ Արցախէն տեղահանուած, այժմ տառացիօրէն անտունի մեր ազգակիցներին:

Վերոգրեալ մօտեցումի հիման վրայ, ահա ուրեմն այժմու կացութեան առնչուող հիմնական տուեալները՝

*****

Յիշեցում եւ վերաքաղ՝

Խորհրդային Միութեան մէջ, կար՝ «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ» կոչուող տարածաշրջան մը:

Այս յօդուածին մէջ այսուհետեւ «ԼՂԻՄ» գրելով, նկատի ունինք այդ տարածաշրջանը, «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ»ը: Խորհրդային Միութեան ժամանակ իր ունեցած սահմաններով:

Հայոց «Ղարաբաղեան Շարժում»ի նպատակն էր՝ ԼՂԻՄը դարձնել անկախ պետութիւն, ապա զայն միացնել Հայաստանի Հանրապետութեան:

Հնարաւոր էր այս նպատակին հասնիլ, առանց մարմնային կռիւի: Խորհրդային Միութեան Սահմանադրութեան միջոցաւ: Սակայն այդ ուղին, տեղ չհասաւ: Այլ, հայերը ենթարկուեցան ջարդերի, եւ հայերի ու Հարաւային Կովկասի թուրքերի միջեւ սկսան մարտերը, պատերազմը:

1994-ին, պատերազմը առկախուեցաւ:

Այդ պահին սակայն, խնդրոյ առարկայ հողային սահմանները այլեւս կապ չունէին ԼՂԻՄ-ի հետ: Թէ՝ ԼՂԻՄ-էն պակաս էին, եւ թէ՝ աւելի…

Մէկ կողմէն, ԼՂԻՄի տարածքը, իր ամբողջութեամբ, չազատագրուեցաւ: Թուրքերուն ձեռքը մնացին ԼՂԻՄի մաս կազմող, ծայրամասերու կարգ մը շրջաններ:

Միւս կողմէն, Հայութիւնը տիրացաւ լայնատարած հողային տարածքների, որոնք ԼՂԻՄի սահմաններէն դուրս են, եւ պաշտօնապէս մաս կը կազմեն Ազրպէյճանին:

Այդ պահէն սկսեալ եւ երբեւիցէ, բանակցութիւնների գործընթացը, «սակարկութիւնը», հետեւեալն էր՝ Հայութիւնը Ազրպէյճանին կը վերադարձնէ այն տարածքները որոնք ԼՂԻՄին մաս չեն կազմէր, եւ այդ զիջումին դիմաց, Ազրպէյճանը կը քաշուի այն մնացած տարածքներէն որոնք ԼՂԻՄի մաս կը կազմեն, եւ կ’ընդունի որ Արցախը, ԼՂԻՄի սահմաներով, անկախ երկիր եւ պետութիւն է:

Չեղաւ: Ոչ այդպիսի փոխզիջում, հողերու փոխանակում տեղի ունեցաւ, ոչ ալ Արցախի հանրապետութեան որեւէ ճանաչում:

Հիմնական տուեալների այս տարրական վերաքաղի լոյսին տակ, պարզաբանենք հիմա կացութիւնը, երկու օր առաջ վերջ գտած պատերազմէն ետք:

( Դիտումնաւոր կրկնութիւններ կը բովանդակէ այս յօդուածը, որպէսզի կարգ մը տուեալներ եւ իրողութիւններ, որոնց կապակցութեամբ լայնատարած եւ էական շփոթ մը կայ կարգ մը հայերի մօտ, ջինջ ու յստակ դառնան բոլորիս համար: )

*****

Ուրեմն, Սովետի վախտ, գոյութիւն ունէր հողային տարածաշրջան մը, որ կը կոչուէր ՝ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ: ( Այս յօդուածին մէջ, այսուհետեւ՝ «ԼՂԻՄ»: )

10 Նոյեմբեր 2020ին հրապարակուած վաւերաթուղթը, չի վերաբերիր՝ ԼՂԻՄ-ի խնդրի լուծումին:

Կողմերից/ստորագրեալներից (Հայաստան, Ռուսաստան, Ազրպէյճան) ոչ մէկին համար, այդ համաձայնագրին մէջ չկան, ԼՂԻՄի մասին, ոչ՝ որեւէ վերջնական ձեռբերում, ոչ՝ որեւէ վերջնական կորուստ, ոչ՝ որեւէ հովանաւորութիւն, խնդրի խորքային, էական եւ վերջնական լուծման կապակցութեամբ:

Նշեալ փաստաթուղթը՝ ԼՂԻՄի խնդրի լուծման համաձայնագիրը չէ: Բնաւ ու ոչ մէկ ձեւով:  Այդ պայմանագիրը կը վերաբերի, միայն ու միմիայն՝ 27 Սեպտեմբեր 2020-ին սկսած հայ-թրքական պատերազմի աւարտին: Զինադադարի համաձայնագիր է: Ոչ աւելի, ոչ պակաս: Խաղաղութեան պայմանագիր չէ: ԼՂԻՄ-ի խնդրին վերջ դնող փաստաթուղթ չէ:

*****

Այդ, զինադադարի փաստաթուղթի հիման վրայ, առաւել՝ Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ առկայ դաշինքները, կը հաստատեն հետեւեալ ստոյգ, անհերքելի իրականութիւնը՝ նուազագոյնը, յաջորդող հինգ տարիների ընթացքին, ռազմական բախում տեղի պիտի չունենայ, հայերի եւ թուրքերի միջեւ:

Հետեւաբար, այդ ժամանակամիջոցին, բանակցութիւններ տեղի պիտի ունենան, հաստատելու համար՝ ԼՂԻՄ-ի կարգավիճակը:

Ուրեմն, այդ բանակցութիւնների նիւթը կազմող կարգավիճակի առարկան, այն տարածքները չեն, միայն, որ այժմ մնացած են Հայութեան վերահսկողութեան ներքոյ: Այլ անոնցմէ շատ աւելին են: Լրիւ ԼՂԻՄ-ն է: Ներառեալ այն տարածքները որոնք մաս կը կազմեն այդ շրջանին, եւ որոնք հիմա թուրքերի վերահսկողութեան տակ անցան:

Յաջորդ հինգ տարիների ընթացքին – ժամկէտ մը, որ կրնայ ինքնաբերաբար երկարիլ դեռ յաւելեալ հինգ տարիով մը եւս -, բանակցութեան նիւթն է՝ այն տարածաշրջանը որ, Սովետի վախտ, կը կոչուէր ՝Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ, «ԼՂԻՄ»:

Ու մի հատ ել կրկնենք, որովհետեւ իսկապէս էական է՝ ԼՂԻՄ-ին մաս կը կազմեն լայնածաւալ, մեզի համար անգին տարածքներ, որոնք այժմ անցան թուրքերու վերահսկողութեան տակ: Վերահսկողութիւն, եւ ոչ թէ՝ սեփականութիւն:

Եւ այդ ալ, ըստ ստորագրուած զինադադարի փաստաթուղթին իսկ՝ ժամանակաւոր վերահսկողութիւն: Մինչեւ որ որոշուի ԼՂԻՄ-ի կարգավիճակը:

Դարձեալ ընդգծենք նաեւ որ ԼՂԻՄին մաս կը կազմեն, յատկապէս եւ ի միջի այլոց՝ Հատրութի տարածքը, Շուշին… : Յաջորդ հինգ տարիների ընթացքին, բանակցութիւններ տեղի պիտի ունենան, որոշելու ու հաստատելու համար նրանց իսկական, վերջնական ճակատագիրը:

Իսկ մինչ այդ, ոչ մէկ պատերազմ: Վստահաբար եւ ապահովաբար, պիտի դադրին կրակոցներն ու պայթումները, նուազագոյնը՝ հինգ տարիներ:

Եթէ ոչ, կռուիլ ուզող կողմը կը հասկցուի՝ ռուսական բանակին հետ… Որ ներկայ պիտի մնայ այդտեղ, գոնէ յաջորդող հինգ տարիներին: Որ տեղւոյն վրայ է արդէն, այս պահին իսկ:

*****

Այս հանգրուանին, անմիջականօրէն, անհրաժեշտ է, կենսական է, որ ունենանք միայն մէկ հաստատ յստակացում:

Վերոգրեալ բանակցային հինգ տարիների ընթացքին, փախստականները, որոնք ըստ նոյն նիւթի առարկայ, զինադադարի համաձայնագրին, պիտի վերադառնան իրենց տուները,  1994-էն առաջուա՞յ փախստականներն են,  թէ՝ 27 Սեպտեմբեր 2020-էն ետք Արցախէն դուրս ելած բնակչութիւնը:

Հայկական կողմի ռազմական վերահսկողութեան տակ մնացած տարածքների պարագային, (նոյնիսկ եթէ հնարաւոր է տեսական այլ, թուրքերուն նպաստաւոր մեկնաբանութիւն տալ՝ փախստականներու վերաբերեալ զինադադարի պատկան յօդուածին), տրամաբանութիւնը կը թելադրէ որ տեղահան հայերն է, որ պիտի վերադառնան այդտեղ:

Այդ տարածքներուն պարագային, որ ԼՂԻՄ-ին մաս չեն կազմէր –  օրինակի համար՝ ամբողջ Քաշաթաղի շրջանը, որ հիմա դարձաւ նորէն Լաչին -, (նոյնիսկ եթէ հնարաւոր է տեսական այլ, թուրքերուն նպաստաւոր մեկնաբանութիւն տալ փախստականներու վերաբերեալ, զինադադարի պատկան յօդուածին), տրամաբանութիւնը կը թելադրէ որ հայերը չէ, որ պիտի վերադառնան այդտեղ:

Կը մնայ առեղծուածը այն տարածքներին (Հատրութ, Շուշի… ), որոնք մաս կը կազմեն ԼՂԻՄին, սակայն հիմա կը գտնուին թուրքերի ժամանակաւոր վերահսկողութեան տակ:

Այս վերջին կէտը, յստակ չէ, այս պահին: Բազմաթիւ մեկնաբանութիւններով կարելի է շատ բաներ ըսել այս մասին, սակայն այս պահին օգտակար չէ այդպէս մօտենալը նիւթին: Խօսքը բիւրաւոր մարդոց մասին է, որոնք պէտք է գիտնան թէ ո՞ւր պիտի գնան, ո՞ւր պիտի ապրին…

Ուրեմն, մնացեալ ամբողջ աղմուկը, իրարանցումը մէկդի դնելով, հրատապ կարիքը ունինք հաստատ բացատրութեան մը, թէ՝ զինադադարի փաստաթուղթի հիման վրայ, ի՞նչ է որ պիտի կիրառուի, այս շատ գործնական, անմիջական կէտի կապակցութեամբ: Ի միջի այլոց, օրինակի համար, Շուշեցիները պիտի վերադառնա՞ն իրենց տուները, կամ ոչ: Մինչեւ որ որոշուի ԼՂԻՄ-ի տեւական, վերջնական ճակատագիրը: Ինչ որ տեղի պիտի ունենայ տակաւին յաջորդ հինգ, շատ հաւանաբար տասը տարիների ընթացքին:

*****

Ամէն մարդ ինչ որ ուզէ, թող կատարէ: Յուզական/գաղափարական գետնի վրայ՝ իւրաքանչիւր հայի ասածն ու ըրածը, այս պահին, բնական է, հասկնալի է, ընդունելի է:

Սակայն մէկ բան շատ յստակ թող լինի, բոլորիս համար՝ որեւէ պարագայի, ներկայիս եւ տեսանելի ապագային համար, անկարելի է որ 10 Նոյեմբեր 2020 թուակիր, զինադադարի վաւերաթուղթը, չեղարկուի: Անկարելի է նոյնիսկ ստորակէտ մը իսկ փոխել անոր մէջ, որեւէ նշանակալից կէտի կապակցութեամբ: Հիմակու-հիմա, եղածը եղած է:

Անիմաստ եւ ապարդիւն է վիճաբանիլը, թէ՝ եթէ զինադադարի համաձայնագիրը ոչ- եւս դառնայ, մեզի համար այդ լա՞ւ բան մըն է, թէ վատ բան է: Ասիկա արդէն դատարկ, բացառապէս տեսական, վերացական վիճաբանութիւն է:

Որեւէ պարագայի, 10 Նոյեմբեր 2020ին կնքուած զինադադարի վաւերաթուղթը, անհնար ու անկարելի է որ՝ չգործադրուի, չկիրառուի: Ներկայ պահին, եւ նախատեսանելի, կանխատեսելի ապագային համար:

Տեսականօրէն, թերեւս կարելի է: Շօշափելի իրականութեան մէջ՝ ան-կա-րե-լի է: Վսյո:

Այդ ուղղութեամբ այլ բան ասելը, «յոյս տալ» չէ, ոչ: Այլ դատարկ պատրանքներ ներշնչել է: Ինքզինք եւ ուրիշը խաբել է:

Թէ՛ ի՞նչ եղաւ, ինչո՞ւ եղաւ, ով ի՞նչ ըրաւ, ոչ ի՞նչ չըրաւ, ինչո՞ւ ըրաւ կամ չըրաւ, եւայլն.,՝ ան որ կը կարծէ թէ, այս պահին, որեւէ իմաստ ունի այդ ուղղութիւններով վիճաբանիլը, ղալաթ է անում:

Սակայն մէկ շեշտակի խնդրանք, բոլորին՝ մարդոց գոնէ մի հաւատացնէք թէ 10 Նոյեմբեր 2020ին կնքուած զինադադարի վաւերաթուղթը կրնայ տակաւին, յառաջիկայ չափազանց ցաւագին հանգրուաններին, չգործադրուիլ:

Հայ ժողովուրդն ու ազգը բաւականէն աւելի խաբուեցաւ: Գոնէ հիմա խնայեցէք մեզ, մի մոլորեցնէք այս յաւելեալ, յետին ու աւելորդ – այժմու կացութեան մէջ՝ յատկապէս անգութ –  խաբկանքով:

( Թէ, ո՞վ պիտի ստանձնէ զինադադարի փաստաթուղթին յաջորդական հանգրուանների գործադրութիւնը, դա արդէն ուրիշ նիւթ է: Որ կապ չունի՝ այդ փաստաթուղթը չեղարկելու հետ: Ոչ ել, այս յօդուածին հետ: )

*****

Այստեղ կանգ պիտի առնեմ:

Սակայն եթէ ընթերցողներէս ոեւէ մէկը, որեւէ հարցում ունի, թող բարեհաճի զայն ներկայացնել, հետեւեալ ե-հասցէյով՝ tanielvaroujean@gmail.com : Առանց յայտնելու հարցումի հեղինակին ինքնութիւնը, համ հարցումը, համ իմ պատասխանը, յղելու եմ բոլորիդ:

Այս պահին հոգեպէս խորտակուած,

այնուհանդերձ մերժելով ուղեղից լրիւ անջատուիլ,  

Մ. Հայդուկ Շամլեան  

12 Նոյեմբեր 2020

Յ.Գ. Լաւ… ճար չկայ… Հակառակ բոլոր ջանքերուս, որպէսզի որեւէ թիւրիմացութիւն չլինի, կամ յանկարծ այս յօդուածս ոմանք, իրենք իրենց ուզած կերպով չ«հասկնան» ու մանաւանդ չշահագործեն, հարկադրուած եմ հետեւեալ յստակացումները կատարելու ՝

. Զինադադարի համաձայնագիրը ամբողջական պարտութիւն մըն է Հայութեան համար, բոլոր մակարդակներու վրայ: Սակայն այժմ զայն չեղարկելը կամ փոփոխութեան ենթարկելը, հնարաւոր չէ:

. Այս կամ այն ձեւով, մէկդի դնելով «դաւաճանութիւն»-մավաճանութիւն մօտեցումները (որոնք, ի դէպ, երկուստեք են. նոյնիսկ աւելի շուտ ու շատ՝ իշխանութիւնների կողմէ…), միայն՝ պետական եւ ռազմական պատասխանատւութեան տարրական սկզբունքին հիման վրայ, այն քաղաքական, դիւանագիտական եւ ռազմական բարձրաստիճան պաշտօնեաները, որոնց պաշտօնավարութեան ժամանակ տեղի ունեցաւ, այն ինչ որ տեղի ունեցաւ, անհրաժեշտ է որ բարեհաճին այսուհետեւ պետական աշխատանքի դաշտը թողել այլ անձերու: Նոյնիսկ եթէ ասենք որ՝ ըրին, ինչ որ կարողացան ընել, որ տեղի ունեցածը անխուսափելի էր, եւ այլն., նոյնիսկ այդ տեսանկիւնից, վերոյիշեալ սկզբունքի հիման վրայ, անընդունելի է որ անոնք շարունակեն կառչիլ իրենց աթոռներին:

. Վերոյիշեալ պատասխանատւութեան սկզբունքէն զատ, եւ նոյնիսկ աւելի կարեւոր – եւ հրատապ – ՝ գործնական գետնի վրայ, զինադադարի վաւերաթուղթը տակաւին ենթակայ է հանգրուանային գործադրութեան, մեկնաբանական վիճաբանութիւնների, եւ յաւելեալ բանակցութիւնների: Աներեւակայելի է որ այդ բոլորը կատարեն՝ քաղաքական, դիւանագիտական եւ ռազմական այժմու, հիմնական պաշտօնեաները:

. Վերջապէս, այն ինչ կը վերաբերի անհատապէս Նիկոլ Փաշինյանին, ինքը չէ այս ամէնուն հիմնական յանցաւորը:

Իրմէ առաջ կու գան, յանցանքի կամ պատասխանատւութեան աստիճանի կարգով ՝

ա) անոնք որոնք, ի սկզբանէ, թոյլ տուին որ գոյանայ այժմու վարչակարգը,

բ) անոնք որոնք զինք ու իր խմբակը ընտրեցին,

գ) անոնք որոնք ընտրութիւններուն չմասնակցեցան,

դ) եւ բոլոր այն հայերը, Հայաստանէն ներս կամ դուրս, որոնք զօրակցեցան «փաշինյանութեան»

Յանցանքի կամ պատասխանատւութեան նիւթով, վերեւի գոնէ երեք կէտերը կը վերաբերին նաեւ փաշինիանիզմը արտադրանք՝ Արցախի նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանին: Որ ստացաւ արցախցիների ճնշիչ մեծամասնութեան քուէները, եւ այդ ալ, երբ որ փաշինյանիզմը երկար ժամանակէ ի վեր արդէն ցուցաբերած էր թէ ինչ է, կամ աւելի ճիշդ՝ չէ:

Այս պահին, վերոնշեալ հայերից շատեր քննադատում են Փաշինյանը:

Զանոնք լսելը հիմա աւելի անտանելի է, քան զինք:

Փաշինյանի եւ իր վարչակարգի քաղաքական անհետացումով, նրանց մեղսակից այդ բիւրաւոր հայերը չեն կրնար մաքրել իրենց խիղճը, ոչ ել, նաեւ իրե՛նց ձեռքերուն վրայ՝ մեր երեխաների արիւնը: Բայց այդ ալ օգտակար է. գոնէ հայկական ձեռքերու վրայ կը մնայ այդ արիւնը, քանի որ այն հողը որուն վրայ հոսեցաւ, յորդառատ, հիմա թուրքին կը պատկանի:

Իսկ այն հայերը որոնք, տակաւին այս ամէնէն վերջ, հիացմունք ունին Փաշինյանի կամ իր շրջապատի նկատմամբ, անոնք, ամենալաւ բացատրութիւնն ու ամենացայտուն, այժմէական նորագոյն փաստը կը հանդիսանան, թէ ինչու՝ Հայոց Պատմութիւնը է, ինչ որ է. այսինքն՝ ծանրագոյն պարտութիւնների եւ ծայրագոյն կորուստների շարան մը, որու ցարդ վերջին – բայց հաւանաբար ոչ, ամենավերջին – օրինակը, անցած դժոխային յիսուն օրերն են, ու դեռ ընթացիկ, մեր տակաւին աղէտալի ու վտանգուած վիճակը:

Խնդիրը այն է որ, սիրտ պաղեցնելու համար, այդ տեսակի հայերին՝ օ՛խ ըլլայ ալ չես կրնար ըսել, քանզի իրենց ըրածին անասելի գինը վճարողը՝ մեռնողներն ու իրենց ընտանիքներն են, իրենց տունն ու տեղը կորսնցնողներն են, անէացած կամ պղտոր ապագայով՝ ամբողջ սերունդ մըն է:

Այստեղ եւս, լաւ հասկցուինք: Փաշինյանի հրաժարականը պահանջելու եւ զինք տակաւին բուռն կերպով պաշտպանելու միջեւ, կայ մի այլ, շատ պարզ ու հեշտ այլընտրանք մը՝ լռել: Բայց այո, արդի – ֆէյսպուքեան – ժամանակներուն, դա ել անկարելի բան է: Մանաւանդ հայերի համար:

Այս ամէնով հանդերձ, խօսքը, այստեղ, «փողոցի ուժով» իշխանութիւն փոխելու մասին չէ, ոչ: Այլ՝ իսկապէս ինքնակամ, յօժարակամ հրաժարականներ, եւ անյապաղ ընտրութիւնների ուղիով՝ յաջորդ իշխանութեան մը կանոնաւոր կազմաւորում:

Անոնք որ համաձայն չեն այս մօտեցումին, թող ուրեմն ապագային յիշեն նաեւ այս պահն ու այս խօսքերը: Քանի որ լինելու են նաեւ յանցաւոր կամ պատասխանատու՝ տակաւին գալիք աղետալի դէպքերի, օրհասական իրադարձութիւնների: Ներքին եւ արտաքին ճակատների վրայ:

http://www.shoushisummercamp.org
https://www.facebook.com/AramManoukianJampar/

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք