Անկախութեան Օտարումը

(Բանախօսութիւն,  1996)

Որքան նախընտրելի պիտի  ըլլար , այս իրիկուն, այստեղ խօսիլ Մայիսի 28-ի առնչուող դէպքերուն մասին միայն, եւ այսպէս գոհանալ վերաքաղը կատարելով մեր պատմութեան  ամենէն պանծալի մէկ նուաճումին, ազգային բացառիկ իրագործման:

Որքան դիւրին պիտի ըլլար խօսիլ միայն

.   հայոց բանակի հրամանատար զօրավար Նազարբէկեանի 14 Դեկտեմբեր 1917-ի առաջին կոչին մասին՝«Արդէն ծագում է դարաւոր նահատակ ու բազմատանջ ժողովուրդի վաղուց յուսացուած եւ ջերմօրէն սպասած արշալոյսը: Աստծուն ապաւինած՝ համարձակ յառա՜ջ  դէպի մեր արդար ու սրբազան գործը»,

.   Ապրիլ 1918-ի Արարատեան դաշտին մէջ Դրոյի եւ Արամի գլխաւորութեամբ հայկական ուժերու գործողութիւններուն եւ յաղթանակներուն մասին ,

.   24 Մայիս 1918-ին , Սարդարապատի եւ Ղարաքիլիսայի արիւնահեղ նուաճումները պսակող, զօրավար Սիլիկեանի կոչի մասին՝ « Հայե՛ր, շտապեցէ՛ք հայրենիքը ազատելու: Հասել է րոպէն, երբ իւրաքանչիւր հայ՝ մոռանալով իր անձնականը, յանուն մեր գործին՝ հայրենիքի փրկութեան եւ իր ընտանիքի պատուի պաշտպանութեան, պէտք է ի գործ դնէ իր վերջին ճիգը՝ թշնամուն հարուածելու համար: Հարկաւոր է մի ճիգ եւս, եւ թշնամին վռնտուած կը լինի մեր երկրի սահմանից…»:

Որքան հաճելի պիտի ըլլար խօսիլ միա՛յն

.   Արամի կոչի մասին,

.   Բաշ Ապարանի ճակատի վրայ Դրոյի ղեկավարութեան տակ հայոց ուժերու մղած հերոսական եւ յաղթական կռիւներու մասին,

.   ամբողջ ճակատի վրայ Թուրքերու լեղապատառ նահանջին մասին,

.   Հայոց ազգային խորհուրդի Հայաստանի անկախութեան յայտարարութեան մասին, 

.   Քաջազնունիի կառավարութեան, ընդհանուր զինադադարի, Պոլի գրաւման, Ախալքալաքի՛ գրաւման, Կարսի՛ գրաւման մասին,

.   Խատիսեանի կառավարութեան, հայոց անկախ պետականութեան  կազմակերպութեան եւ հաստատումի առաջին հանգրուաններուն մասին,

.   Օհանջանեանի կառավարութեան, հայկական զօրքերու  նոր  գրաւումներու, Սեւրի՛ դաշնագրի, Հայաստանի համահայկական եւ համազգային վերելքի ծրագրերուն մասին,

.   եւայլն, եւայլն:

Վերջապէս, որքան հե՛շտ ու նախընտրելին պիտի  ըլլար այստեղ հրճուիլ եւ հպարտանալ միայն, յիշելով եւ յիշատակելով մեր անցեալի այս փառաւոր իրականացումը, իրողութիւնը, անհերքելի նուաճումն ու յաղթանակը:

Սակայն ահա, մեզի կարծէք վայել չէ արդարացի կերպով յոխորտալ, գոնէ տակաւին: Կ’երեւի թէ մենք իրաւունք կամ դեռ սովորութիւն չունինք միայն պարծենալու, եւ թէ մեր ամէն մէկ ուրախութեան պէտք է խառնուի  դառնութիւնը, ամէն հրճուանքին՝ ցաւը, ամեն տօնակատարութեան՝  մռայլ խոկումն ու քննարկումը մեր վիճակին ու ընթացքին:

Արդարեւ, որպէս մեր ազգային պետականութեան արդի շրջանի առաջին եւ նախնական հանգրուան, սկիզբ ու ծագում, ներկայ օրերուն, Մայիս 28-ի իմաստն ու նշանակութիւնը մէկ ուրիշ տարողութիւն է որ կը ստանան:

Պատմական բաղդատական  ընել չէ հարցը, որովհետեւ պայմաններու եւ կացութիւններու ժամանակագրական փոփոխութիւններու եւ տարբերութեանց պատճառով, շատ ալ ճիշդ կամ պարկեշտ պիտի չըլլայ այդպիսի մօտեցում մը:

Վերջին հաշուով,  պատերազմական ճակատումներու ճամբով, արդեն ծանր գինով եւ գերմարդկային ջանքերով իրագործուած անկախութիւնը ինչպէ՞ս կարելի է բաղդատել միջազգային ընդհանուր շփոթի մը  պատահմունքին առիթով, քաղաքական միջոցներով յայտարարուած անկախութեան մը տեսական սկզբնաւորութեան հետ:

Հարցը այսպէս ուսումնասիրական զուգահեռներու ճամբով պատմութենէն դաս  առնել կամ պատմութեան դաս տալ չէ նոյնպէս, որովհետեւ այդ եւս կրնայ մղել դէպի հաւաքական յիշողութիւնը շահագործելու, անցեալի հաշւոյն կողմնակալ քարոզչութիւն կատարելու անվայել փորձութեան:

Խորքին մէջ, իսկական ու էական խնդիրը, 1918-ի եւ ասկէ մի քանի տարիներ առաջ երեւութապէս միեւնոյն կամ նոյնանման իրողութիւնները վերլուծելն է, այդ ձեւով փորձել հասկնալու համար 70-73  տարիներու միջոցին մեր ազգային  իրականութեան եւ մանաւանդ ինքնութեան կրած ընթացքը, հոլովոյթը (բառին առայժմ չէզոք իմաստով):

Ըստ բոլոր հիմնական կողմերու միաբերան կերպով որդեգրած եւ արտայայտած կեցուածքին ու հասկացողութեան, 1991-ին անկախութիւնը, 70 տարիներու մթին  ու նեխած փակուղիի մը ծայրը՝  շարունակութիւնը կը հանդիսանայ 1918-ին գոյացած հայոց ազգային արդի պետականութեան:

Սակայն ահա, հայ ազգութիւնը , ինքնին, ի՞նչ ձեւով կարելի է շարել, տեղաւորել, դասել, ժամանակի անցքին կապուած այս  վերլուծական փորձին մէջ, 1918-ը եւ 1991-ը ունենալով որպէս չափանշաններ:

Ժողովուրդ մը կ’ունենայ  իրեն արժանի պատմութիւն: Անհատական կամ  խմբաւորուած դերակատարները, այն պահէն  որ սկսին նկատելի ազդեցութիւն մը կամ  հեղինակութիւն մը  ունենալ հաւաքականութեան  մը ընթացքին եւ գոյութեան ձեւին վրայ, անպայմանօրէն, տեղ մը, կը հանդիսանան այդ հաւաքականութեան խորին ինքնութեան մարմնաւորումը,  խտացած արտայայտութիւնը, արտացոլումը, խօսնակն ու ներկայացուցիչը, խորհրդանշանը:

Ճակատագիրը, յաճախ,  բնազդօրէն կամ  դիտմամբ երեւակայուած պատրուակ մըն է,  արդարացնել փորձելու համար իր  վիճակը անով  բացատրողին թերութիւնները, տկարութիւնները եւ անզօրութիւնը:

Այս դիտանկիւնէն, բոլորս, անխտիր,սակայն տարբեր աստիճաններով, կը կրենք պատասխանատուութիւնը մեր այժմու  պետականութեան թէական, վիճելի եւ  դիւրաբեկ վիճակին:

1918-ին, հայ ժողովուրդը մեծամասնութեամբ ընտրած էր զինք առաջնորդելու արժանի հաւաքական   ղեկավարութիւնը, որու մէջ ան ինքզինք կը ճանչնար ու կը  տեսնէր, ինքզինք կը գտնէր:

Թերեւս առաջին անգամն էր որ,  պայմաններու յատուկ դասաւորումով, հայ ժողովուրդը եւ հայ ազգը կը  նոյնանային, կը միանային, շնորհիւ գաղափարական  կազմակերպութեան մը փրկարար գոյութեան, աշխատանքին եւ ջանքերուն: Այս համերաշխութեան կը  պարտինք Հայաստանի էական անկախութիւնը՝ 1918-ի  ինքնատիպ տարբերակ:

Ափսոս, նոյնը կարելի չէ ըսել 1991-ի պարագային: Երկարօրէն կարելի է վիճաբանիլ պատճառներուն մասին,  եւ պատճառները  իրապէս ալ  չեն պակասիր։ Սակայն արդիւնքը , անհերքելի է՝ հայ ժողովուրդը, թոյլ  տալով որ ապազգային ուժեր ձեռք առնեն իր գոյութիւնը, իր  պատմութիւնը, ժխտեց ինքզինք, ուրացաւ ինքզինք, եւ ինքզինք յանձնեց ներկայի վիճակին:

Կը յուսամ, խորապէս կը յուսամ որ այս վեր լուծումը պիտի չմեկնաբանուի որպէս քաղաքական կամ մինչեւ  իսկ ընտրական բնոյթ կրող  հռետորութիւն: Եթէ այսպէս է, կացութիւնը անդարմանելիօրէն յուսահատական է ուրեմն:

Ընդհակառակը, այստեղ ընդգծուող ճեղքումի, կազմալուծման, պատռուածքի երեւոյթը՝ հայ ժողովուրդի եւ հայ ազգի միջեւ, զանոնք ղեկավարող ուժերու մակարդակին վրայ, այսօր կը  վերաբերի բոլոր հաւաքական դերակատարներուն: Քննադատութիւնը ուղղուած ըլլալով, ուրեմն, բոլոր այն  անհատներուն կամ  խմբաւորումներուն դէմ որոնք պատասխանատուութիւնը կը կրեն այդ հաւաքական դերակատարներու ինքնութեան մէջ տեղ գտած, յայտնուող կամ անյայտ, էական պառակտումին:

Այս իրիկուն պատշաճ առիթը չէ շարունակելու այս վերլուծումը: Թող ասիկա միայն հրաւէր մը  ըլլայ, յարմար ատեն եւ յարմար տեղը կատարելու համար այս կենսական քննարկումը, զայն տանելով մինչեւ ծայր:

Սակայն, այս իրիկուն, անպայման առիթն է այստեղ ընդգծելու այս կացութեան մէկ ախտանշանը, հաւանաբար ամենէն  ծանր ու յատկանշականը, բայց զոր արդէն, ժամանակի հետ, կարծէք ենթարկուած է պարզանալու, սովորական դառնալու,  եւ հետեւաբար հետզհետէ հանդուրժելի նկատուելու վտանգին:

Եւ ինչպէ՞ս կարելի է յուսալ դարմանուիլ, առանց ճանչնալու ախտը: Ինչպէ՞ս կարելի է  զգաստանալ, առանց լիովին զգալու ցաւը, տագնապը, իր զարհուրելի տարողութեան մէջ, իր անպեղելի խորութեամբ, իր աննկարագրելի ազդեցութիւններով եւ հետեւանքներով:

Ինչպէ՞ս եղաւ, որ հասանք այս վիճակին: Եւ ո՞ւր  պիտի երթանք,այս կէտէն ետք: Ցաւագին ժամանակներու ցաւագին հարցականներ…

Կը ճեմենք ահա նորէն, ցնցուած ու մոլոր, խորտակուած երազներու ճանապարհին վրայ, եւ ամէն մէկ նոր հարցում մեզ կը դնէ մեր իսկ անզօրութեան եւ անհասկացողութեան մէկ նոր հաստատումին առջեւ, նորէն ու նորէն, եւ անգթօրէն, մինչեւ որ  միախառնուին, միաձուլուին, տեւապէս յեղաշրջուին յուսահատութեան եւ զայրոյթի հառաչանքները, յուսախաբութեան եւ կատղանքի բացականչութիւնները, վշտի եւ ցասման տքոցները:

Երրորդ հազարամեակի սեմին, նոյնիսկ եթէ միայն պահուայ մը համար, նոյնիսկ եթէ միայն «պաշտօնապէս», Հայրենիքը, անկախացած Հայաստանը մերժեց Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը…

Անկարելի է լիովին վերլուծել այս պատմական անհեթեթութեան ամբողջական տարողութիւնը,  այս տիեզերական ծաղրանքին բոլոր  ճիւղաւորումները, հայոց իրականութեան մինչեւ օրս ամենէն  արտառոց,  անտրամաբանական եւ անարդար այս երեւոյթը,  հաւաքական այս զարհուրելի շեղումը , անհուն մոլորումը, սայթաքումը, անկումը:

Բոլոր քաղաքական  խաղերէն , բառախաղերէն, ճառերէն անդին, բոլոր կուսակցական դիրքորոշումներէ , ուղեգիծերէ, կարգախօսներէ, հրահանգներէ անդին, բոլոր ժողովական բանականութեան եւ աւանդական ծէսերու ձեւական իմաստութեան պարտադրած ու արտադրած հետեւանքներէն անդին, կը մնայ մէկ անժխտելի իրողութիւն, մէկ անվիճելի հաստատում, մէկ ահաւոր ստուգութիւն՝ Արտերկրի ուղղամիտ ու անկեղծ հայուն  սրտին մէջ, այսօր, Հայրենիքի երազը փշրուած է, բռնաբարուած ու ոտնակոխ, վերածուած՝ մղձաւանջի: Եւ այդ սիրտը, ինքնին, ճեղքուած է:

Երէկ,  ժամանակաւոր կայան, փոխանցման հանգրուան, Սփիւռքը այսօր վերածուած է երկարատեւ գոյավիճակի, ուր ամէն մէկ ազգասէր հայու կացութիւնը համազօր է բրտութեամբ պարտադրուած աքսորի, հոգեկան հեռացման, մեկուսացման եւ արտաքսումի, անգութ կաշկանդումի, շատերու համար՝ ցմա՛հ բանտարկութեան, օտարութեան մէջ…Այսօր որբ է հայը, որն եւ անմխիթար, որովհետեւ Մայր Հայաստանը, զայն ուրանալով, յանձնուած է անճանաչելի, այլափոխուած մէկ արարածի, պատրաստ՝ ինքզինք ծախելու, որեւէ գնով, որեւէ մէկուն:

Յօրինենք այնքան նրբութիւններ,  վերապահութիւն, զանազանութիւն, որ կ’ուզենք՝ Հայաստանի պետականութեան եւ կառավարութեան միջեւ, Հայրենիքի եւ զայն ղեկավարող իշխանութիւններու միջեւ, ժողովուրդի եւ քաղաքագէտներու միջեւ, կացութիւնը, խորքին մէջ, կը մնայ նոյնը: 

Ակնկալութիւններուն եւ արդիւնքին միջեւ խրամատը անասելի է, ձգտումներու եւ իրագործումներու միջեւ տարբերութիւնը՝ ապշեցուցիչ, տագնապն ու ախտը՝ արդէն որոշ չափով անդարմանելի:

Ճիշդ է, ճշմարտօրէն, Արտերկրի իսկական հայուն համար Հայաստանը միշտ ալ, այսպէս, աւելի վերացական ու անշօշափելի յղացք մը եղած էր, քան թէ գործնական ու նիւթական իրականութիւն մը: Ընդհանրապէս այդպէս կ’ըլլան, գաղափարական վեհ ձգտումները: Եւ այդպէսով կը հասնին բացառիկ  իրականութիւններու:

Հայաստանը երազ էր,  վեհագոյն ու սրբազան երազ, եւ  շնորհիւ այս հոգեկան,  հոգեբանական ու մտային տեսլականին, ան պիտի  կարենար  նաեւ ըլլալ գոհացուցիչ ու պանծալի իրագործում:

Հայաստանը, որպէս  հողային ամբողջական իրականութիւն, որպէս իրական երկիր, իրական պայմաններու մէջ, հում եւ  իրական բնոյթով, արդէն բնաւ չէր կրնար համապատասխանել  այդ երազային, ցնորական, գաղափարապաշտ ըմբռնողութեան:

Այս տրամաբանութեամբ,  որոշ յուսախաբութիւններ անխուսափելի էին ուրեմն:

Այսուհանդերձ, նորէն, ո՞վ կրնար ակնկալել որ այս աստիճան դաժան եւ անգութ պիտի ըլլար զարթնումը…

Հայաստանի այժմու ղեկավարութիւնը յաջողեցաւ արմատականօրէն վնասել հայ  ազգային ինքնութեան էութիւնը, եւ այդ՝ հաւանաբար մասամբ անդարմանելի կերպով, վստահաբար լիովին երկարատեւ ու խոր տարողութեամբ:

Ո՞վ կրնար երեւակայել որ օր մը , Արտերկրի անկեղծ հայ մը, պիտի տատամսի Հայաստան այցելելէ, որպէսզի իր մէջ ամբողջովին  փլուզումի  չենթարկուի հայկական մեծ երազը,  հայրենիքի երկար ատեն կենսատու  պատրանքը, տենչանքը, բաղձանքը, յոյսը: Որպէսզի ան շարունակէ կառչիլ իր ցնորական պատկերացումներուն, իր գաղափարական մեկնաբանութիւններուն, իր էական ինքնախաբէութեան  վերջին փշրանքներուն, որովհետեւ անոնցմէ կախեալ են նաեւ իր գոյութեան արժէքն ու իմաստը:

Հայաստան, առանց Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան… Ալ ի՞նչ է Արարատը, եթէ ոչ այդ պղտոր ու անիրական ցոլքը, անստոյգ պատկերի մը մէջտեղ, կախուած՝ իր ժանգոտած ու յոգնած գամէն, հիւրասենեակի մը աննշան  պատին վրայ… 

Ի՞նչ է հայրենի հողը, եթէ ոչ ափ մը փոշի, նայլօնէ տոպրակի մը մէջ, նետուած պահարանի մը  մէկ անկիւնը,  հին հագուստներու եւ կոտրուած խաղալիքներու մէջտեղ, մանկութեան ճամբորդութեան մը որպէս ուշացած ու հին յիշատակ, խղճալի նշխար մը, առկախ մոռացում, ափ մը  ոչինչ եւ զղջում  միայն…

Չհասկցան, ու բնաւ պիտի չհասկնան, բնա՛ւ, Դաշնակցութեան թշնամիները… Չեն հասկնար թէ ի՞նչ է իսկապէս, զոր կը միտին քանդելու, զոր կը ջանան փլել, վիրաւորել, տկարացնել: Հայ ազգութեան գոյութիւնն է, խնդրոյ առարկան: Հայուն խոնարհ ազնուականութիւնն է, փրկութիւնն է, հայուն գերագոյն ներումն է, հաղորդութիւնն է, թողութիւնն է՝ այս ազգասպանական, ինքնասպանական արտակարգ մոլուցքին թիրախը:

Յայտնութենական հանգրուանի մը մէջ է այսօր հայութիւնը, վերջին դատաստանի ընթացքին մէջ, ու երկնային փողերու զարհուրելի աղմուկին ու դղրդիւնին մէջ աննշան կ’անցնին արդէն անմեղութեան կանչը, անկեղծութեան կոչը, անեղծութեան յետին յորդորումը: Ուշ է արդէն, այո , ուշ է: Բան մը, տեղ մը, կոտրուեցաւ, եւ այլեւս չի շինուիր երբեք:

Ինչպէ՞ս հասանք մենք այստեղ: Ի՞նչ փոյթ…Փորձենք միայն դեռ տեղ մը երթալ, ասկէ ետք:

Հայդուկ Շամլեան

25 մայիս 1996