Բանակի զօրաշարժ՝ սահմանագծին այս կողմը

«Մարտ 1»ի մասին, ամենատարրական մակարդակների վրայ,  տարիներէ ի վեր, բազմաթիւ ու բազմատեսակ թիւրիմացութիւններ կան հանրութեան – եւ նաեւ Հայաստանի լրագրողներու – մօտ:

Այդ խորապէս սխալ ըմբռնողութիւններէն մէկը կը վերաբերի Երեւանի փողոցներուն մէջ ռազմական ուժերու գործունէութեան, նոյնիսկ պարզապէս ներկայութեան:

Մեծ թիւով հայեր կը կարծեն թէ այն իրողութիւնը, ինքնին արդէն, ծանր ապօրինութեան արարք մը է օրուայ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի կողմէ:

Այդպէս չէ:

Որոշ բնոյթի ներքին խնդիրների պարագային, Պետութեան գործադիր իշխանութիւնը իրաւունքն ու իրաւասութիւնը ունի բանակային ուժեր ի գործ դնելու, զսպելու համար կացութիւնը, վերացնելու համար վտանգները, հաստատելու համար կարգն ու կանոնը:

Ուրեմն, եկէք մի անգամ եւս կրկնենք (ուրիշներ վերջապէս տասնըմէկ տարիներէ ի վեր է որ, անդադար, հակառակը կը կրկնեն ու կը կրկնեն, դիտումնաւոր կերպով մոլորութեան մատնելու համար ուղղամիտ հանրութիւնը)՝ բանակի գործածութիւնը, ներքին գետնի վրայ գոյացած որոշ բնոյթի կացութիւնների մէջ, ինքնի՛ն, ապօրինի բան չի: Դա ոչ Օրէնքի դէմ է, ոչ ել Սահմանադրութեան: Ոչ ել, ի դէպ, տրամաբանութեան: Այլ նոյնիսկ, ընդհակառակն:

Իսկ եթէ այդ օրինական եւ սահմանադրական հնարաւորութիւնը, իրողապէս, աւելի կը կիրարկուի այն երկիրների մէջ որոնց էական կազմութեան ընթացքը, ասենք… դեռ բարձրագոյն մակարդակի չէ հասած, միայն այդ պարագաներուն  – կամ ժամանակներուն – չէ որ կառավարութիւն մը զինուորական ուժեր ի գործ կը դնէ, երկրի ներսում:

Այդպէս է ուրեմն օրինական եւ սահմանադրական իրավիճակը, ոչ միայն Հայաստանի պարագային, այլ աշխարհի բազմաթիւ այլ երկիրներում եւս, ներառեալ բազմաթիւ արեւմտեան երկիրներ, որոնց կարգին՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Մեծն Բրիտանիա, Իտալիա, Ավստրալիա, եւայլն.

Այս նիւթի վերաբերեալ անհամար նախադէպերից մի հատը միայն յիշատակելու համար՝ Գանատայում, 1976ին, օրուայ վարչապետը- որ այժմու վարչապետին պապան էր -, հսկայական բանակ զօրաշարժի մղեց Քեպէք Նահանգի քաղաքների փողոցներուն մէջ, եւ նոյնիսկ վերեւը: Նուազագոյնը 8000 (ութը հազար) զինուորներ, տասնեակներով զրահապատ հրասայլներ, մինչեւ իսկ ռազմական օդանաւնե՛ր…

Սա տարրական օրինակ մըն է միայն, որպէս հանրածանօթ դէպք, ընդհանրապէս լաւ հռչակ ունեցող երկրի մը մասին: Մինչ նոյն «բարի» երկրում իսկ, բանակը գործածուած է՝ բացառապէս ներքին խնդիրների կապակցութեամբ, անկէ զատ բիւրաւոր անգամներ եւս: Մինչեւ դեռ 1990-ին…

Նոյնանման ռազմական ներքին գործողութիւններ տեղի ունեցած են բազմիցս, բազմաթիւ արեւմտեան երկիրներում, որոնց վերոնշեալ թուարկումը լրացուցիչ չէ: Դեռ չխօսելու համար «զարգացման ընթացքի մէջ» երկիրների մասին…

Տակաւին մի քանի ամիսներ առաջ չէ՞ր, Մարտ 2019ին, որ բանակային ուժեր ի գործ դրուեցան, ցուցարար քաղաքացիների դէմ… Ֆրանսայի մայրաքաղաքին մէջ:

Իսկ երբ որ երկիր մը, իր սահմանների վրայ, պատերազմական վիճակի մէջ կը գտնուի, եւ ներքին վտանգը, հրահրուող անկայունութիւնը, կարող են նպաստել թշնամիին, կառավարութեան նիւթի առարկայ իրաւասութիւնը՝ կը դառնայ էական պարտականութիւն:  Պաշտպանելու համար ոչ միայն Պետութիւնը, ոչ միայն երկրի հողային տարածքներ, այլ՝ բնակչութիւնը:

Վերեւ պարզուած բացատրութիւնների լոյսին տակ, «Մարտ 1»ի զոհերի իրաւայաջորդները իրաւասու են վնասուց հատուցման դատեր բանալու այդ օրերին փողոցի շարժման կազմակերպիչներուն եւ ղեկավարներուն դէմ: Սակայն միայն ոստիկանների ընտանիքները չունին այդ իրաւունքը, քանի որ անոնց հարազատները սպաննուած են իրենց պաշտօնի կատարման ընթացքին:

Մ. Հայդուկ Շամլեան, Գանատա

16.05.2019