Ամուլսարը քարի կտոր մըն է

Քսան տարիներ առաջ մի քանի ցաւագին փորձառութիւններ ունենալէ ետք, այնուհետեւ, ոսկի կանոն մը ունիմ (սոսկալի բառախաղս նկատեցիք, հը՞… )՝ երբեք, ղուրուշ մը անգամ չներդրել, հանքային որեւէ Ընկերութեան մէջ, որ տակաւին չէ հասած իսկական արտադրութեան հանգրուանին: Այդ մասին, որեւէ պարագայի, չմտածե՛լ անգամ :

Խի՞: Քանզի, նոյնիսկ առանց որեւէ աննախատեսելի կամ անհարկի խոչընդոտների, մինչեւ որ հանքի մը իսկական ու ամբողջական արտադրութիւնը ծայր չտայ, անհնար է բաւարար ճշգրտութեամբ գիտնալ սոյն արտադրութեան չափն ու տարողութիւնը, ինչպէս նաեւ, թէ՝ որքան իսկական շահոյթ է ունենալու, հանքը գործողութեան մէջ դնող Ընկերութիւնը:

Իսկ երբ որ նիւթի առարկայ հանքային ծրագիրը կը գտնուի Հայաստանի նման երկրի մը մէջ, վերը պարզուած նկատողութեան վրայ կ’աւելնայ դեռ յաւելեալ պատճառ մը եւս՝ նրա մէջ կոպեկ մը իսկ ներդրում չկատարելու:

Այս մէկն ալ կոչենք՝ Կուաթեմալա ազդակը…

Արդարեւ, այն ինչ որ տեղի կ’ունենայ 27 ամիսներէ ի վեր, Ամուլսարի հանքի պարագային (ափ մը շիկացած, գերգրգռուած բնապահպանների եւ անորոշ ու տկարակամ կառավարութեան մը պատճառով՝ ծրագրի դանդաղ քայքայում), սովորական կացութիւն մըն է:

Նախադէպները – եւ դեռ ընթացիկ, նոյնանման պարագաները -բազմաթիւ են, որոշ տեսակի, այլազան երկիրներում:

Երեւոյթը՝ «Կուաթեմալա ազդակ»  յորջորջենինք ուրեմն, քանի որ Կուաթեմալան հանրածանօթ անուն է, այդ՝ որոշ տեսակի երկիրների կարգում: Այսինքն, երկիրներ որոնք տնտեսապէս թերաճ են,  թերազարգացած են, եւ քաղաքականօրէն՝ անկայուն:

Կարելի էր նաեւ խօսիլ ուրեմն «Կոնգո ազդակ»ի, «Թանզանիա Սինդրոմ»ի կամ «Փափու’ա Նոր Կուինէյա համախտանիշ»ի մասին:

Յուսանք միայն որ շուտով օտար ներդրողներն ալ չեն սկսիր գործածել «Հայաստան ազդակ»ի համաշխարհային բանաձեւումը, այդ ազդարարական չափանիշի հիման վրայ՝ երկրէ մը վայրկեան առաջ փախչելու կամ նրա երբեք չմօտենալու համար…

* * * * *

Ամուլսարի հանքը, Խորհրդային Միութեան անհետացումէն ի վեր,  Հայաստանի ամենամեծ – եւ ամենաշօշափելի – տնտեսական  ծրագիրն է (էր…?), օտար ներդրումներով:

Արտաքին ներդրողների, բաժնետէրերի կամ հիմնական դերակատարների ամենախոշորների կարգին, նշենք գոնէ հետեւեալները՝ European Bank for Reconstruction & Development, Royal Bank of Canada/Asset Management, Franklin Resources Inc.

Հանքը գործածելի դարձնելու նպատակով, պատկան Ընկերութիւնը, ցարդ, մօտաւորապէս 400 միլիոն ԱՄՆ տոլար ծախսած է արդէն, Հայաստանի մէջ:

Տակաւին արտադրութեան հանգրուանին չհասած, հանքը Հայաստանին մէջ ստեղծած էր գործ եւ հայթայթած ապրուստ՝ մօտ 1200 տեղացիների: Որակաւոր մարզումով, բարձր աշխատավարձով, աշխատանքային եւ ընկերային լաւագոյն պայմաններով ու նպաստներով:

Անգամ մը եւս՝ վերեւ նշուածը հաստատուած իրականութիւն է, արդէն, մինչ հանքը տակաւին  նախապատրաստական հանգրուանում է: (Իսկ բոլոր հաստատ թիւերը որ յայտում ենք այս յօդուածին մէջ, նուազագոյն հաշիւով են: Անուղղամիտ չափազանցութիւնները կը թողենք ծայրայեղական բնապահպաններին, որոնց համար որեւէ միջոց կ’արդարացնէ նպատակը, ներառեալ սուտն ու կեղծիքը: Վերջապէս, իրենք՝ Մայրիկ Մոլորակի եւ համայն Մարդկութեան կեանքերն են փրկում, չէ՞…)

Իսկ եթէ – կամ երբ որ – հանքին արտադրութիւնը սկսի, հարկերու եւ royaltyներու ուղիներով, Հայաստանի Պետութիւնը այս հանքէն կրնայ ստանալ մինչեւ 185 միլիոն ԱՄՆ$: Ամէն մի տարի: Գոնէ՝ տասը տարի: 1,85 միլիառ տոլար, պետական զուտ եկամուտ:

* * * * *

Ամուլսարի ցարդ գործօն չդարձած հանքի առնչութեամբ, այս յօդուածի դիտանկիւնից, նիւթէ դուրս են՝ օտար ներդրողները:

Անոնցմէ ամենախոշորներին համար, յոռեգոյն պարագային, նրանց կրելիք «վնասը»՝ չնչինից ալ պակաս է:

Անոնց համար, նրանց այլ ու ընդհանուր ինչքերի, ունեցուածքների եւ հասոյթաբեր գործունէութեան համեմատ, նիւթի առարկայ դրամական կորուստը՝ աննշան է:

Մատիտի փոքր շարժումով մը՝ write-off կ’անեն, եւ վսյո: Պըրծ:

Հարկային գետնի վրայ, կարող են նոյնիսկ անուղղակի օգուտ մըն ալ քաղել, շնորհիւ այդ հաշուապահական վնասին: Մինչ, ամէն դէպքում, քանի որ տակաւին արտադրութիւնը չէր սկսած, լրիւ ստոյգ ալ չէր որ երբեւիցէ նշանակալից գումարով վերջնական շահոյթ ունենալու էին այս ծրագրին մէջ:

Այդ հսկայական հիմնարկութիւնները աշխարհի շատ մը երկիրներէն աւելի հարուստ են, անհամեմատօրէն:

Հայաստանի Ամուլսարի հանքի կապակցութեամբ, այդ կարգի ներդրողներից պարագային, նոյնիսկ զարմանալի է, թէ ինչպէ՞ս կարելի եղած է զանոնք համոզել, որ Հայաստանի նման երկրի մը մէջ, այդ բնոյթի ներդրում կատարեն… ( Երեւի այդտեղ, հայկական… ճարպիկութիւն տեղի ունեցած է: )

RBC Asset Management-ի տնօրինած ինչքերու ընդհանուր արժէքը՝ 470 միլիառ տոլար է: Franklin Resources՝ 690 միլիառ տոլար: Մինչ ամենաբարեացակամ, ազգասիրական հաշիւներով, Հայաստանի GDP-ն՝… 12 միլիառ տոլար կը հանդիսանայ:

Հայաստանի մէջ Ամուլսարի հանքի վերաբերեալ այդպիսի ներդրողների մասնակցութիւնը, երեւի անուղղակի բարեսիրութեան բնոյթ ունի, եւ մաս կը կազմէ իրենց corporate պատկերը խնամելու միտող, նուրբ փիառին:

Այդ հանքը եթէ փակ մնայ, միակ լուրջ վնաս կրողը, միմիակ տուժողը՝ Հայաստանն է:

* * * * *

Այնուհանդերձ, կը ցաւիմ ու կը կարեկցիմ Դասական Սփիւռքի այն խեղճ հայորդիներին համար, որոնք հաւանաբար Հայաստանում այդ ծրագրին մէջ իրենց անհատական փողերը դրին, պարապի տարին, մղուած – եւ ափսոս, կուրացած – ՝ իրենց անպայմանական հայրենասիրութեամբ:

Հանքը կառուցող Ընկերութիւնը հանրային է, ոեւէ մէկը կարող էր նրա բաժնետէր դառնալ, լինի այդ՝ տասը տոլարով կամ հազար տոլարով: Հետեւաբար, այդ հաւանական փոքր, հայ բաժնետէրերը, ճակտի քրտինքով գոյացած իրենց այդ անձնական դրամագլուխը փոխանակ կորսնցնելու, վստահաբար կարող էին զայն շատ մը այլ, անհամեմատօրէն աւելի ապահով եւ հասոյթաբեր Ընկերութիւնների մէջ ներդրել, բազմաթիւ այլ երկիրներում, կամ պարզապէս իրենց ապրած երկրին մէջ իսկ: Բայց գնացին ու իրենց այդ փողերը զետեղեցին, թափեցին, այդ… ամուլ հանքին մէջ: Ի սէր Հայաստանի:

Այստեղ արժանի է որ նշեմ գոնէ իմ երկիրս ապրող, Հայ Ազգը տառացիօրէն պաշտող, Դասական Սփիւռքի զաւակ մը, որ հաւանաբար արդէն միլիոններ կորսնցուց – եւ դեռ կը կորսնցնէ -, Հայաստանի մէջ, Կապանի շրջանը, հանքային ծրագիրներ իրականացնելու նպատակով, յոյսերով: Մինչ ինք ալ, եթէ այդ միլիոնները տեղադրէր բազմաթիւ այլ երկիրներում գործադրուող նոյնանման ծրագիրների մէջ, թէ՝ փողերը չէր կորսնցներ, թէ վրան ալ՝ խոշոր ապտակ մը չէր ստանար այդ տարօրինակ երկրին կողմէ, զորս իր նմանները ամբողջ սրտով տակաւին կ’ուզեն կոչել ու համարել իրենց «հայրենիք»ը:

Սուղ ու թանկ զգացում է, հայրենասիրութիւնը: Կարող է մարդս ուղղակի սնանկութեան տանիլ: Այդպէս է, յատկապէս Դասական Սփիւռքի հայերի, բարի ու յաճախ միամիտ ախպարների պարագային, որոնք իրենց հայրենաբաղձ տենչանքն ու տառապանքը կարծեցին որ կը մեղմանայ, այժմու Հայաստանի շնորհիւ: Բայց որոնց համար Հայաստանը մնաց, հիմնականօրէն՝ վարդագոյն երազանք:

* * * * *

Հայաստանի Ամուլսարի հանքի նախապատրաստական աշխատաքները ընդմիջուեցան, Մայիս 2018-ին, յեղափոխութեան պատճառով:

Յեղափոխական վարչակարգը երկարօրէն վերատեսութեան ենթարկեց այս հանքի ծրագիրը:

Ապա, Սեպտեմբեր 2019-ի սկիզբը, Հայաստանի Հանրապետութեան Վարչապետի պաշտօնին տիրացած Պարոն Նիկոլ Փաշինյանը, բառացիօրէն հաստատեց՝ «Այս պահի դրությամբ, Ամուլսարի հանքի շահագործումն արգելող որևէ պատճառ չկա» [տառացի մէջբերումին մէջ մինչեւ իսկ սթալինեան ուղղագրութիւնը յարգեցի… ] :

Իսկ այդ պահէն ի վեր, ոչ Փաշինյանը, ոչ ալ պետական հեղինակութեամբ ոեւէ այլ անձ, չյայտնեցին թէ յանկարծ գտած են որեւէ նոր պատճառ, սոյն հանգի գործունէութիւնը արգիլելու համար:

Հանքը գործածել ջանացող Ընկերութեան ոչ ոք որեւէ բան չըսաւ, թէ՝ նա տակաւին ինչ կարող է անել, դեռ աւելի փարատելու համար բնապահպանական մտահոգութիւնները:

Հայաստանի մէջ դատական որոշումներ արձակուեցան, հրահանգելով որ իրաւապահ մարմինները իրենց գործը կատարեն, եւ վերացնեն հանքին ապօրինի արգելափակումը ցուցարարներու կողմէ:

Սակայն ահա, մինչեւ օրս, հանքը դեռ փակ է: Քանի որ՝ անօրէն կերպով նրա ճանապարհները փակուած է ափ մը անսանձ ու արմատական բնապահպանների կողմէ (մնացեալները « աշխոյժ » են հիմնականօրէն Համացանցի վրայ, խղճալի կարգախօսներով, գերյուզական ու հոգեխռով պոռթկումներով, բայց նաեւ, մէկ-մէկ, կառավարութեան դէմ՝ կարգին սպառնալիքներով: Մինչեւ իսկ զէնքի ուժ կիրառելու տառացի ազդարարութիւններ ալ լսուեցան: )

Իսկ Պետութիւնը, չի միջամտէր: Ինքն իր ձեռքերին վրայ բազմած է, լուռ ու անշարժ, յատկապէս – բայց ոչ միայն – այս նիւթի կապակցութեամբ: Ոչ մէկ փորձ իսկ չի կատարւում, Օրէնքը – առաւել՝ վարչական ու դատական որոշումները – կիրառելու համար: Երեւի միայն այդ բլուրը չէ որ ամուլ է, եւ այդ հանքը՝ անգործ, Հայաստանի մէջ… Միւս կողմէն, այդտեղ, բլրակ մը՝ «սար» կը կոչուի:

Յիշեցնենք որ Ամուլսարի հանքի արտադրողականութեան համար հարկաւոր աշխատանքները, ցարդ, չեն աւարտած: Իսկ ձմեռուայ ամիսներուն արդէն անհնար կը դառնայ զանոնք ամբողջացնել: Այսինքն, եթէ եկող ամիսներուն ալ շարունակուի այս վիճակը, այս հանքը կը դառնայ այժմու Հայասանի կորսուած… ոսկի պատեհութեան մը գերագոյն խորհրդանիշը: (Այո, սա նորէն սոսկալի բառախաղ մըն էր…)

* * * * *

Վերեւ պարզուած իրողութիւնների լոյսին տակ, մինչեւ օրս ուրեմն՝ երկու տարի եւ երեք ամիսներէ ի վեր, Հայաստանի Ամուլսարի ոսկիի հանքը փակ է, առանց որեւէ օրինական պատճառի, այլ ի դէմ՝ Օրէնքի եւ դատական որոշումներու:

Հիմա, մի հատ ել նայինք ուրեմն անցեալ երկու տարիների ընթացքին ոսկիի մագլցող արժէգինի հետեւեալ պատկերագրութեան՝

Եթէ տեղի չունենար խնդրոյ առարկայ, երկարատեւ անօրէնութիւնը, եւ հետեւաբար, եթէ Ամուլսարի հանքի արտադրութիւնը իրականացուէր, վերեւ պարզուած ոսկիի սակի պատկերագրութեան հիման վրայ՝

.  Հայաստանում քորոնաժահրի համաճարակին պատճառած տնտեսական եւ ընկերային աղէտալի հետեւանքները, հնարաւոր կը դառնար արդէն անմիջապէս մեղմացնել;

. օտար ներդրողներն ալ, իրենց շահերից մեկնելով, կարող էին միջամտել, ի դէմ՝ Ադրբեջանի ռազմական ոտնձգութիւններին, ի նպաստ՝ խաղաղութեան: Յիշենք որ Ադրբեջանը հիմնականօրէն իր – հանգստօրէ՜ն արտահանուող – քարիւղին շնորհիւ է, որ ունի այդքան օտար դաշնակիցներ:

* * * * *

Այստեղ նշենք որ, Ամուլսարի հանքէն զատ, Հայաստանի մէջ կան մեծաթիւ ու այլազան այլ հանքեր, որոնցմէ շատերը այժմ շահագործման ընթացքի մէջ են:

Իսկ մինչ Ամուլսարի հանքը, ամենալուրջ ու ամենայարգալից կերպով հետեւողն է՝ բնապահպանական համաշխարհային չափանիշներին ու պահանջքներին, այնուհանդերձ, չոր խոտերը, փոշոտ արահետներն ու փշոտ թուփերը խիզախօրէն պաշտպանող հայորդիներ՝ բացառապէս Ամուլսա՛րն է որ ընտրած են, որպէս իրենց մահուկենաց պայքարի վեհագոյն մարտաճակատը:

Աննշան քարի կտոր մը՝ երկրին համար փրկութեան լաստի վերածող այդ ծրագիրը, դարձած է այդ մոլորեալների մոլեռանդութեան, ցնորաբանութեան եւ կոյր կատղանքի թիրախը:

Ինչպէ՞ս այստեղ չտեսնել թաքուն մատը, Հայաստանին եւ Հայութեան վնաս հասցնել ուզող արտաքին ուժերի… Մինչ, հեծկլտագին յուզումով ծառերուն-փաթթուկ-տուողները՝ ամենահեշտ կերպով կարելի է օգտագործել ու շահագործել, որեւէ երկիր քանդելու կամ տկարացնելու համար:

* * * * *

Մէյ մըն ալ, մէկդի դնելով տարածաշրջանի մնացեալ բնակչութեան յուսահատ կոչերը ի նպաստ հանքի բացումին, մի քանի տեղացի բնակիչներ կը բերեն, կը շարեն բջջայինների տեսախցիկներին առջեւ, որպէսզի անոնք գոռան ու ճչան թէ ո՜չ, անկարելի է՜՜, անհնա՛ր է որ այդ անիծեալ հանքը բացուի, թէ այդ անելու համար, պէտք է որ պուլտօզըրներով անցնին՝ գետնի վրայ երկարած, գետնի սուրբ հողը գրկած, նրանց մարմիններո՛ւն վրայէն…

Հմմմ…

Անշուշտ, տեղաբնակ այս բողոքողներից ոմանք, սիրով թոյլ կու տան որ իրենց մարմնին վրայէն ալ, տակէն ալ անցնին, թէկուզ ոչ պուլտոզըրներով, բայց ոտով իրենց գործին գնացող հանքի աշխատաւորները, եթէ պատշաճ գումար մը տրուի իրենց…

Արդէն, տեղւոյն շատ մը նախկին հողատէրեր, որոնք առատաձեռն փոխարժէքի դիմաց, հանքը կառուցող Ընկերութեան ծախած են իրենց հողերը, երբ որ պատշաճ պահը ներկայացաւ, ակնյայտօրէն ջանացին դրժել օրինաւոր ու արդար առուծախը, դարձեալ սակարկելու համար նախապէս իրենց ընդունած գնման գինը: (Բարի գալուստ Հայաստան…)

Բայց Ամուլսարի հանքին դէմ բողոքող տեղացիների մէջ կան նաեւ  խեղճ ու կրակ մարդիկ, որոնց ուղեղը այնպէս մը լուացած են արդէն իրենց ուղեղն ալ լուացուած ծայրայեղական բնապահպանները, որ այդ պարզամիտ մարդիկը բացարձակապէս համոզուած են թէ, եթէ այդ հանքը բացուի, ոչ միայն այդ պահէն սկսեալ այլեւս աշխարհ եկող իրենց երեխաները երկու գլուխով եւ երեք թեւերով պիտի ծնին, այլ նոյնիսկ հանքին բացումէն առաջ ծնածներուն վրայ, յանկարծ՝ երկու մատներ եւս պիտի սկսին բուսնիլ – նուազագոյնը, յաւելեալ երկու մատներ -, իւրաքանչիւր ոտքին ծայրը…

* * * * *

Որպէս երկրի բնակչութեան ընդհանուր իւրայատկութիւն, յատուկ խասիաթի ցայտուն դրսեւորում, մատնանշենք նաեւ հետեւեալը:

Տեղացի բողոքողներուն մէջ հաւանաբար կան ոմանք, որոնք այդպէս թունդ, անզիջող ու լեղապատառ բնապահպաններ դարձած են, որովհետեւ իրենք, բախտը – կամ նախնական իսկ կարողութիւնը – չուէնին, այդ հանքին հայթայթած որակաւոր գործերը ստանալու:

Նոյնիսկ, հանքի տարածաշրջանում այդ մէկ նշանաւոր քաղաքի պարագային – որ իր ջուրերուն շնորհիւ, հանգիստ ու բարգաւաճ է -, նեղմիտ մրցակցութեան ազդակ մըն ալ կայ: Պէտք չէ՛ որ որեւէ ուրիշ համայնք նոյնպէս զարգանայ, ծաղկի, գոնէ նորմալ կեանքի մակարդակ եւ որակ ունենայ, գոյատեւէ, ապագայի յոյս մը ունենայ: Չէ: Մնացեալ լման երկիրը կարեւոր չէ: Իսկ «Պետութի՞ւն»ը… ի՞նչ… ո՞վ… «Հանրային ազգային ընդհանուր շահեր», բայց… դա ի՞նչ է նշանակում… Այդ ամէնը որեւէ իմաստ չունին, մինչեւ այն ատեն որ իրենց սիրուն քաղաքը կանոնաւորապէս լեցուն է հիւրերով, եւ իրենց ջուրերը լաւ ել ծախւում են:

Եթէ Հայաստանում չլինէին հաւաքական նկարագրի այս գիծերը՝ հիւանդագին նախանձ, եսակեդրոն անհատամոլութիւն, նեղ ու ճղճիմ տեղայնական մտածելակերպ, զազանային աստիճանի հասած ներազգային անողոք իրարամերժութիւն, եւ այդ տեսակի դեռ շատ մը քնքուշ իւրայատկութիւններ, եթէ չլինէր Հայաստանի բնիկներէն ոմանց այս ահաւոր խասիաթը, երկրի ոեւէ բնակիչը պէտք է որ միայն ուրախանար թէ՝ ահա, շնորհիւ այդ հանքին, ուրիշ համայնքներ ալ վերջապէս կը կազմուին կամ կը գոյատեւեն, կ’ապրին, ապրելու առիթ մը կ’ունենան Հայաստանի մէջ, թէ՝ ինչ լաւ, համաքաղաքացիներ լաւ աշխատանքներ կ’ունենան, կը կարողանան իրենց տուները պահել եւ ընտանիքներուն հոգալ, փոխանակ հարկադրաբար զանոնք թողել գնալու, պանդուխտ դառնալու, ղարիպութեան յանձնուելու:

* * * * *

Յախախ նաեւ, այս յօդուածին սկիզբը բացատրուած «Կուաթեմալայի Սինտրոմ»ի պարագային, տուեալ երկրում նոր կառավարութիւն մը՝ հանքային ծրագիրը կ’առկախէ ոչ թէ բնապահպան քուէարկողները գոհացնելու համար, այլ նաեւ հանքի ներդրողներին հետ դարձեալ սակարկելու համար նախորդ կառավարութեան ժամանակ նրանց ձեռք բերած արտօնագիրների սակն ու գինը:

Ամուլսարի պարագային, հիմա այդ գնացքն ալ այլեւս անցած է: Եթէ այս հանքը չբացուի, ամէն դէպքում զրկուելէ ետք պետական շատ նշանակալից եկամուտներէ, լաւագոյն պարագային, Հայաստանը կը խուսափի թերեւս աստղաբաշխային գումարներ վճարելէ հանքի բաժնետէրերուն – եւ նաեւ իրենց գործերը կորսնցուցած քաղաքացիներուն – , որպէս վնասուց հատուցում:

* * * * *

Բնապահպանական չափազանցեալ զառանցանքներէն զատ, որոշ հայաստանցիներէ կը լսուի նաեւ այն խօսքը թէ՝ «էհ, ինչ, օտարները գալիս ու տանում են մեր երկրի հարստութիւնները»:

Շատ բարի: Թէ որ այդպէս է մտածւում, ուրեմն  յեղափոխականների վարչակարգը թող ազգայնացնէ Ամուլսարի հանքը, զայն հանրային ինչք, ժողոխուրդի ունեցուածք դարձնէ, ապա Պետութիւնը թող ստանձնէ նրա գործունէութիւնը:

Կամ ել, ինչու չէ, տեղւոյն քաղաքացիները իրենց բահերը թող շալկեն, հայրենասիրական երգեր երգելով՝ բարձրանան դէպի հանքը, ու իրենք սկսին գետնէն հանել ոսկին… Միայն թէ, գոնէ լման բահերով աշխատին, հա՞… Եւ ոչ թէ, ինչպէս ոմանք անում են այդտեղ, ծայրը ամէն կողմերից կոտրտուած, այլեւս սուր ու փոքր եռանկիւնի մը վերածուած, ժանգից փխրուն դարձած բահի ծայրերով…

Եւ հա, մի բան ել՝ այդպէս երգելով ոսկի հաւաքելու գործին լծուելէ առաջ, չմոռանան օտարների Ընկերութեան վերադարձնելու այդ միլիոնները որ նա ծախսեց, հանքը կառուցելու եւ սարքաւորելու համար:

«Էհ պէ՜, երկիրը, երկիր չէ՛» որ կ’ըսեն ոմանք այդտեղ, չէ, այդպէս ալ չէ: Երկիրը շատ լաւ ալ երկիր է, բայց իր բնիկներից անոնք որոնք այդպէս կը խօսին, անոնք է որ, մեղմ ասած՝ լուրջ խնդիրներ ունին…

* * * * *

Հայաստանը չունի առկայ, կայացած, կայուն, բառին լիարժէք իմաստով՝ Տնտեսութիւն:

Հայաստանի չունի՝ կենսունակ (viable), տեւական (sustainable) տնտեսական զարգացում, գործունէութիւն, արտադրողականութիւն, արդիւնաբերութիւն, «աշխատանքի շուկայ»: Կամ վաբշե չկայ, կամ ել՝ բաւարար չափով չէ:

Քորոնավիրուսի համաճարակէն առաջ արդէն Հայաստանը չունէր, այդ բոլորը: Այսուհետեւ, այդ չունեցածն ալ՝ չունի:

Ճարտարարուեստական գործունէութիւնը, խորհրդային ժամանակների հեռաւոր, արդէն պղտորած յիշատակ մըն է միայն :

Գիւղատնտեսութիւնը՝ աղէտալի վիճակում է: Երկրի ամէն կողմը՝ խոպան ու անմշակ, անծայրածիր տարածքներ են: Իսկ այնտեղ ուր քիչ թէ շատ երկրագործութիւն կամ անասնապահութիւն կայ, կիրառուող միջոցները երկու դար ետեւ մնացած են:

Նշանակալից քանակութեամբ եւ տարողութեամբ միջազգային առեւտուրի հնարաւորութիւնները, տակաւին յոյսերի, ջանքերի, հեռաւոր երազանքի մակարդակին են:

Շինարարութիւնը, տակաւին հազիւ կեդրոնացած է նուազագոյն տարրական ենթակառոյցների վրայ, դեռ այդ ալ՝ անբաւարար կերպով ու չափով: Մնացեալը, հիմնականօրէն Երեւանի եւ նրա շրջակայքին վերաբերող, առեւտրական կամ բնակարանային, սահմանափակ շինարարութիւնն է, որուն օգուտը չի հասնիր բնակչութեան համեստ խաւերին:

Զբօսաշրջիկութեամբ, երկրի մը ժողովուրդին տնտեսա-ընկերային  վիճակը չի վերականգնիր, չի դարմանուիր: Նոյնիսկ, յաճախ ընդհակառակը… Մի հատ, նայեցէք՝ ծայրէ ի ծայր փառաւոր հիւրանոցներով ողողուած, հոյակապ ու շքեղ resort-ներով լեցուած, այդ սիրուն կղզիների, ծովեզերեայ «դրախտավայրերի» բնիկների ընդհանուր վիճակին, լայնատարած ու մնայուն թշուառութեան …

Մինչ Հայաստանի պարագային, այդքան ալ ծաւալուն չէ զբօսաշրջիկութիւնը: Եղանակային է, եւ ամէն տեսակէտէ սահմանափակ է: Նաեւ ամէն դէպքում՝ օտարների համար, ոչ այդքան գրաւիչ է, ոչ ել հմայիչ:

Արդարեւ, հայրենասիրական զգացականութիւնը եւ խանդավառ քարոզչութիւնը եթէ մի պահ մէկդի դնենք, ցաւագին հեշտութեամբ մը կ’անդրադառնանք որ ամէն մի բան որ հայ ծագումով օտարերկրեայ այցելուն՝ հրաշալի, հոյակապ ու սքանչելի կը համարէ Հայաստանի մէջ, առարկայականօրէն, նրա տասից հազար անգամ աւելի մեծը, աւելի ճոխն ու աւելի տպաւորիչը գոյութիւն ունի, աշխարհի բիւրաւոր երկիրներում: Ներառեալ՝ Հայաստանով հիացած հայ զբօսաշրջիկի ապրած երկիրը իսկ…

* * * * *

Մօտաւոր գոյութիւն մը ունեցող տնտեսական գործունէութեան նշոյլները անգամ, ցաւալի վիճակի մէջ են:

Այն տունը որ մի այլ երկրում – կատարելապէս – կը կառուցուի երեք ամսուայ ընթացքին, Հայաստանի մէջ ձեւ կը ստանայ՝ երեքից հինգ տարի ժամանակէ ետք: Եւ միշտ բան մըն ալ ծուռ է կամ պակաս է, վերջնական կառոյցին մէջ:

Դաշտերում պտուղները քաղելու գործընթացը այնքան անպատշաճ է որ, ատենին ու հարկաւոր արագութեամբ չքաղուող բերքի ծանրութեան պատճառով, ոչ թէ խոշոր ճիւղեր կը կոտրուին, այլ լրիւ ծառերը կը տապալին, կ’իյնան, արմատախիլ: Ապա, տառացիօրէն՝ թոներով պտուղ – գետինը թափած, փտած, կամ պարզապէս շուկայ չգտած – ՝ անասուններին կեր կը դառնայ: Մի չնչին մասն ել անշուշտ կը ծառայէ տնական արաղի պատրաստութեան – զորս արգիլուած է ծախել, բայց արդէն նրա արտադրուած քանակը հազիւ կը բաւէ, զայն իր պարտէզին մէջ կաթիլ-կաթիլ քաշող անձին ու իր շրջապատին… (անուշ լինի… անհանդուրժելի իրականութիւնից պարբերաբար փախչելու այդ հալալ միջոցը ունին գոնէ, այդտեղ…) –  :

Ամայի ճանապարհների վրայ, երբ որ յանկարծ պատահմամբ մշակուող արտի մը պիտի հանդիպիս, երեք քիլօմդեթր առաջ արդէն, օդին մէջ հոտը կ’առնես այրող քարիւղին, որ ամէն կողմերից յորդառատ կը հոսի՝ Սովետի վախտից մնացած, խլխլած, մաշած, հեւքոտ գործիքէն – որ ամէն մէկ ակօսի մէջ որ, հազալով ու չախ-չուխ դողդղալով՝ սկսի աշխատիլ, վստահ չէ որ պիտի կարենայ հասնիլ մինչեւ սոյն ակօսին ծայրը… – : 

եւայլն., եւայլն.

* * * * *

Հա՜, բայց ինչ եմ ասում… Կայ անշուշտ՝ «IT»-ին:

Ախ, Հայաստանի այն նշանաւոր ԱյԹին…

Լման երկիրը բառացիօրէն խոպան է, անմշակ ու լքուած, անապատ դարձած, մինչ գլուխները օդերուն մէջ մի քանի անձեր, Երեւանի կեդրոնական մի քանի թաղամասերի արուեստական իրականութեան մէջ, իրենք իրենց երեւակայում են թէ Հայաստանը համաշխարհային «IT»ի մե՜ծն կեդրոն մըն է:

Անդրկովասի՝ Սիլիքոն Վալի՛ն: Որուն արդէն խորապէս նախանձում է Սան Ֆրանսիսքոն, եւ մտածում է իր այդ շրջանը վերանուանել՝ «Երեւան-Կենդրոն Վէլի» :

Յատկապէս այդ իբրեւ թէ տնտեսական ոլորտը (լաւ, բոլորդ մի նեղուիք՝ մի քանի թէկուզ ծափահարելի, սակայն փոքրաթիւ եւ ընդհանուր պատկերում աննշան բացառութիւններէ զատ), Երեւանեան Հայաստանի ամենախոշո՜ր bluff-ն է, ինքնահաւան շարլաթանութիւնն է, դատարկ ու անհեթեթ գոռոզութիւնն է: Նաեւ թեթեւսոլիկ փախուստը՝ տարրական, կարծր իրականութիւններից:

Դպրոցական նախակրթարանի դասարանում, մեզ կը սորվեցնէին որեւէ երկրի մը անհրաժեշտ Տնտեսութեան հիմնական բաղադրիչները, էական ու աստիճանական մասնիկները՝ «նախնական ոլորտ», «երկրորդ ոլորտ», «երրորդ ոլորտ»:

Հայաստանում, Տնտեսութեան վերոյիշեալ տարրական ոլորտներից ոչ մէկը գոյութիւն ունի տակաւին, բաւարար չափով ու տարողութեամբ: Եւ արդէն ոմանք ուզում են հաւատալ կամ հաւատացնել թէ Հայաստանը հասած է չորրորդ եւ հինգերորդ ոլորտներու, ուր արդէն նա կը գրաւէ համաշխարհային մակարդակի՝ գերիշխող դիրք:

Երբ որ երկրի զարգացման ամենանախնական փուլերը տակաւին թերաճ վիճակի մէջ են, տնտեսութեան ամենատարրական ոլորտները՝ կմախքային են, տակաւին չեն կազմաւորուած, արդէն ամենաբարձրագոյն ոլորտում կայանալու եւ տիրապետելու այս ցնորամտութիւնը՝ շշմեցուցիչ է:

Սա նման է մի մարդու որ ուզում է սանդուխ մը բարձրանալ, սկսելով՝ վերջին աստիճանից: Ընդհանրապէս, լաւ չի վերջանար այդ գործընթացը…

Հայաստանի IT-ին, աւելի շուտ՝ ET պէտք է կոչել, քանզի այդ ոլորտում իրենք իրենց գերագոյն հանճարներ պատկերացնող հայաստանցիները (ներառեալ Սփիւռքից հոն տեղափոխուածներից ոմանք…)՝ այլ մոլորակի վրայ են ապրում: Սակայն այս տեսակները տուն գնալ չեն ուզեր, այլ՝ մխրճուիլ ու ապաստանիլ իրենց անիրական աշխարհում, չդիմագրաւելու համար իրենց իսկական միջավայրի դժնդակ յատկութիւնները:

Երկրին բնակչութեան մէկ երրոդը լեցուած է մէկ քաղաքի մէջ, որ հիմնականօրէն՝ ժամանցի եւ հաճոյքների վայր է: Հայաստանի երիտասարդները, գրեթէ բոլորը, կամ՝ IT-ի գերազանց մասնագէտներ են, կամ ել՝ գեղարուեստական բացառիկ լուսանկարիչ: Իսկ այդ խամ ու խոպան, անմշակ երկրին մէջ, ո՞վ է լինելու ուրեմն երկրագործ, ագարակապան, անասնաբոյժ… եթէ ոչ քսանմէկերորդ, հըլա գոնէ քսաներորդ դարու գիտելինքներով, հմտութեամբ ու մարզումով՝ շինարար, ճարտարապետ, գործաւոր, արհեստաւոր…

Մի քանի տարի առաջ էր, լուրերուն մէջ վերնագիր մը տեսայ, որ կը յայտնէր թէ աշխարհի ամենամեծ ագարակը բացուէր է Հայաստանի մէջ: Ըսի՝ վերջապէ՛ս: Նախնական տնտեսութեան առաջին նշանակալից իրագործո՛ւմ մը:

Սակայն երբ որ ուրախութեամբ փութացի յօդուածը կարդալու, բանից դուրս եկաւ որ խօսքը… պիթքոյնի «ագարակի» մասին է ! Այդ երեւակայական, կեղծ ու շինծու «տարադրամը», սուտ ու անիրական իբրեւ թէ «արժոյթը», զորս՝ գլխերնուն վրայ հանքագործի կամ ճարտարագէտի նարնջագոյն գլխարկներ դրած մարդիկ (կատակ չէ, իսկապէս), կը պեղեն… համակարքիչների մէջ: Հայաստանի բնորոշ վարքագիծ ՝ bluffի մէջ, շարլաթանութեան մէջ, ֆէյք իրականութեան մէջ՝ միշտ առաջին գիծի վրայ: Չմոռնանք վերջապէս որ մենք AIDS-ի ալ հրաշագործ դարմանը գտած էինք, չէ՞: Որուն անունը նոյնիսկ Հայաստանի անուան կը համապատասխանէր, որպէսզի խայտառակութիւնը լրիւ հաստատուի:

Իսկ վերջերս, Հայաստանի «Բարձր Տեխնոլոգիական Արդյունաբերության» նախարարը, պատերազմի նորագոյն բռնկումէն ետք, յանկարծ դարձաւ… ռազմամթերքի ճարտարուեստի տնօրէնը… Զինք այդպէս «տնօրէն» կոչենք գոնէ,  քանզի որեւէ երկրում, այդ ոլորտին վերաբերեալ՝ նախարարութիւն գոյութիւն չունի: Այլ կան՝ ռազմական սարքեր հնարող եւ/կամ արտադրող ընկերութիւններ, որոնք գործ կ’անեն Պաշտպանութեան Նախարարութեան հետ: Կարող է որ նաեւ վերջինս, Պաշտպանութեան Նախարարութիւնը, քիչ թէ շատ գաղտնի ստորաբաժանում մը ունենայ, որ այդ բնոյթի գործերով կը զբաղուի:

Բայց երկուր տես որ, Հայաստանում, «Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության» նախարարն է որ, մի օրից միւսը կը դառնայ զինամթերքի մասնագէտ, զէնքերի արտադրութեան պետական նախարարական պատասխանատու:

Հասկնալի է որ հիմա այդ նախարարը ջանքեր է թափում, գոյութեան իմաստ մը տալու իր պաշտօնին: Սակայն վստահաբար այդ չէր իր եւ իր – նորաստեղծ – նախարարութեան վրայ դրուած սկզբնական անպարագիծ յոյսերն ու հիմնական ակնկալութիւնները:

Նախկին վարչակարգէն ժառանգուած «WCIT 2019 Երեւան»ի ընթացքին, Հայաստանի  «Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության» այն նոյն, նոր ու խոստումնալից նախարարը, զինուորական տարա՞զ էր հագուած (մինչդեռ, ի դէպ, զինծառայութիւնից զերծ մնացած է), եւ զէնքեր ու զինամթերք է՞ր ներկայացնում՝ աշխարհին…

Նոյնիսկ հաւանականութեան կամ ձգտումների մակարդակի վրայ, Հայաստանում «IT»ի ըմբռնողութիւնը անգամ, քառորդ դար ետեւ է:

Արդարեւ, ամենալաւատես ու բարեացակամ պատկերացումով, Հայաստանը, վաղանցուկ «start-up»ների մակարդակին վրայ է տակաւին: Սակայն միայն տարօրինակ միտքերի հետ խաղացող, առանց որեւէ արտադրութեան, միայն դրամագլուխ փնտռող ու մինչ այդ փողեր այրող «start-up»ների ժամանակը անցած է, շատո՜նց… Nasdaq-ի խոշոր պղպջակին պատմական պայթումը վկայ: Հսկայական խորտակում մը որ, մի քանի տարիների ծայրագոյն խանդավառութեան, գինովութեան, հաւաքական հարբանքից յետոյ, տեղի ունեցաւ… 2000 թուին: Մինչ Հայաստանում դեռ նոր են լեցնում այդ գինիի բաժակները…

Ի դէպ, երազակերտ start-upների պատճառով Nasdaqեան պայթած պղպջակի յիշատակման լոյսին տակ, յատկանշական է նկատելը որ Հայաստանում այդ նոր, պիթքօյնի խոշոր «ագարակ»ը ուրիշ բան չէ, այլ՝ քազինօյի տեսակ մը, ուր երազանք  կը գնեն ու կը ծախեն, դատարկութեան առեւտուր կ’անեն, իրականութիւնից անջատուած արարածներ: Զուգադիպութիւն չէ ուրեմն, որ այդ յիմարութեան տէրը, նաեւ ծանօթ է որպէս Երեւանի շուրջը շողշողուն քազինօներ բացած, մեծն գործարար… Գռեհիկ, tacky քազինօներում կոպիտ խումարն ալ երեւի յարմար բնորոշում մըն է՝ Հայաստանի Տնտեսութեան:

* * * * *

Վերեւ պարզուած ու նկարագրուած իրավիճակի լոյսին տակ է որ պէտք է դիտել, դատել ու գնահատել՝ Ամուլսարի հանքը:

Տնտեսութիւն չունեցող, տեւաբար ամայացող, աղքատ, աշխարհի կողմէ լքուած, մոռցուած ու անտեսուած, գերմարդկային մարտահրաւէրների դիմաց՝ սպառած ու շնչահեղձ երկրի մը մէջ, այժմ ու նախատեսելի ապագային համար՝ միմիակ նշանակալից, տնտեսական տարրական զարգացման առաջին քայլը, այդ հանքն է: Եւ դեռ՝ պէպէքի քայլը: (Ի դէպ, վերոյիշեալ՝ Տնտեսութեան հիմնական ոլորտներից ամենանախնականին մէջ կը դասուի հանքային արդիւնաբերութիւնը: )

Մեծագոյն մասամբ քարակոյտ, անդվկովկասեան Հայաստանին մէջ, խոշոր խճաքարի կտոր մը, չոր ու ցամաք բլրակ մը, որ դուրսի դրամներով՝ պիտի դառնայ ոսկիի աղբիւր:

Եւ այս ծրագրին դէմ ելած են, հայեր…

Անունը՝ Ամուլսար է… Հասկանում էք, չէ՞… Ամուլ սար: Որ այդ հանքին շնորհիւ, դառնալու է՝ բեղուն սար, եւ այդպէսով տնտեսական նուազագոյն սնունդ պիտի հայթայթէ, լման երկրին: Ոչ թէ օդը պիտի աղտոտէ, այլ տնտեսական – եւ սոցիալակա՛ն – առումներով, կենսական թթուածին պիտի մատուցանէ՝ Հայաստանին:

Եւ սրա հետ խնդիր ունեցող հայե՞ր կան…

* * * * *

Ռի՞սկ: Այո: Ռիսքեր, միշտ կան:

Անհնար է որ բացարձակ երաշխիք լինի, որ հանք մը բացարձակապէս որեւէ վնաս պիտի չբերէ բնութեան: (Խօսքը  անշուշտ արմատական բնապահպանների ողբերգական «կանխատեսումների», ափոքալիփթիք ահազանգների մասին չէ…)

Տնտեսական որեւէ զարգացում, անպայման, որոշ չափով կ’աղաւաղէ վայրի բնութիւնը:

Բնակարանների շինարարութիւն, ենթակառոյցներու սարքում, մինչեւ իսկ գիւղատնտեսութիւն, որեւէ զարգացում որ կը միտի մարդ արարածի կեանքը հնարաւոր դարձնել այս մոլորակին վրայ՝ այս կամ այն չափով, վնաս կը բերէ, Բնութեան: Բայց ոչ՝ աշխարհի վերջը:

Կամ՝ կ’ապրիս նախապատմական քարայրներու մէջ, կամ՝ բնութիւնը կը «խանգարես», որպէսզի գոյանայ մարդկային յառաջդիմութիւն, քաղաքակրթութիւն: Չնայած, այսօր կան որոշ տեսակի բնապահպաններ, որոնք նախամարդուն անգամ թոյլ պիտի չտային երկու քարեր իրարու զարնելով կրակ վարել, որպէսզի՝ օդը մաքո՛ւր մնայ: Կը զարմանամ նոյնիսկ որ Հայաստանում դեռ չեն սկսած բուռն շարժումի՝ խորովածների դէմ, առարկելով որ նրանց ծուխը, երկրին ջինջ օդը ապականելով եւ աշխարհի տարածքին կլիմայական տաքացումը վատթարացնելով, բիւրաւոր մահերու պատճառ է հանդիսանալու: Նոյն շունչով, բնապահպան թալիպանները պէտք է որ արգիլեն գոնէ խոզի միս ուտելու…

Տուեալ, հանքային ոլորտում, հինգ հատ մասնագէտի հարց տուէք, ութը հատ տարբեր, իրարու հակադրուող կարծիքներ կը ստանաք:

Մասնայատուկ կերպով Հայաստանի պարագային, որոշումը պարզ է, ու հետեւեալն է՝ այս հարցին մէջ տարրական ռիսկը, ընդունելի՞ է: Նկատի առնելով եւ իԻ մտի ունենալով որ, առանց այս հանքին, նամանաւանդ ասկէ ետք ու երկար տարիներ, երկիրը տնտեսապէս չի կրնար ոտքի ելլել: Այլեւս, չի կրնար սողա՛լ անգամ:

Ամուլսարի այս միեւնոյն հանքը, իր գոհացուցած բնապահպանական բարձրագոյն նորմերով, որեւէ նորմալ երկում՝ գործելու էր, առանց ապօրինի խոչընդոտների, եւ առանց որ նրանց կապակցութեամբ հարկաւոր լինէր պետական յատուկ միջամտութիւն: Հանքը կը բացուէր,  լուրջ բնապահպաններու հաւանութեամբ, նախնական բնիկներին ալ տառացի օրհնութեամբ, նրանց նախնական հաւատքների հիման վրայ (օրինակի համար՝ հնդիկները, Քանատայում կամ ԱՄՆ-ում) : Մինչ այդ երկիրները ունեն ամբողջովին կայացած, բազմակողմանի ու բազմատեսակ Տնտեսութիւն, ներառեալ արդէն հաստատուած հանքային լայնածաւալ գործունէութիւն, եւ Հայաստանի նման՝ էական ու կենսական կարիքը իսկ չունին նոր հանքերու, քարիւղի ու կազի հորերու եւ խողովակաշարերու , եւայլն. եւայլն.

* * * * *

Բնապահպանութիւնը գիտութիւն է, բայց ոչ՝ ստոյգ գիտութիւն: Թուաբանութիւն չէ: Բառերուն նմանութեան պաշտճառով, բնապահպանութիւնը պէտք չէ շփոթել բնագիտութեան հետ, ֆիզիքայի հետ:

Սակայն որոշ տեսակի բնապահպաններին համար, նիւթը այլեւս կապ չունի գիտութիւն չէ: Գիտական կարծիքներն ու տեսութիւնները երկրորդական գործիքներ են, զէնքեր են, իրենց համար:

Այդ տեսակի բնապահպանութիւնը, համազօր է՝ կրօնքի: Աղանդային վարդապետութեան: Նրա հիփնոսացուած հետեւորդներին համար, մարդը չէ ամենակարեւորը, այլ՝ բնութիւնը: Մարդ արարածը երկրոrդատակն է, առաջնահերթը՝ խոտերն ու անասուններն են:

Անշուշտ, ըստ իրենց վարպետ քարոզչութեան, Մարդկութիւնն է որ իրենք փրկել կ’ուզեն, սակայն իրողութիւնը այդպէս չէ: Իրենց հիւանդագին մտասեւեռումը, բացառեալ յաճախանքը՝ ծառերն են, թռչունները, քարերը: Մարդ էակը՝ ցանկին ամենավարն է… Եւ ի դէպ, օ՛խ ըլլայ նրան, քանի որ նա՝ չար է, միշտ ու ամէն բան փճացնում ու քանդում է, կեղտոտ է դարձնում, հետեւաբար՝ վնաս չունի եթէ ի սէր ծաղիկներին եւ թիթեռնիկներին, նա պիտի ուժէ: Թող այդ լինի նրա արժանի պատիժը:

Սրա հետ է՝ որ գործ ունիք, Հայաստանի բնակիչներ… Նիւթին քաղաքական երեսն ալ կայ անշուշտ, սակայն այդ, անհամեմատօրէն աւելի հեշտ բաժինն է հարցին: Բուն խնդիրը՝ այդ ծայրայեղական, մոլեռանդ «բնապահպաններն» են… Անհնար է, անկարելի է անոնց խօսք հասկցնել, որեւէ ձեւով:

Խօսում ենք անձերի մասին, որոնց համար բանականութիւն, տրամաբանութիւն, գոյութիւն չունին: Իսկ նրանց համար, բացարձակ անհանդուրժողութիւնը՝ հիմնական դիրքորոշում է:

Օրինակի համար, նրանցից մէկը, վերջերս, հետեւեալ հանրային յայտարարութիւնը կատարեց՝ «այդ տարածքում հանքարդյունաբերություն չենք հանդուրժելու»:

Հապա… Քանի որ արդէն Հայաստանում ամէն, ամէն կողմ ու ամէն քայլափոխի՝ լիքը, լիքը ոսկիներ կան, ինչպէս նաեւ այլ, անթիւ ու անհամար  թանկագին մետաղներ: Ուրեմն դուք որոշեցէք, հա՞, թէ ո՞րտեղ կը թոյլատրէք որ հանք բացուի… Կամ ալ, ինչու չէ՞, պարզապէս Ամուլսարի ոսկին գետնին տակէն փոխադրեցէք այնտեղ, որտեղից կը բարեհաճիք «հանդուրժել» որ դուրս բերուի…

Տուեալ ոլորտում ծայրագոյն, ամենակատարելագործուած զգուշութիւնները, համաշխարհային բարձրագոյն նորմերը ի գործ դրուած են, Ամուլսարի հանքի պարագային:

Ի դէպ, քանի որ մոլեռանդ բնապահպանները կը սիրեն իբրեւ թէ մասնագիտական ամենատարօրինակ տեսութիւնները – զորս կը ներկայացնեն որպէս անհերքելի ու անվիճելի իրականութիւն – , եկէք այստեղ մի հատ ել ես հնարեմ, նրանց հրամցնեմ:

Այդ անապատային հողակոյտը, այդպէս ամուլ ու անպիտան է, չոր ու ցամաք է, տժգոյն է, քանի որ զայն թունաւորում են՝ իր մէջի մետաղները: Հանքը որ բացուի, այդ թոյնը դուրս կը հանեն, եւ հոփ՝ բլուրը վերջապէս շունչ կ’առնէ, կը կանաչի, կը ծաղկի !

Եկէք հիմա դեռ աւելի հեռու գնամ, խօսքս ուղղելով՝ արմատական բնապահպաններուն  – խաչեցէք զիս, դաւայ, վնաս չունի –  :

Նոյնիսկ եթէ, Ե-ԹԷ, Ե-Թ-Է, որպէս զուտ վարկած, օդին մէջ տեսութիւն, երեւակայական մտայղացում, այս հանքին պատճառով որոշ սահմանափակ եւ տնօրինելի վնաս մը կրնայ հասնիլ՝ մի քանի ծառի, քարի կամ չգիտեմ ինչի (զանգուածային մահերի անճաշակ հեքիաթները ձեզի պահեցէք), ախր, լման երկիրը՝ միայն ծառ ու քար է:

Հոգինիդ սիրեմ, մի հատ ձեր շուրջ նայեցէք, լրիւ ամբողջ երկիրը արդէն՝ միայն բնութի՛ւն է: Ուր որ երթաս, միայն բնութիւն կայ, ամայի եւ խոպան, անմշակ, լքուած բնութիւն:

Մարդ չէ՛ մնացած: Միայն թուփեր, փուշեր, ծաղիկներ եւ ճանճեր կան, ամէն կողմ: Տնտեսութեան վերաբերող անասունների քանակը անգամ, բաւարար չէ (քանզի ոչ ոք ուզում է հովիւ կամ ագարակատէր դառնալ, բոլոր ջահելները, մի քաղաքում համախմբուած, բարձրագոյն ITի մէջ կը գործեն անդադար, busy-busy, իրենց հազիւ մի քանի ազատ ժամերին ալ՝ յառաջդիմական լուսանկարչութեամբ զբաղած են, եւ այդ ամէնէ ետք, երբեմն ալ պէտք է մի քիչ դադար առնեն, չէ՞, Կենդրոնի սրճարաններում: )

Հետաքրքիրը այն է որ, այդքան քիչ մարդ է մնացել Հայաստանում, սակայն  այնուհանդերձ այդ հսկայական դատարկ բնութեան ամէն կողմերը, տպաւորչի քանակով՝ աղբեր դիզուած են: Ոչ-կենսաբաշխելի աղբեր: Խոտերուն մէջ պահուած, ջուրերի վրայ ծփացող, ժայռերին կպած, մինչեւ իսկ երբեմն՝ ծառերի՛ց կախուած, չգիտես ինչպէս – եւ մանաւանդ՝ ինչո՞ւ…-  այդտեղ հասած են, այս զիլ գոյներով փլասթիքէ տոպրակները, նշանաւոր ցելոֆանները:

Մի քիչ Ամուլսարը հանգիստ թողէք, մարդիկ իրենց գործին գնան, իրենց զաւակներին հաց հայթայթեն, դուք ել գնաք այդ աղբերից մի տասը տոկոսը միայն հաւաքէք, չի՞ լինի… հա, նոյն առիթով, ջանացէք նաեւ Սեւանը դարձեալ մի քիչ կապոյտ դարձնել…

Սակայն ահա, այդ անծայրածիր ու ամայի բնութեան մէջ, տեւական անգործութեան, լայնատարած աղքատութեան եւ պետական սնանկութեան պայմաններում, առաւել՝ պատերազմական անվերջանալի ծախսեր, բլուր մը պահպանելու համար՝ ապօրինի կերով արգելափակուել է երկրի տնտեսութեան միմիակ անմիջական փրկութեան միջոցը: Բնապահպանական լոզունգներով խեղդուել է, երկրի շնչառութեան միակ թոքը:

Ի դէպ, քանի որ անվերջանալի պատերազմին մասին խօսք եղաւ՝ ըստ ձեզի, Մեծամորի Հիւլէական Կայանը, բնապահպանական տեսանկիւնից, Մարդկութեան պահպանման առումով, նուա՞զ վտանգաւոր է, քան Ամուլսարի հանքը…

Եկէք հետեւեալ ձեւով պատասխանենք այդ հռետորական հարցումին՝ դեռ մէկդի դնելով այդ հին ու հնամաշ Կեդրոնի թերեւս արդէն իսկ Հայաստանի օդերուն մէջ սփռած մահացու ճառագայթներու հաւանականութիւնը, երեւի մի քիչ նուազ մտահոգիչ պիտի ըլլար վերջերս թուրքերի հնչեցուցած սպառնալիքը, եթէ ասէին թէ՝ իրենց հրթիռները կարող են նետել… Ամուլսարի հանքին վրայ:

Սակայն անհնար է որ Մեծամորը փակուի, չէ՞… Երկրի տնտեսական – եւ հետեւաբար սոցիալական – ծանրագոյն խնդիրների պատճառով, Հայաստանի համար նոյնպէս եւ նոյնքան ալ կենսական է՝ Ամուլսարի հանքը:

Այդ խենթուլիկ Կրեթա-մրեթաները, խօսում են լրիւ կայացած, մէջտեղ եկած ու զօրեղ երկիրների մէջ, ու նրանց մասին: Երկիրներ, ուր հնարաւոր է այդպիսի արմատական գաղափարապաշտութեամբ «սնանիլ», քանի որ… իսկական սնունդի խնդիր չկայ:

Նաեւ,այդ ճոխ, բարգաւաճ ու անհոգ երկիրներում, երիտասարդները որեւէ հարազատ գաղափարաբանութիւն չունեն, չգիտեն ինչ է այդ: Ազգային էական, գոյութենական հարցեր չունեն, իրենց համար այդ ծայրայեղ բնապահպանութիւնը՝ իրենց իմաստազուրկ կեանքերում գաղափարական դատարկութիւն մը մի քիչ լիցքաւորելու ջանք է: Նաեւ ամէն բան ունենալով, շատ են ձանձրանում, հաճելի ժամանց ալ է:

Անոնք Հայ Դատ չունեն, Բնապահպանութեան Դատն են հնարել, որպէսզի իմաստ մը տան իրենց գոյութեան: Անոնք, զէրօյից՝ մէջտեղ բերելու երկրի ու պետականութեան հիմնախնդիրներ չունեն: Իրենց սահմանների վրայ պատերազմ ալ չունեն – իրենցմէ հեռու, ուրիշների երկիրներում կը մղեն իրենց պատերազմները  – :

Ուզում էք Հայաստան ներմուծել այդ շփացած ու փտած երկիրների այդ ծայրայեղական դաւանանքները: Մէկ բլուրի մը համար, մի քիչ մեծ ժայռի մը համար, խնդիր չունէք որ ժողովուրդը, տառացիօրէն, անօթի մեռնի, որ Պետութիւնը իր ինքնիշխանութիւնից հարկադրուի տեւաբար հրաժարիլ, որպէսզի փամփուշտ հասցնենք ռազմաճակատ…

Կը բաւէ ալ: Հաճիք: Խելքերնիդ գլուխնիդ հաւաքեցէք:

Ասում էք՝ Ամուլսարը սար է եւ վե՛րջ:

Բայց Ամուլսարը, նախ եւ առաջ, սար չէ: Մի հատ չափը լաւ նայե՞լ էք, իրաւ…

Եւ Ամուլսարը որեւէ բանի վերջը չէ, այլ՝ սկիզբ: Հայաստանի համար ճակատագրական սկզբնակէտ մըն է : Երեսուն տարիներ ետք, Հայաստանի տնտեսական նշանակալից գոյութեան սկիզբն է:

Երբ որ, մի օր, այլ ոլորտներում տարրական ու բաւարար տնտեսութիւն գոյանայ, զարգանայ, այ՛ն ատեն փակեցէք այս հանքը, եթէ դեռ ռիսքերը անընդունելի կը համարէք: Ես ալ ձեզի կը միանամ, այն ժամանակ:

Մինչ այդ, սակայն՝ Ամուլսարը քարի կտոր մըն է: Եւ փրկութեան սկիզբ:

Բացէք ճանապարհը, եւ յաջորդող մի քանի օրերը, խորհրդանշական կերպով մի քիչ օգնեցէք հանքի ձեր հայրենակից գործաւորներին, որպէսզի աւելի արագօրէն վերականգնեն հանքը: Ուս-ուսի, միասնաբար, փոխադարձ սիրով ու յարգանքով, տէր կանգնեցէք ձեր երկրին: Բնութիւնը անգամ շնորհակալ կը լինի:

Մ. Հայդուկ Շամլեան / 31 Յուլիս 2020

. Նոյն նիւթով՝ «Ամուլսարը Փաշինյանի փրկութեան սկիզբն է [19.08.2019] »

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք