Պառաւի խօսք՝ շաղգամակերին

«Սասնա Ծռեր» անունով խմբակցութեան այժմու կացութեան մասին, մի քանի դիտարկումներ:

. Դատապարտումի ենթակայ անձերը՝ «ահաբեկչական» արարքի քրէական մեղադրանքով չէ, որ դատուեցան:

Այդ զիջումը կատարած էր նախկին վարչակարգը, եւ մեծահոգի լռութեամբ զայն ընդունեցին՝ զոհերի ընտանիքները:

.  Այժմ Դատախազութեան ուզած պատիժները, համեմատաբար՝ մեղմ են:

Հաւանական է որ, նախկին վարչակարգի ներքոյ, պատիժները լինելու էին աւելի ծանր:

Այստեղ եւս, ընդգծենք որ զոհերի ընտանիքները համաձայնեցան պատիժների զուսպ պահանջին:

.  Կայ նաեւ, տակաւին, ներումի կարելիութիւնը: 2023-ի կողմերը թերեւս, ընտրութիւններէն քիչ մը առաջ… Ո՞վ գիտէ…

. Ցաւօք, ճիշդ է որ յեղափոխութեան զուարճալի հանգրուանին, Նիկոլ Փաշինյանը որոշ յոյսեր տուաւ մեղադրեալներուն, թէ՝ կրնային բոլորն ալ վերջնականապէս անպարտ ճանաչուիլ:

Շեշտենք սակայն որ նա երբեք, ուղիղ կերպով, չասեց որեւէ այդպիսի բան: Նոյնիսկ իր շատ մը խօսքերը կարելի է մեկնաբանել՝ հակառակ ուղղութեամբ:

Իր նշանաւոր հանդիպումը իսկ՝ ոստիկանատունը գրաւողներին հետ չէր (բացի թերեւս այն մէկ անձը, որ երկար ժամանակ անհետացաւ, սակայն յստակ չէ թէ սկզբում տեղւոյն վրա՞յ էր, կամ ոչ… ամէն դէպքում, գործողութեան զինեալ եւ արիւնալի մասին հիմնական դերակատարներից չէր…) :

Այդ լոկ ձեւական, քաղաքավարական հանդիպումը երբեք չունէր այն իմաստը, կարեւորութիւնն ու տարողութիւնը, որ իր հետ հանդիպողներն ու նրանց համակիրները ուզեցին տեսնել, երեւակայել, այդ երկրորդական միջադէպի կապակցութեամբ:

. Սակայն ինչ որ է, բանտից վերջնականապէս դուրս մնալու/գալու հնարաւորութեան… տպաւորութիւնը, պատրանքը գոյացաւ, գոնէ՝ մեղադրեալներին եւ իրենց կարգ մը համակիրների մօտ:

Չնայած, երբ որ դատավարութիւնը վերսկսաւ ու շարունակուեցաւ, պէտք է որ բոլորը այլեւս լաւապէս հասկանային, թէ ուր է գնում կացութիւնը… Սակայն ոչ, այնուհանդերձ շարունակուեցաւ նաեւ քաղաքական տարօրինակ սիրաբանութիւնը… Աւելի ճիշդ՝ այլեւս յստակօրէն միակողմանի դարձած սէրը…

. Ամէն դէպքում, վերոյիշեալ յոյսերի ու պատրանքի հիման վրայ, այս խմբակցութեան հեղինակաւոր դէմքերը մեծամասնաբար զօրակցեցան Նիկոլ Փաշինյանին: Ձեւով մը դրժելով՝ իրենք զիրենք, երբ որ կամաց-կամաց սկսան հասկնալ որ Փաշինյանին յեղափոխութիւնը երբեւիցէ իրենց երազածը չէր: Այնուհանդերձ, շարունակեցին Փաշինյանին «թիկունքը պահել» (որո՞ւ դէմ…) :

Եւ այսպէս, դիւցազներգական անուն որդեգրած ապստամբները, մէկէն, հմուտ ու փափկանկատ «դիւանագէտներ» դարձան: Սկսան քաղաքական խաղեր խաղալ – զորս իրենք շատ նուրբ ու վարպետ կը կարծէին, բայց որ շատ ել տպաւորիչ բաներ չէին, նուազագոյնը ըսելու համար – :

Մինչ իրենց երկու զէնքի ընկերները ճաղերի ետեւ մնացած էին, դեռ այս խմբակցութեան հանրածանօթ անդամներից շատեր, մինչեւ երկու օր առաջ, էակա՜ն զանազանութիւն մը կը տեսնէին – կամ դեռ կը ձեւացնէին տեսնել -, իբրեւ թէ խորունկ անջատումի մը կ’ակնարկէին՝ պետական այժմու համակարգին եւ Նիկոլ Փաշինյանին միջեւ:

. Ամէն պարագայի, պէտք է մատնանշել նաեւ որ այս խմբակին համակիրների քանակը նշանակալից կերպով նուազեցաւ, յեղափոխութեան պատճառով: Խորհրդարանային ընտրութեան արդիւնքները, իրենց ստացած՝ 1,85% քուէներով, փաստեցին այդ իրողութիւնը: Ուրեմն այլեւս արդէն շատ բան չկար, որ այս մարդիկը կրնային ընել: Հետեւաբար ըրին, ինչ որ դեռ կարող էին անել… Շարունակելով քրտնաթոր ճարպիկութեամբ՝ մանյովրել: Եւ մանաւանդ, յուսալ:

.  Իսկ՝ ինչո՞ւ արդեօք տրուեցան իրենց, պահ մը, վերոյիշեալ այդ յոյսերը…

Որպէսզի «Իմ Քայլը», ընտրութիւններին, այս խմբակի չափաւոր համակիրներին քուէնե՞րը ապահովէր: Բայց Փաշինյանը շատ ել դրա կարիքը չունէր: Մինչդեռ ռիսկ մը առաւ, առիթը տալով որ այս ծայրայեղական խումբը մուտք գործէ Ազգային Ժողով:

Փաշինյանը սրանց կ’ուզէր գործածե՞լ, թէկուզ պահեստային դասակարգումով, ի հարկին իրենց ապաւինելու համար, եթէ յանկարծ նախկին իշխանաւորները կամ նրանց համակիրները… այլ միջոցների դիմէին, եւ թաւիշը վաբշե վերջ գտնէր: Բայց նրանք ալ ջանացին Փաշինյանը գործածել, նրա միջոցաւ իրականացնել փորձելով  իրենց արմատական իղձերն ու նպատակները: Ամէն մարդ հակում ունի այդ մարդուն խելացութիւնը թերագնահատելու, այդ պատճառով ալ նա հասաւ, ուր որ է հիմա) :

Արդեօք նոր վարչակարգին մօտ իսկապէս միտում կա՞ր, վերջաւորութեան այս մեղադրեալները անպարտ արձակելու, սակայն յետոյ կացութիւնը փոխուեցաւ, այս խմբակցութիւնը վտանգ – կամ պարզապէս աւելորդ  գլխացաւ – դարձաւ Փաշինյանին համար:

Աւելի մասնայատուկ գետնի վրայ, մի այլ վարկած՝ քորոնավիրուսի համաճարակին ընկերային եւ տնտեսական աղետալի հետեւանքների պատճառով, այժմ Ամուլսարի հանքի բացումը Հայաստանի համար դարձած է տառացիօրէն կենսական անհրաժեշտութիւն. այս խմբաւորումը կրնայ հանդիսանալ այդ ծրագրի կասեցումը պահանջող բնապահպանների մարտական թեւը. հետեւաբար, նշեալ հանքի բացման նախօրեակին, իշխանութիւնը ուզում է թերեւս այդ մարդիկը, հըլա, տեղաւորել բանտում…

Անկախաբար որեւէ այլ նկատողութիւնից, ամէն դէպքում, Փաշինյանը չի կրնար իր դէմը հանել ուժայինները: Արդարեւ, նրանց ընկերները, Պարտականութեան եղբայրները՝ վարկաբեկուեցան եւ սպաննուեցան այդ արիւնահեղ դէպքերի ընթացքին: Իսկ Փաշինյանը ուժայինների յատուկ կարիքը ունի, հիմա եւ այսուհետեւ…

Վերջապէս, աւելի լայն իմաստով եւ ընդհանուր առումով՝ ի՞նչ պատգամ պիտի ստանայ Հայաստանի բնակչութիւնը, եթէ հաստատուի որ այդ երկրում կարող ես զինեալ յարձակում գործել ոստիկանատան մը վրայ, օրերով պատանդներ պահել այդտեղ, ոստիկաններ սպաննել, եւ յետոյ հանգիստ՝ տունդ գնալ: Շնորհաւորական բուռն ծափահարութիւնների ներքոյ:

.  Հարցը այն է որ, Նիկոլ Փաշինյանը եւ իր շրջապատը այս ամէնուն մասին բաւարար չափով չէին մտածեր, երբ որ անզուսպ ու սանձարձակ, տեւաբար կատաղած «ընդդիմութիւն» էին, ապա՝ քաղաքական արմատական գործիչներ, փողոցային զուարճանքի տենդոտ հաղորդավարներ: Երեւի էն վախտ, իրենց համար իսկ այնքան անկարելի, աներեւակայելի էր որ մի օր կարող են տիրանալու իսկական իշխանութեան, որ չէին մտածեր իսկ թէ իրենց ըսածներն ու ըրածները, իրենց համար յետագային դառնալու էին լուրջ ու ծանր խնդիրներ:

Բացառիկ քայլողներ էին, ասելիք չկայ: Պատրանքների ճանապարհին վրայ վարպետօրէն էին սահում, սլանում – ու իրենց հետ զուարթ ամբոխ մը քաշում – դէպի վարդագոյն, անպարագիծ երազներ: Սակայն Իրականութիւնը վերջի վերջոյ հասաւ իրենց ետեւից…

. Այս ամէնը սակայն՝ լրի՛ւ նախատեսելի էր: Հարիւր տոկոս՝ յստակ եւ ստոյգ ընթացքն էր բացայայտ իրադարձութիւններին, տարրական յստակատեսութիւն ունեցող ոեւէ անձի համար: Ուղղակի պատին վրայ գրուած էր, խոշոր ու հաստ գիրերով: Բայց մարդիկ պատը չէին տեսնում: Քայլում, վազո՛ւմ էին ուղիղ դէպի նրան, սակայն բոլոր դէմքերը, անսահման ժպիտներով, դարձած էին դէպի ամպերն, արեւն ու աստղերը: Պո՛ւմ:

Յեղափոխութեան կապակցութեամբ, որեւէ անակընկալ չկայ, այս նիւթին մէջ եւս – ի միջի այլոց – :

( Դեռ աւելի յստակ ասենք, յանկարծ որեւէ անտեղի թիւրիմացութիւն չլինի՝ այս յօդուածը որեւէ միտում չունի որեւէ կերպով «պաշտպանելու» այժմու վարչակարգի այս պահի կեցուածքը՝ նիւթի առարկայ դատավարութեան ընթացքին եւ ուրուագծուող յանգումին կապակցութեամբ: Բացայայտ է որ Հայաստանի այժմու վարչակարգի անդամներից շատ,շատերը (ԱԺ-ի իմքայլական ամենաանարժան, աննշան եւ անատակ պատգամաւորներից սկսեալ, մինչեւ իշխանութեան վերնախաւի կարկառուն եւ թերեւս համեմատաբար ատակ դէմքերը…), ոչ հեռաւոր անցեալում, մինչեւ ծո՛ւծը օգտագործեցին, շահարկեցին ու անխնայ շահագործեցին՝ հիմա դատական պատիժների առջեւ կանգնած այս մարդիկն ու իրենց գործած արարքը: Բայց դա՝ վստահաբար զոհերի ու նրանց հարազատների խնդիրը չէ: Դատապարտեալներն ու իշխանաւորները, երկու կողմերն ալ իրենց շիկացած երկրպագուներով, թող բոլորը գնա՜ն եւ իրարու հետ հասկացուին: Խօսքը այստեղ, պատկանում է զոհերին: )

.  Խնդրոյ առարկայ խմբակին մնացորդաց հետեւորդների հասցէին, հարկաւոր է սակայն ասել հետեւեալը:

Քնարերգական պոռթկումներով, ազգայնապաշտ թռիչքներով, կրքոտ ու հեւքով լոզունգներով, ուրիշի հաշւոյն հերոսանալու համար՝ մէյտան թող չիջնէ, գոնէ, ոեւէ անձ որ ինք, հիմա չի գնում տարիներով բանտ նստելու:

Դեռ չխօսելու համար՝ Հայաստանից հազարաւոր քիլոմեթրներ անդին, իրենց ճոխ ու հանգիստ կեանքերը վայելող, խրոխտ ու խիզախ, սոսկալի «ապստամբներ»ի մասին…

Այդ տեսակի մակերեսային երկրպագուների եւ վերացական զօրակիցների իսկական զոհերն են՝ այժմ դատապարտումի ենթակայ այդ անձերը, որոնք այդ խուռներամ ու հեռաւոր ծափահարութիւնների, եռանդուն քաջալերանքի տակ, դժբախտաբար, եղբայրասպան դարձան:

.  Ստորագրեալին համար յատկապէս անհասկնալի է պարագան այն հայերին, որոնք անձնապէս որեւէ առնչութիւն չունին զէնքի կամ փամփուշտի հետ, որոնց մէջ կան նոյնիսկ մտաւորականներ, արուեստագէտներ, կիրթ եւ ուսեալ անձեր, եւ որոնք այս նիւթին կը մօտենան՝ լրիւ անտեսելով զինեալ եւ արիւնալի գործողութեան մը զոհերը, եւ նաեւ նրանց կիները, մայրերը, զաւակներն ու սիրելիները: Ոնց որ անոնք, բոլորը, չկան…

Մարդկային վեհագոյն արժէքների, ազնուական բարձրագոյն Գաղափարների մասին կը խօսին ու կը գրեն այդ զարգացած մարդիկը, մինչդեռ վերեւ պարզուած դիտողութեան լոյսին տակ՝ խորապէս անզգամ, անխիղճ եւ անմարդկային է նրանց կեցուածքը, շշմեցուցիչ աստիճանի՝ անգութ ու անամօթ են նրանց մօտեցումն ու արտայայտութիւնները, այս նիւթի առնչութեամբ:

.  Արդարեւ, հեռուէ հեռու, էժանագին խօսքերով ու անհեթեթ, գեր-յուզական ելոյթներով՝ ուրիշը դէպի Անդունդ հրող, ուրիշին ամուսինը, եղբայրը, զաւակն ու հայրը, դէպի կրակ եւ արիւն մղող, վերոյիշեալ սոսկալի կտրիճներին զոհերն են, նաեւ եւ նամանաւանդ, հայկական հողի վրայ իրենց հայի արիւնը թափած հայորդիները:

Կատարուած սպանութիւնները որեւէ կերպով կարելի չէ արդարացնել: Որեւէ փորձ այդ ուղղութեամբ՝ խղճալի է, եւ միայն կը վատթարացնէ յանցանքը, աւելի կը ծանրացնէ մեղքը:

Մինչ այստեղ խօսքը դեռ ծայրագոյն ողբերգութիւնը արդարացնելու մասին իսկ չէ, այլ՝ մեռեալներն ու իրենց հարազատները լման մոռանալու, անտեսելու, ուղղակի մտքից դուրս հանելու:

Անկէ ետք է որ, մէյ մըն ալ, ամենայն լրջութեամբ «վիճաբանում» են, թէ՝ ո՜չ, երեք հատ հայորդի չսպանեցին, չէ՜: Այլ սպանեցին միայն՝ երկու հոգի…

Նորմալ ուղեղային վիճա՞կ է, ասիկա:

. Իսկ ամէն դէպքում, զոհերը միայն տեղւոյն վրայ մարմնապէս վնասուածները, մեռնողները չեն: Այլ անոնց կ’աւելնան ՝ նրանց ընտանիքները, ընկերները, սիրելիները: Դեռ չխօսելու համար պատանդների եւ անոնց հարազատների մասին…

Բայց այդ ամէնը՝ ոչինչ: Բացառեալ ջատագովման եւ հերոսացման առարկայ են միայն այն ամէնուն – ուղղակի ու անմիջական – պատճառը հանդիսացողները:

. Յառաջիկայ Չորեքշաբթի օրը, դատարանին մէջ, խօսք պիտի առնեն մահացած զոհերի հարազատները:

Թերեւս ժամանակն է, որ այլեւս բոլորս բարեհաճինք անդրադառնալ նրանց… գոյութեան:

Մի քիչ մտիկ ընենք, թէ իրե՞նք ինչ են ասում…

Բոլորս՝ գիտակցինք վերջապէս իրենց ալ վիճակին, նկատի առնենք նրանց զգացումները, հոգեվիճակը, եւս:

Իսկական, անկեղծ յարգանք ունենանք նրանց նկատմամբ: Եւ նաեւ՝ տարրական պատասխանատւութիւն ստանձնենք, նրանց հանդէպ: Ոչ՝ յանցանքը ուրիշին վրայ նետելով, ոչ ել քարոզելով թէ նրանց անհուն ցաւն ու անասելի տառապանքը՝ ազգային անհրաժեշտութեա՛ն մը արդիւնքն են:

.  Այժմ դատապարտուած մեղադրեալներին անունով, տեւաբար ու շատ խօսողների պակասը չկար, տարիներէ ի վեր: Զանոնք անդադար պաշտպանողների, փառաբանողների եւ մինչեւ իսկ խնկարկողների դեռ յաւելեալ կարիքը չկայ:

Ահա ուրեմն, մինչեւ Չորեքշաբթի, այս մէկ խօսքն ալ թող հանդիսանայ՝ յանուն մեռնողներին, եւ նաեւ իրենց ընտանիքներին, սիրելիներին:

Յանուն եւ ի սէր այդ բոլո՛ր, բիւրաւոր՝ զոհերին: Մեռած զոհերը, առաւել՝ նրանց կորուստի վիշտով այս կեանքում խորտակուած, նրանց մօտիկները: Իրենց անհուն ցաւին մէջ՝ հոգեպէս շղթայուած, վշտագին յուշերով կալանաւորուած, ցմահ բանտարկեալները:

Մ. Հայդուկ Շամլեան / 14 Օգոստոս 2020

Յ.Գ. Քանի որ, ըստ երեւոյթին, պատիժը անխուսափելի է, յաջորդ դատական նիստին թերեւս դատապարտեալները կարող են այլեւս մի քանի պատշաճ, փափկանկատ խօսքեր ուղղել՝ զոհերի ընտանիքներին: (Ոչ թէ՝ «արդարացնելու» համար սպանութիւնները. եթէ այդպէս պիտի անեն, նախընտրելի է որ այդ մասին ոչ մի բան չասեն: ) Այն հայերին որ նրանք «ներքին թշնամի» կը համարեն՝ տեւաբար կ’այպանեն որ անոնք անզգամ են, անմարդկային են, գազաններ են, հրէշներ են, սա են, նա են: Սակայն եթէ ընդունինք իրենց այդ պատկերացումները, ապա ի՞նչ է այդ ուղղութեամբ տարբերութիւնը, երբ որ այսպէս, անկեղծ ու հարազատ զղջումի նշոյլ մը իսկ չեն արտայայտում՝ հայկական հողի վրայ թափուած հայի արիւնի նկատմամբ:

Քանատայում, 1985-ին, երեք հայ երիտասարդներ զէնքերով ներխուժեցին Թուրքիոյ դեսպանատունը: Դէպքի սկիզբը, մուտքի պահակը սպաննուեցաւ: Ոեւէ ուրիշ մարդ չմահացաւ այդ գործողութեան ընթացքին: Այն մի անգամը, որ այդ արարքը գործած տղերքից մէկը, երեքին անունով խօսք առաւ դատարանի մէջ, ամէն բանէ առաջ՝ արտայայտեց իրենց ցաւն ու ափսոսանքը, որ այդ պահակը մահացաւ: Յետոյ, երեքն ալ միասնաբար դատապարտուեցան ցմահ բանտարկութեան: Քսանհինգ տարի բանտում նստելէ ետք է որ միայն դուրս ելան, եւ այդ ալ՝ օրինական շատ երկար, դժուարին ու դժնդակ ճանապարհ կտրելէ ետք միայն:

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք