Վահանը

Օգոստոս 1995

Որոշ ծայրագոյն աստիճանէ մը ետք, ընդվզումի, հիասթափութեան եւ ցասումի խառն զգացումը կը վերածուի սառն Հանդարտութեան, եւ այդ պրկուած անդորրութեան, այդ ցաւագին թմրութեան մէջ է հաւանաբար որ մարդ կրնայ լաւագոյնս ձգտիլ յստակատեսութեան։

Անոնք որոնք մի քանի տարիներէ ի կեր զարհուրած աչքերով կը հետեւին Հայաստանի ողբահռչակ նախագահ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի ըստ երեւոյթին անվերջանալի անկումին՝ դէպի ցածու­թեան անպեղելի մակարդակներ, հիմա այլեւս հասած պէտք է ըլլան վերոյիշեալ հոգեբանական եւ մտային յատուկ վիճակին։ Տառապանքի հոլովոյթի, լրումի հարց, եթէ կ’ուզէք։

Ցարդ նորագոյն գայթակղութիւնը, վերջին (ժամանակագրական անցաւոր իմաստով, ափսոս) արարը՝ Հայութեան պարտադրուած այս ողբերգա­կան զաւեշտին մէջ՝ ընկեր Վահան ՅովՀաննիսեանի ձերբակալութիւնը։

Մինչեւ օրս, ի մասնաւորի երկու չակերտեալ «հիմնաւորումներ» շրջեցան, իբրեւ թէ բացատրե­լու համար այս դէպքը։ Մէկը, պաշտօնական գիծով տարածուած այն զառանցանքն է, թէ ընկեր Վա­Հան ՅովՀաննիսեան մաս կը կազմէ ( կամ կազմած է, կամ պիտի կազմէր, կրնար կազմել, կրնար կազ­մած ըլլալ, կրնայ կազմել… դժուար է հետեւիլը) ինչ որ ահաբեկչական գործերու։ Միւսը, գոնէ սկիզբը, կազմակերպուած բամբասանքի ճամբով պահ մը մէջտեղ նետուած այն անհեթեթութիւնն էր, թէ ըն­կեր ՅովՀաննիսեան մասնակցած ըլլայ ԼՏՊ-ն սպա­նելու միտող ծրագրի մը։

Երկրորդ շինծու զրպարտութիւնը աւելի ծանր է։ Ոչ միայն որովհետեւ առաջինը, պաշտօնական ըլ­լալուն պատճառով, նուազ լուրջի պէտք է առնուի, հիմա որ այլեւս լաւ հասկցանք Հայաստանի մէջ տիրող ներկայ կացութիւնը։ Ոչ միայն որովհետեւ ստորերկրեայ ենթադրութիւնը (բնականօրէն ստորերկրեայ՝ զայն սրսկող սողուններուն եւ խլուրդներուն բնոյթը նկատի ունենալով) աւելի նենգ եւ անուղղամիտ է քան թէ արտայայտուող պատրուա­կը։ Ոչ միայն որովհետեւ սուտի, խաբեբայութեան եւ խարդախութեան գործարանի վերածուած Հայաստանի վարչամեքենան այլեւս արժանի չէ նուազագոյն իսկ կարեւորութեան կամ հետաքրքրութեան:

ԼՏՊ-ի դէմ Հ.Յ.Դաշնակցութեան կողմէ ծրագրուած մահափորձի մը վիպապաշտ վարկածը էական խնդիր է, մանաւանդ որովհետեւ ան կը դպնայ շատ զգայուն կէտի մը, մակարդակի մը վրայ ուր երեւակայութիւնն ու իրականութիւնը, առասպելն ու իրողութիւնները յատկապէս վտանգաւոր կերպով կը խաչաձեւուին, այս արտակարգ օրերուն:

Այս պայմաններուն մէջ, անհրաժեշտ է մի քանի բան յստակացնել:

Ըստ տարրական տրամաբանութեան մը իսկ, այս նիւթով իրեն վերագրուած համբաւին վարկածային հիման վրայ, եթէ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը,  ուզած ըլլար ԼՏՊ-ն սպանել, ԼՏՊ-ն շատոնց սպաննուած կ’ըլլար: Ոչ պատճառները կը պակսէին, ոչ ալ առիթները, անցած մի քանի տարիներու ընթացքին:

Այս անժխտելի հաստատումը կը բերէ երկու իրարու առնչուող, պարզ եւ անվիճելի եզրակացութիւններ: Առաջին՝ Հ.Ց.Դաշնակցութիւնը ահաբեկչութեամբ չի զբաղիր։  Երկրորդ՝ նոյնիսկ եթէ, յանուն վիճաբանութեան միմիայն – եւ հետեւաբար ըստ էութեան ամենայն վերապահութեամբ այս ուղղութեամբ -, պահ մը սեպել ուզենք, որ հեռա­ւոր անցեալի մը, ուրիշ-ատեն/ուրիշ ժամանակ, իր հարկադրաբար ստանձնած զինեալ առաքելութեան համեմատ (կը խօսինք անցեալ [19րդ]դարու վերջաւորութեան հակա-օսմանեան ազատագրական շարժու­մին մասին, կամ [20րդ] դարասկիզբի Եղեռնի ուղղակի եւ անմիջական դէմ արձակուած ու գործադրուած արդար եւ արդարացի մահավճիռներուն մասին, այժմու Արցախեան պատերազմը ըլլալով անշուշտ բոլորովին ուրիշ հարց), Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը այսօր տակաւին շարունակէր ենթադրաբար զբաղիլ մարդ սպանելու գործով (ի դէպ՝ վերոյիշեալ մարտական առաքելութիւնը ասպետական բնոյթ կը կրէ, Հայոց պատմութիւնը դիւցազներգութեան կը վերածէ, եւ անոր աւանդական արժէքն ու արժանիքը ամէն պարագայի միայն հպարտութիւն եւ հմայք կրնան ներշնչել ու արտադրել, հետեւաբար պաշտպանողական ոչ  մէկ կեցուածք կրնայ ըլլալ այս ուղղութեամբ…), վստահ եւ ստոյգ բան է որ կուսակցութիւնը Հայաստանի նախագահը չի սպաներ:

Եթէ մտային, գրչային կամ գոնէ, բառին բնագիտական բառացի իմաստով՝ լեզուական մարզանքներ պիտի ըլլային այս նիւթի շուրջ, գոնէ ա՛յս թող ըլլար սկզբնական անխախտ հաստատումը:

Այս տեսանկիւնէն, արդարեւ, ԼՏՊ-ի տեւող գոյութիւնը ամէնէն ակնյայտ հերքումն է «Դրօ» ցանցի մը վարկածի լրջութեան (չենք ըսեր փաստը, դերերը չյեղաշրջելու համար, որովհետեւ ամբաստանովն է որ կը ստանձնէ փաստելու պարտաւորութիւնը ) :

Աւելին, նորէն իրողութիւններու լոյսին տակ, անհնար եւ անհեթեթ է առարկելը, թէ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը տեռորի չ’ենթարկեր ԼՏՊ-ն, որպէսզի ան այդ ձեւով խոստովանած չըլլայ իր ահաբեկչական կամ «Դրօ»-յական բնոյթը… Այսպիսի տրամաբանութիւն մը եւս ծուռ է, գոնէ երկու հիմնական պատճառներով:

Առաջին՝ ասանկ կամ անանկ, ըստ երեւոյթին ԼՏՊ որոշած է ամէն ձեւով Հ.Յ.Դաշնակցութեան վերագրել ժամանակակից ահաբեկչական գործունէութիւն եւ դիտաւորութիւններ, եւ ան, ամէն գնով, կը ջանայ Կուսակցութիւնը քանդել, այդ ձրի եւ ցնորական հաստատումներով: Հետեւաբար, եթէ հիմքի նշոյլ մը ունենային խնդրոյ առարկայ զրպարտութիւնները, Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը ոչինչ կ’ունենար կորսնցնելիք, եթէ իրեն պարտադրուած այս արիւնլուայ հռչակին համեմատ՝ գոնէ մաքրագործէր իր դէմ ելած այս մոլեգնոտ թշնամին:

Երկրորդ՝ ըստ սահմանումի, եթէ Դաշնակցութիւնը ըլլար այն ահաբեկչական կազմակերպութիւնը որուն միակ նպատակը «Դրօ»-յական մութ շահեր հետապնդել է, ան պիտի չվարանէր սպանութիւններ կատարելու, այդպէսով հաստատելու եւ ամրապնդելու հա­մար իր զուտ կուսակցական շահերը, ի հեճուկս Ազ­դին եւ Հայրենիքին ընդհանուր շահերուն։ Վերջին հաշուով, Հայաստանի ներկայ քաոսին մէջ, այդքան ալ դժուար չէ մարդասպանութիւն կատարել, եւ հաւանաբար վարձկանները չէ որ կը պակսին այս ուղղութեամբ։ Մինչդեռ, պատահածը ճիշդ հակառակն է։ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը այսօր յանձնուած է ԼՏՊ-անական անսանձ կատղանքին, մոլուցքին եւ հալա­ծանքներուն, դաշնակցականները այսօր կը լեցուին Հայաստանի բանտերը, եւ ոչ ոք կը մեռնի, բացի դաշնակցական անմահ մարտիրոսներէ:

Ուրեմն, այն ինչ կը վերաբերի Հ.Յ.Դաշնակցութեան, Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի պետական տիտղոսին կապուած խորհրդանշական հանգամանքը, նոյնիսկ տեսական ու վարկածային ծայրագոյն տեսանկիւնէ մը դիտուած, անխորտակելի վահան մըն է այդ այլապէս անարժան եւ ստորին էակին համար, եւ անոր ամէնէն ամուր ու ապահով երաշխիքը՝ թէ Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը, իր ամբողջ կարողութեամբ եւ ամբողջական կարողականութեամբ, պիտի բնաւ թոյլ չտայ որ ֆիզիգական որեւէ վնաս հասնի այդ հրէշին:

Թէ յիշեալ անուանային հանգամանքը չարա­չար ու անսահման խայտառակութեամբ  կը շահագործուի զայն վայելողին կողմէ, թէ յատկապէս այս գետնի վրայ պատմական անարդարութիւնը եւս սահման չունի, թէ հայ ըլլալը հետզհետէ աւելի դժուար կը դառնայ – եւ դաշնակցական ըլլալը՝ երթալէն աւելի դիւրին – ի տես այս բոլորին, այս դիտողութիւնները ոչինչ կը փոխեն սկզբունքէն եւ կացութենէն:

Խորքին մէջ, մէկդի դնելով բռնակալներու վիճակուած հալածախտի տագնապները որոնցմէ պարբերաբար կրնայ անցնիլ ան, Լեւոն Տէր-Պետրոսեան սկիզբէն ի վեր լաւապէս գիտակից է այս կացութեան: Արդարեւ, ան երբեք պիտի չհամարձակէր դպչիլ Հ.Յ.Դաշնակցութեան, եթէ վստահ չըլլար որ, ինչ որ ալ ընէ, Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը վերջինը պիտի ըլլայ իր մարմնային կորուստը բաղձալու:

Եւ հոս է արդէն իսկական հարցը։ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի նման բռնատէր մը, անխուափելիօրէն, անթիւ թշնամիներ կ’ունենայ, իր իսկ գլխաւորած երկոտանի բորենիներու վոհմակին մէջէն սկսեալ… Հետեւաբար, կարելիութիւնը, նոյնիսկ հաւանականութիւնը միշտ պիտի ըլլայ որ, օր մը յանկարծ, ներքին մաքրագործումներու առիթով կամ որեւէ պատճառով, իր ընդյատակեայ մեղսակիցներուն, նուազ անյայտ թուրք դաշնակիցներուն կամ դեռ արտաքին ամբողջովին գաղտնի տէրերուն ձեռքով, վնաս հասնի Հայաստանի նախագահի ֆիզիգական վիճակին։ Դժուար չէ ենթադրելը որ, այդպիսի պարագայի մը, նորէն պիտի մեղադրուի Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը։ Ասիկա բացարձակապէս անընդունելի եւ անհանդուրժելի կացութիւն մըն է, որու առաջքը առնելու ուղղութեամբ անմիջական քայլեր պէտք է որ առնուին անյապաղ։ Չափազանցութեան չափը անգամ անցած պիտի ըլլայ, եթէ այսքան զոհողութենէ ետք, Դաշնակցութեան վերագրուի ճիշդ այդ, որմէ ի գին ամէն բանի խուսափեցաւ ան:

Այս մտահոգութեամբ, բոլոր տարակարծութիւնները մէկդի դրուած, ձեւ մը պէտք է որ գտնուի, որպէսզի Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը ի՛նք հնարաւորութիւնը ունենայ պաշտօնապէս ստանձնելու Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի մարմնային պաշտպանութիւնը: Այս ձեւով, քաղաքական խեղկատակութիւնը կրնայ շարունակուիլ, առանց որ էապէս հակահայ խանգարիչ ուժեր պատեհութիւնը ունենան կացութիւնը տեղափոխելու ամբողջովին արիւնահեղ փուլի մը մէջ:

Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը հետաքրքրուած չէ ԼՏՊ-ի մահով, որովհետեւ այս վերջինը շատոնց մեռած է, հոգեպէս մեռած ու թաղուած: Կը մնայ միայն սպասել որ ժամանակն ու պատմութիւնը, բնականօրէն, առանց մարդկային միջամտութեան, ուշ կամ կանուխ հայութիւնն ու աշխարհը ձերբազատեն այս Ամօթի Նախագահէն:

Մինչ այդ, Հ.Յ. Դաշնակցութիւնն է որ պէտք է առաջինը ըլլայ կանգնելու որեւէ գնդակի առջեւ, որ կը միտի խորտակելու այդ չնչին նուազագոյնը որ դեռ մնաց, որ դեռ պէտք է անպայման պահպանել, որպէսզի վերջնականապէս չքանդուի մեր ազգը, չկորսուի Հայրենիքը, արեան եւ խաւարի մէջ չխեղդուի մեր պատմութիւնը: Որպէսզի չմեռնի յոյսը:

Հայդուկ Շամլեան

Օգոստոս 1995

Այս յօդուածի հաւանաբար ամենահիմնական նիւթը այն է թէ ՝ ինչ որ ալ ըլլան Հ.Յ.Դաշնակցութեան ունեցած թերութիւնները եւ գործած սխալներ, այս Կուսակցութիւնը, հայ հողի վրայ, Հայոց Պետութեան դէմ որեւէ արիւնահեղ գործողութիւն չկատարեց, Պետութեան դէմ բրտութեան որեւէ արարքով, հայու կաթիլ մը արիւն իսկ չթափեց հայ հողի վրայ:

( Իսկ այն ինչ կը վերաբերի սոյն Կուսակցութեան վերագրուած ահաբեկչական գործունէութեան, նկատի պէտք է առնել որ, յատկապէս Գանատայի մէջ, այդ նիւթը այժմէական լուրջ խնդիր էր վերեւի յօդուածի թուականին  – եւ որոշ չափով, տակաւին աշխոյժ նիւթ կը մնայ, մինչեւ օրս – :  )

Վերադարձ դէպի գլխաւոր էջ