Շուշիի ազատագրումը

(Բանախօսութիւն, 2002)

Մայիս 1992-ին, Արցախի մարտական ուժերը կ’ազատագրեն Շուշի քաղաքը։ Ընդհանուր գործողութիւնը կը տեւէ մօտ մէկ ու կէս օր։

7 մայիսի գիշերն է որ զօրամասերը կը սկսին պաշարումը եւ գաղտնաբար կը տեղաւորուին իրենց դիրքերուն վրայ։

Մայիս 8-ի առտուայ ժամը երկուքուկէսին կը սկսի թնդալ հայկական հրետանին։ Ժամը երեքին կը սկսի յարձակումը։

Յաջորդ օրը, կէսօրին, Շուշին մերն է։

* * * *

Նկատի ունենալով Շուշիի աշխարհագրական դիրքը, ռազմագիտական մակարդակի վրայ, դէպքը կը հանդիսանայ կարեւոր եւ նոյնիսկ անկիւնադարձային դրուագ մը, Արցախեան պատերազմի հոլովոյթին մէջ։

Արդարեւ, Շուշիի ազատագրումով կը սկսի ռազմական ուժերու յարաբերութեանց մէջ հիմնական յեղաշրջում մը, որ աւելի ուշ պիտի յանգի հայկական կողմի ամբողջական յաղթանակին։

Նկատի ունենալով Շուշիի պատմական հանգամանքը, դէպքը նոյնպէս յատկանշական է։ Մի քանի տասնամեակներու ընթացքին իր հարազատ բնակչութենէն դիտումնաւոր կերպով պարպուած քաղաքը, ոչ իսկ երկու օրուայ մէջ, կը վերադառնայ հայութեան։

Սակայն այս բոլորէն անդին, բայց ոչ առանց կապակցութեան, Շուշիի ազատագրումը կը կրէ խորունկ եւ էական նշանակութիւն մը, որպէս լրումն ու խտացումը ամբողջ Արցախեան շարժումին, հայոց ազատագրական պայքարի այդ նորագոյն հանգրուանին:

Շուշիի ազատագրումը, որպէս չափանիշը Արցախի ազատագրական շարժումին, ի միջի այլոց, կ’առնչուի երեք հիմնական տուեալներու` հայ ազգայնականութիւն, հայոց եւ թուրքերու հակամարտութեան պատմութեան մէջ դերերու եւ դիրքերու նոր բաշխում, եւ յետին վերլուծումով, հայութեան տիեզերական ճակատագրի հերքում եւ վերաճշդում։

* * * *

Շուշիի ազատագրումով խորհրդանշուող Արցախեան շարժումը արդի յաղթանակն է հայոց ազգային ինքնութեան եւ էութեան, ի դէմ յատկապէս այդ մարզին մէջ դասալքութեան եւ հրաժարումի լայնածաւալ եւ բազմատեսակ հոսանքներուն։

Երբ որ Արցախի շարժումը, իր մարտական հանգրուանին մէջ, ծայր տուաւ, հայութեան մէկ կարեւոր հատուածը, անհատական եւ հաւաքական կերպով, դարձեալ, թերահաւատութեամբ, քննադատութեամբ եւ մինչեւ իսկ ծաղրանքով դիմաւորեց մեր նոր ֆետայիներու յայտնաբերումը։

Սալօններու մէջ, պարահանդէսներու ընթացքին, բազմաթիւ էին մասնագէտները որոնք, գլխու իմաստուն շարժումներով եւ խոհուն ժպիտ մը իրենց դէմքին, դիտել կու տային թէ անհնար է, անմտութիւն է մի քանի որսի զէնքերով դէմ ելլել ամբողջ բանակի մը, որու ետին ու կողքին դեռ կային ուրիշ բանակներ եւ մե՜ծ ու հզօր պետութիւններ։

Շուշիի ազատամարտը եւ անոր նման յաջորդող դէպքերը լռութեան մատնեցին հայութեան մէջ դժբախտաբար անպակաս այս անձինքն ու կազմակերպութիւնները։ Ամօթալի լռութեան մը, պիտի ըսէինք, եթէ անոնք գիտնային թէ ամօթը ինչ է։

Այս նիւթին մէջ, սակայն, այն ինչ որ յատկապէս վտանգաւոր էր, որ կրնար լրջօրէն սպառնալ շարժումի յաջողութեան, այն ալ Մայր հայրենիքի որոշ կառավարութեան մը կասկածելի դիրքորոշումներն էին, նոյնպէս մղուած ապազգային հակումներէ։ Այս ալ չկրցաւ դիմանալ ժողովուրդի կամքի ուժին։ յիշեալ – բայց անուանապէս յիշուելու իսկ անարժան – վարչակարգը, ուզելով կամ չուզելով, եւ աւելի` չուզելով, ստիպուեցաւ զօրակցիլ Արցախի պայքարին։

Յամենայն դէպս, պարկեշտութիւնը ունինք ընդունելու որ, վերջին հաշուով, Հայաստանը տէր կանգնեցաւ Արցախին։ Օր մը, թերեւս, աւելի յստակացումներ կ’ունենանք այս ուղղութեամբ։

Սակայն այն ինչ որ յստակացման պէտք չունի, Շուշիի ազատագրման – եւ անոր ընդմէջէն արտայայտուող ամբողջ Արցախեան շարժումի – հաստատ պատգամն է, հայ ազգայնականութեան բացարձակ գերակայութեան մասին։

Այդ պատգամը մեզմէ շատերու համար ծանօթ է, ընտանի. եւ ցաւագին կերպով արմատացած մեր հոգիներուն մէջ, այդտեղ կ’այրի ու մեզ կ’այրէ, հեթանոսական մնայուն կուռքի մը պէս` նուիրուած մեր ազգի յաւերժական չաստուածներուն, որոնց շնորհալի եւ երանելի զոհերն ենք մենք։

Այդ պատգամով հաղորդուած, այդ պատգամով օրհնուած եւ դատապարտուած հայը, անոր յիշեցման պէտք չունի, եւ որքան պիտի նախընտրէր որ չյիշեցուի, քանի որ ան լաւ գիտէ անոր գերագոյն դրսեւորման սարսափելի գինը։

Բայց կ’երեւի թէ տակաւին պէտք է որ, պարբերաբար, այդ պատգամը արտայայտուի ու իրականանայ, զէնքի շաչիւններու եւ կռուի աղաղակներու ընդմէջէն պայթի ու թնդայ, քունի մտած կամ քնանալ ձեւացնող հայերու ականջներուն տակ, դեռ չհասկցած կամ չհասկնալ ձեւացնող թշնամիին անիծեալ երեսին դիմաց, եւ անոր բոլոր յայտի կամ պահուըտած մեղսակիցներու հասցէին։

Հայութիւնը իր գոյութեան իմաստը, իր էական ինքնութիւնը, իր մարդկային հաւաքական նշանակութիւնը կը գտնէ, առաջնահերթաբար, իր ազգայնականութեան մէջ։

Ներկայ ժամանակներու այսպէս կոչուած համաշխարհայնացման նենգ յղացքը, հիմակուայ համար իշխող Պետութիւններու սարքած այդ անհեթեթ ծուղակը, քրքիջի մը իսկ արժանի չէ մեր կողմէն։

Մենք աւելի բարձր ենք, քան բոլոր միւսները։

Մենք տարբեր ենք, եթէ կ’ուզէք, քան թէ որեւէ ուրիշ ազգ. այսինքն` աւելի լաւ։

 Միայն մէկ կամ երկու ազգերո՞ւ շնորհուած է այսպիսի ազգային յոխորտանք մը։ Մենք ալ կրնանք այդպէս մտածել։

Թող մեզի տան մեր իրաւունքները, մեր արդար հատուցումը, մեր արժանի իրաւասութիւնները, մեր բոլոր հողերը, կամ աւելի ճիշտ` թող մենք տիրանանք ու վերատիրանանք այդ բոլորին, եւ այն ատեն, ինչու չէ, մենք ալ կ’ընդունինք համաշխարհային նոր համակարգը, մենք ալ մնացեալին կը շնորհենք հաւասարութիւն, միասնութիւն, միաբանութիւն, միջազգային անհուն գրկախառնումներ, եւ այլն, եւ այլն։

Թող վերահաստատուի պատմութիւնը, թող բոլորը վերագտնեն իրենց յիշողութիւնը, թող ամէն մէկը ստանձնէ իր պատասխանատուութիւնները, եւ մենք ալ կը ձայնակցինք միացեալ ազգերու համերաշխ ու մեղեդիական համերգին։

Մենք ալ անշուշտ խորապէս կը  հաւատանք   սահմանագծերու  անձեռնմխելիութեան անձեռնմխելի սկզբունքին, միայն թէ, իսկական սահմաններուն, ըստ մեր ու ճշմարիտ քարտէսին։

Ճիշտ ո՞վ է որ կը կարծեն խաբել։

Շուշիի վերատիրացած, Արցախը ազատագրած եւ զայն հողային ուղիով հայրենիքի կապած հայը, իր ազգայնականութեան բուռն եւ անայլայլ գիտակցութեան ուժով, ոչ մէկէ դաս ունի առնելիք. այլ ինքը մէկ երկու բան կրնայ սորվեցնել շատերու։

Այս հասկացողութեամբ, Արցախը փառաւոր վերածնունդն է հայութեան։ Կամ աւելի ճիշտ` ծնունդը, նոր հայութեան։

Իսկական ծնունդ, ցաւի եւ արեան մէջ։

* * * *

Շուշիի ազատագրումը, որպէս էական պատկերացում Արցախի ազատագրական շարժումին, կը բնորոշէ նաեւ նոր դասաւորում մը, սրբագրութիւն մը, հայերու եւ թուրքերու միջեւ պատմական ճակատումին մէջ։

Երկար ժամանակ, իրողապէս, հայ–թրքական հակամարտութիւնը, լայն համեմատութեամբ, կը յատկանշուէր միակողմանի տիրապետութեան երեւոյթով մը։

Թուրքը կը կեղեքէր, հայը կը խոնարհէր։ Թուրքը կը հալածէր, հայը կը յանձնուէր։ Թուրքը կը գրաւէր, հայը կը յանձնէր։ Թուրքը կը ջարդէր, հայը կու լար։ Եւ այսպէս շարունակաբար։

1890-ական թուականներու հայ ազատագրական շարժումը դիպուած մըն էր միայն, արտակարգ եղելութիւն մը, շեղում մը, հայ–թրքական յարաբերութիւններուն մէջ։

Վերջին հաշուով, այդ կարճատեւ շարժումէն դեռ ետքն է որ տեղի ունեցան համիտեան ջարդերը, եւ տակաւին ատկէ ետք, ամենայն հանգստութեամբ, հայոց Ցեղասպանութիւնը։

1918-ին,  մասնակի  Հայաստանի  անկախութեան  առնչուող   կռիւները յարաբերական ու սահմանափակ բացառութիւն մը կը մտցնեն այս տրամաբանութեան մէջ։

Նախ այդ ճակատամարտերը, վերջին հաշուով, պաշտպանողական բնոյթ ունէին։ Նորէն թուրքն էր յարձակողը։ հայկական ուժերը նահանջելով է որ եկան եւ, համախմբուելով Հայաստանի մնացած մէկ փոքր հատուածին վրայ, կրցան գոնէ զայն պաշտպանել ու պահպանել։ Այդ պայմաններու մէջ յաղթանակի մասին խօսիլը քիչ մը ինքնամխիթարական երեւոյթ է։

Իսկ 1920-ի հայ եւ թուրք պատերազմը վերջ գտաւ մեր նահանջով, հողային յաւելեալ կորուստներով, եւ զինուորական անվիճելի պարտութեամբ։ Մնացեալի Աւարայրի հոգեբանութիւն է։

 Այդ բոլորէն յետոյ, եւ մինչեւ Արցախի պատերազմը, միակ մարտական փոխյարաբերութիւնները որ տեղի ունեցան հայերու եւ թուրքերու միջեւ, 1920ական եւ 1970ական թուականներու ահաբեկչական գործողութիւններն են։ Մենք այս բառէն ալ չենք վախնար, երբ որ շիտակ ձեւով գործածուի։

Վերջին վերլուծումով, այս գործողութիւններու նշանակութիւնը, ընդհանուր Պատմութեան մէջ, աւելի խորհրդանշական է քան թէ ուրիշ բան։

Եւ հոն ալ կարելի չէ թուրքի դէմ յաղթանակի մասին խօսիլ։

1920-ական թուականներուն, Ցեղասպանութեան կարգ մը հեղինակներու վիճակուած մահապատիժի տնօրինումը արդարադատական արարք մըն էր, այսինքն, դարձեալ զոհի յետադարձ հակազդեցութիւն։ Եւ թիրախները պաշտօնական ի զօրու հանգամանք չունէին։

Իսկ յատկապէս 1970-80ական թուականներու հայ մարտական ձեռնարկութիւններու պարագային, հայութեան կրած կորուստը, եթէ ոչ վնասը, աւելի ծանր էր, թանկարժէք եւ ափսոսալի, քան թէ որեւէ կատարուած իրագործում։ Այդ հարցը դեռ չէ վերջացած։

Արցախի պատերազմը էականօրէն պիտի փոխէր այս բոլորը։ Շուշիի ազատագրումը չափանիշն է այդ փոփոխութեան։

Ահա թէ յանկարծ, թուրքը կը պարտուի, վճռականօրէն, խորապէս կը պարտուի, կը ջախջախուի, եւ հայը կը յաղթէ ու կը յաղթանակէ։ Թուրքը կը փախչի հայուն առջեւ։

Մէկ դարէ աւելի յետոյ, վերջապէս յայտնի կ’ըլլայ թէ, արդար պայմաններու մէջ, հայը աւելի զօրաւոր է քան թուրքը, նաեւ մարտական գետնի վրայ։

Մեր քաղաքակրթութեան բարձր մակարդակը այլեւս տկարութիւն չէ, թուրքին էական, կենցաղային ու ցեղային բարբարոսութեան դիմաց։

Մեր խաղաղասիրութեան տենչանքը մեզի այլեւս չ’արգիլեր պատերազմիլ, անողոք եւ անզուսպ կերպով կռուիլ, վայրենի, անասնական եւ արիւնարբու թշնամիին դէմ։

Եւ ոչ, իրենցմէ չսորվեցանք ասիկա։ Փաստօրէն, իրենք շատ սորվելիք ունին այս մարզին մէջ։

Անապատներուն մէջ դիւրին էր ջարդել ծերունիները եւ մանուկները, քաղաքացի կիներն ու մարդիկը։ Այդ նոյն կիներու եւ տղամարդոց մարտական տարբերակին առջեւ, անոնց զինեալ հայրենակիցներուն դիմաց, իսկական կռուի դաշտի վրայ, դէմ դէմի, թուրքը միայն կը փախչի հայուն առջեւ, կամ կ’իյնայ անոր հարուածներուն տակ։

Սխալ չհասկցուինք, 1880ական թուականներուն ծայր տուած հայ ազատագրական շարժումին կը պարտինք մեր ազգային ժամանակակից վերածնունդը։ 1918-21ի գերմարդկային մարտերուն կը պարտինք մեր հայրենիքի այսօրուայ գոնէ մասնակի գոյութիւնը։ 1970ական թուականներու անպաշտօն զինուորական գործողութիւններուն կը պարտինք մեր մարտական ոգիի գոյատեւումը։ Սակայն, նորէն, այս բոլոր ճակատումները կը դասուին պաշտպանողական մակարդակի վրայ։ Արցախը, Շուշին, ժամանակի մէջ որոշ հեռաւորութեան մը վրայ, այդ մարտերու հակայարձակողական արձագանգը կը հանդիսանան։ Եւ նաեւ հաստատ խոստումը` այլեւս ոչ մէկ ետ–դարձի, այլ տակաւին գալիք նուաճումներու։

Իրարու աւելի լաւ հասկնանք։ Եթէ չըլլային 1918ի եւ 1920ի ճակատումները, իրենց պարզած իւրայատկութիւններով, եթէ չըլլային 1920, 70 եւ 80–ական թուականներու մարտական գործողութիւնները, տեղի պիտի չունենար նաեւ Շուշիի ազատագրումը եւ անոր յայտնած Արցախեան պատերազմի հայոց յաղթանակը։

Այդ յիշեալ պատմական դրուագները ձեւով մը ճամբան կը բանան, կ’ապահովեն, Արցախի մէջ պատահածին։

Պատմութիւնը վերջապէս շարունակականութիւն է, եւ այս բոլորին միջեւ հետեւողական կապը ակնյայտ է ու անժխտելի։ Յստակ հոլովոյթ մը կայ այստեղ։

Թշնամին մեզի բան չսորվեցուց այս մարզին մէջ, բայց մենք շատ բան սորվեցանք մենք մեզմէ, մեր  փորձառութենէն, մեր հեռաւոր եւ մօտակայ անցեալէն։

Սակայն, նոյն այս տրամաբանութեամբ, եթէ այդ թուականները հանգրուաններ են, Շուշին, Արցախը, եզրափակում է։ Այստեղ է որ վճռականօրէն կը հաստատուի հայու գերակայութիւնը թուրքին վրայ, նաեւ ու յատկապէս մարտական եւ զինուորական մարզին մէջ։

Հոս ալ լաւ հասկցուինք` եզրափակում, սկզբունքի հոլովոյթին եւ հաստատման, ոչ թէ անոր գործադրութեան, կիրարկումին…

Դեռ թէ վերջացած հակամարտութիւնը։

Անոր ընթացքը փոխուած է սակայն։

Ի հարկին, նոյնիսկ հաւանաբար, դեռ առիթը պիտի ըլլայ վերահաստատելու այդ մթին ցեղախումբին եւ մեր ազգին միջեւ թշնամութիւնը յատկանշող դերերու այս պատմական յեղաշրջումը։ Պատրաստ թող ըլլան, եւ մտահոգ։

Բանակցի՞լ թուրքերուն հետ։ Անկասկած։ Յաղթելէ ետք։

Խօսակցի՞լ անոնց հետ։ Անշուշտ եւ անպայման։ Զանոնք նուաճելէ, ճզմելէ եւ ամբողջապէս զգետնելէ ետք, բոլոր մակարդակներու վրայ։

Շուշին չազատագրուեցաւ քաղաքական գործընթացով, դիւանագիտական ջանքերով։

Շուշին ազատագրուեցաւ, բառացիօրէն, զէնքով, կրակով եւ արիւնով։ Արցախը ազատագրուեցաւ մեր ազգի ամէնէն քաջ, ամէնէն արժանի, ամէնէն ազնիւ ու ազնուական զաւակներու մարտական աշխատանքով։

Հարցը դնենք տարբեր, դեռ աւելի ակնյայտ, գետնաքարշ մակարդակի մը վրայ։

Ըստ քաղաքականութեան, ըստ դիւանագիտութեան, դեռ այսօր Շուշին, Արցախը մաս չեն կազմեր Հայաստանին։

Մարտական գետնի վրայ, պարզ ու իսկական գետնի վրայ, հողին վրայ, հայ ազատամարտիկին համար անհեթեթութիւն է ասիկա։ Խօսք է միայն։ Իրականութեան մէջ, Արցախն ու Հայաստանը մէկ են ու միացեալ, ինչպէս որ մէկ է ու միացեալ ամբողջ հայ ազգը։

Եւ գիտէք ինչ, նորութիւն, պատմական նոր լուր` Թուրքին համար ալ այդ է կացութիւնը։ Շուշիէն ետք, շնորհիւ Շուշիին, թուրքն ալ հասկցաւ որ այդպէս է, այդպէս պիտի ըլլայ այլեւս։

Հայ ազգայնականութիւնը աւելի զօրեղ է, աւելի ուժեղ ու հզօր, քան թէ թրքական ցեղային հրէշութիւնը։ Եւ հայը այլեւս չի խոնարհիր, տեղի չի տար, չի պարտուիր, այլ կը յարձակի ու կը յաղթէ։

* * * *

Շուշիի ազատագրումը յատկանշող երրորդ յայտնաբերում մը, նախապէս  յիշուած  տուեալներու  լոյսին տակ եւ անոնց հետ  առնչաբար, այն հաստատումն է թէ հայը, վերջապէս, յաջողած է ժխտել, եւ վերաճշդումի ենթարկել իր ազգի ճակատագիրը, իր ազգին վիճակուած տիեզերական նախասահմանումը։

Այս կէտը կը տարբերի նախորդէն այն զանազանութեամբ, որ կը զետեղուի հոգեկան–հոգեբանական էական մակարդակի մը վրայ, իմաստասիրական եւ աւելի բացարձակ, մնայուն հունի մը մէջ։

Շուշիի ազատագրումը, որպէս Արցախի պատերազմի խտացում, ցոյց տուաւ ու փաստեց որ հայը, անմիջական իմաստով, մարտականօրէն, համոզիչ յաղթանակներ կրնայ իրագործել, թուրքի դէմ իր դարաւոր ճակատումին մէջ։

Սակայն այդ հաստատումը պիտի մնար գործնական, վերջին հաշուով անկայուն, թէականօրէն փոփոխակի մակարդակի մը վրայ, եթէ հենած չըլլար աւելի խորունկ եւ էական հիմունքներու վրայ։

Պատերազմի մը ընթացքը միշտ ենթարկուած է աննախատեսելի յեղաշրջումներու։ Յստակատեսութիւնը ունինք գիտնալու որ մարտական կացութիւնները կրնան փոխուիլ, ըստ ռազմական տուեալներու գործօն դասաւորումին։

Սակայն այդ չէ պարագան այստեղ, ճիշտ այն պատճառով որ ձեռք բերուած յաղթանակը արդիւնքը չէր զինուորական գերակայութեան։

Մանաւանդ 1992ին, երբ Շուշին ազատագրուեցաւ, թուրքերը անհամեմատօրէն աւելի լաւ զինուած էին քան թէ հայերը։

Արտաքին աջակցութիւններու պարագային եւս, անհաւասարութիւնը ի նպաստ թուրքերուն էր։ Այս ամէնով հանդերձ, այս ամէնուն դէմ, հայերը յաղթեցին։

Որովհետեւ, վերեւ յիշուած դերերու եւ դիրքորոշումներու յեղաշրջումը  միայն  չի  սահմանուիր  ու  սահմանափակուիր    ռազմական իրողութեամբ։

Անկէ անդին, այս պատմական նոր դրութիւնը կը սեռի հայ ազգայնականութեան գաղափարական յաղթանակումէն, արտադրելու համար հոգէ–բարոյական նոր գիտակցութիւն մը, հաւաքական նոր ինքնութեան եւ այդ ինքնութեան նոր զգաստութեան մը։

Պարզ մտայնութենէ անդին, մտածելակերպէ անդին, այժմ, շնորհիւ Շուշիի ազատագրման եւ անով սկսած նուաճումներու շարքին, հայու տրամաբանութեան մէջ, հայու ինքնագիտակցութեան եւ ինքնաճանաչման մէջ, վերջապէս ու վերջնականօրէն արմատացած է «Ազատութեան Ճանապարհին» վրայ մեր ճամբան ցոյց տուող «խայուն» տեսլական պատգամը, թէ հայը, իր ազգայնականութեան գիտակից հայը, չի հաւատար հետեւաբար չակերտեալ իր «ճակատագրին», եւ կրնայ փոխել զայն, պէտք է փոխէ զայն։

Ստրկամտութեան, ինքնահաճ լալկանութեան եւ պարտուողականութեան խաւարները ճեղքող ու բացող այդ ճանապարհը, մեր ազատութեան ուղին, Ահարոնեանի տեսիլքով, մեզ հասցուց մինչեւ Շուշի։

Շատ ժամանակ առաւ, շատ զոհեր տուինք, մինչեւ որ հասնինք վերջապէս հոս։  Հոս ուր, հիմա, դեռ ամէն բան կը սկսի։

Խորքին մէջ, ուրեմն, ըստ սահմանումի եւ տրամաբանութեան, ճակատագրի փոփոխութիւն չէ պատահածը, այլ ենթադրեալ վիճակի մը սրբագրութիւնը, իսկական ճակատագրի գիտակցութեամբ։

Քաղաքակրթութեան եւ մարդկային հոլովոյթի չափանիշներով, կորիզային տարողութեամբ որպէս բարձր ու ընտրեալ ազգ, մեր արժանի ու հարազատ ճակատագիրն է ըլլալ յաղթական։

Ասիկա է հայ յեղափոխութիւնը։ Ուրիշ բառ մը որ ոմանց կը վախցնէ։

Մեր ազգային գաղափարաբանութեան հիմնադիրները, 112 տարիներ առաջ, այս յեղափոխութիւնն է որ տեսած էին, ասոր մասին է որ կը խօսէին, ասոր համար է որ կը գործէին եւ մեզի սորվեցուցին գործել։

Հայու տիեզերական յեղափոխութիւնը, ի շահ համայն մարդկութեան եւ մարդկային քաղաքակրթութեան վերելքին։

* * * *

Այստեղ հիմա յիշենք ու ընդգծենք Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան դերը, այս ամէնուն մէջ։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, եւ անոր հարիւրամեակի մը վրայ բոլորուող գործունէութիւնը, իրենց վիճակուած չափով ծառայեցին Շուշիի եւ Արցախի ազատագրման։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը նաեւ դեր ունի հայոց ազգայնականութեան զարթօնքին եւ պահպանման առնչութեամբ: Առանց անոր համախմբած ուժերուն (որոնցմէ  ոմանք ուրեմն, այս կուսակցութեան հիմնադրումէն առաջ, արդէն իսկ գոյութիւն ունէին եւ գործօն էին),  թուրքը տեւապէս կը ծեծէր հայը մինչեւ որ զայն բնաջնջէ, եւ հայը կը կարծէր որ այդ է իր բնական վիճակը, իր ճակատագիրը։

Տեսական մակարդակի վրայ, թուղթի վրայ եւ խօսքի մէջ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Ծրագրին եւ գաղափարախօսութեան մէջ, միշտ ու տեւապէս ներկայ էր Ղարաբաղը, երբ տակաւին շատեր չէին գիտեր թէ ինչ է այդ բառը իսկ։

Սերունդէ սերունդ, իր մատուցած իւրայատուկ դաստիարակութեան ճամբով, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը փոխանցեց ու վառ պահեց, ի միջի այլոց – եւ դեռ անոնց ալ կարգը կու գայ – Ղարաբաղի ազատագրման գաղափարն ու հրամայականը։

Կազմակերպչական մակարդակի վրայ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը մասնակից եղաւ Արցախի ազատագրական պայքարին, անոր առաջին օրերէն սկսեալ:

Հ.Յ.Դ. գործիչները եւ գործակալները գացին այդտեղ, եւ տեղւոյն վրայ, իրենց մասնակցութիւնը բերին այդ շարժումի կազմակերպութեան, անոր տեղաւորումին՝ իր մարտական հունին մէջ։

19րդ դարավերջի ֆետայական շարժումի փորձառութեամբ, պատմական զարհուրելի կամուրջ մը ստեղծելով շատերու կողմէ անցած կարծուած անցեալի մը եւ տարբեր կարծուող ներկայի մը միջեւ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը շարունակեց իր մարտական գործունէութիւնը, Արցախի մէջ։

Այս պարագային կար սակայն խիստ հետաքրքրական նորութիւն մը։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան այս յատուկ գործողութիւնը, այս անգամ, ոչ մէկ օրէնքի դէմ կ’երթար, այլ լիովին կը համապատասխանէր միջազգային օրէնքներու սկզբունքներուն։

Ժողովուրդներու ինքնորոշման սրբազան իրաւունքին վրայ հիմնուած, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան ձեռնարկած Արցախեան շարժումը կը հանդիսանար նաեւ արդարացի կիրարկումը պատերազմական կանոններու։

Այս անգամ չէին կրնար մեզի վերագրել ապօրինի վերաբերմունք։ Կանոնաւոր կռիւներ էին ասոնք։

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը իր ամբողջ դարաւոր ծանօթութիւնը, մասնագիտութիւնը եւ հմտութիւնը ի սպաս դրաւ Արցախի ազատագրման շարժումին։

Այդտեղ կային նաեւ այլ ուժեր, անշուշտ, եւ աւելի ուշ՝ պետական իշխանութիւնները պաշտօնապէս ստանձնեցին կացութիւնը։

Հայ Յեղափոխութեան Դաշնակցութիւնը հպարտութեամբ յանձնեց անոնց գործին իր բաժինի ղեկը, ինչպէս նաեւ իր զինուորները։

Որովհետեւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան վճռական դերը Արցախեան շարժումին մէջ չի վերջանար գաղափարական տեսականութեամբ, ոչ ալ կազմակերպչական աշխատանքներով։

Գործնական, մարտական մակարդակի վրայ, այնտեղ էր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, եւ առաջին գիծի վրայ։

Շուշիի ազատագրման գործողութեան առաջին հանգրուանի յարձակումը կատարեց Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքային զինուոր Բեկոր-Աշոտի ջոկատը։ Դա մարտական ու ազգային, պատմական առանձնաշնորհ էր, այդ յատուկ ջոկատին վստահուած՝ կեդրոնական Հրամանատարութեան կողմէ:

Փամփուշտի եւ ռումբի բեկորներով լեցուն իր մարմինը վկայ, Բեկոր Աշոտի առաջին կռիւը չէր այս։  Բայց եղաւ իր վերջինը։ Չնահատակուեցաւ այդ պահուն, սակայն ողջ չմնաց մասնակցելու համար յաջորդ կռիւին:

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գումարտակը, որպէս ամբողջական գործօն հատուած Արցախի ազատագրական ուժերուն, տեւապէս ներկայ էր եւ առաջին դիրքերու վրայ, ամբողջ պատերազմի ընթացքին։

Այսպէս  կոչուած  Արտերկրէն  գացին եւ այդ զօրամասին մէջ ծառայեցին բազմաթիւ ընկերներ եւ ընկերուհիներ։

Իր կուսակցական ուխտին պատիւ բերող Ընկեր Վիգէն Զագարեանը, Շուշիի ազատագրման կռիւներու ընթացքին, իր կեանքը տուաւ Արցախին եւ հայ ազգին։ Բառերը անկարող են որոշ բաներ արտայայտելու։

Այդ նոյն Հ.Յ.Դ. գումարտակին մաս կազմած կամաւորներէն ոմանք մեր աշխարհագրական անմիջական շրջանէն են։ Իրենց առաքելութիւնը ամբողջացնելէ ետք, անոնք վերադարձան, եւ մեր շուրջն են հիմա, ներառեալ այստեղ, ամէն կողմ։ Անոնցմէ գոնէ մէկուն պարագային, այդտեղէն իր հետ բերած ահարկու վէրքը խորհրդանշան մըն է, գերագոյն պատգամ մըն է մեր բոլորին համար։

Նահատակներու ցանկը, շատ երկար է անշուշտ։ Նոյնիսկ եթէ այդտեղ մէկ անուն ըլլար, շատ է արդէն։

* * * *

Սիրելի հայրենակիցներ,

Շուշիի ազատագրումը իրագործումն է հայ ազատամարտիկներուն։

Մենք կրնանք երկար խօսիլ այդ դէպքին մասին, քննարկել եւ վերլուծել զայն, կրնանք մտածել ու գրել այդ մասին, կրնանք նոյնիսկ զգալ, հոգեպէս ապրիլ զայն…

Բայց իսկական կռիւն ու յաղթանակը կը պատկանին, լիովին ու բացարձակապէս կը պատկանին, ազատամարտիկներուն։

Անոնց նուիրումը անասելի է։ Կատարածը` այս աշխարհէն դուրս, գերմարդկային։

Անոնք ուրիշ տեղ են, ըլլան ողջ կամ մեռած, ուրիշ տեղ են, մեզմէ բարձր, մեր հասկացողութենէն, մեր չափանիշներէն անջատ, բարձր տեղ մը։

Անոնք հրաշքի մը պէս յարութիւն տուին մեր անցեալի ֆետայիներուն,կեանք ու կենդանութիւն տուին մեր առասպելական հերոսներուն։

Անոնք այժմէականացուցին մեր ազգային յեղափոխական երգերը, անմիջական ու արդի իրականութեան վերածեցին անոնց ոգին եւ տառը, նոր դիմագիծներ տուին մեր դիւցազներգական տիպարներուն։

Ամէն մարդու չէ տրուած այդ աստիճան արիութիւն, այդ աստիճան անվախութիւն եւ զոհողութեան ոգի, բացարձակ նուիրում։

Մենք կրնանք միայն, մեր իրականութեան մէջ, ջանալ արժանի ըլլալ անոնց ազգակիցը ըլլալու։

Մեր ամբողջ կեանքի ընթացքին իրենց համար թափելիք արցունքը, հպարտութեան կամ ցաւի արցունքը, ոչինչ է, պարզապէս ոչինչ, անոնց թափած քրտինքի կամ արեան մէկ կաթիլին քով։

Մեր ամբողջ կեանքի ընթացքին կատարելիք ազգային գործը, ծառայութիւնը, ոչինչ են, ոչ մէկ բան, անոնց կրակած կամ ստացած մէկ փամփուշտին առջեւ։

Անոնք են ազգը, անոնք են ճշմարտութիւնը։

Իրենցմով կը սկսինք եւ կրնանք միայն վերջանալ մենք, եւ պիտի չվերջանանք, որովհետեւ յաւերժական են անոնք, անխորտակելի են անոնք, անմահ են անոնք։

Ո՞րմէկը յիշենք, ո՞րմէկը անուանենք։

Ողջ, կամ այստեղ ոչ եւս, տակաւին պատրաստ կամ իրենց երկնային պարտականութիւնը ամբողջացուցած, ասոնք մեր իսկական հերոսներն են, մեր ազգի տէրերն են, մեր ազգի ոչ թէ զաւակները, այլ արարիչները, քանի որ շնորհիւ իրենց միայն մենք գոյութիւն ունինք։

Անոնք են Արցախը։  Անոնք են մեր լեռները։  Անոնք են այդ լեռները շարժող, Հայաստանին եւ մեր հոգիներուն միացնող հաւատքը, վեհագոյն ուժը, դիւցազնային հեղինակութիւնը մեր կեանքերուն եւ ապրելու իրաւունքին։

Անոնք են մեր գաղափարականը վաւերացնող ատեանը, յարատեւ պայքարը իրականացնող, մարմնացնող, անսասան փաղանգը գաղափարի իսկական զինուորներու, հարազատ նուիրեալներու, արդարութեան մարտիկներու։  Անոնք են Ազատութիւնը։

Անոնք են մեր բռունցքը, որ հանդարտ ու անվհատ կը զարնէ պատին, սուտի եւ անիրաւութեան պատին, մինչեւ որ խորտակէ զայն, եւ անոր փշրանքներով կառուցէ մեր ազգի գերագոյն յաղթանակի կոթողը, համայն աշխարհին եւ մարդկութեան դիմաց։

Անոնք են այդ բռունցքը որ վճռականօրէն պիտի զարնէ երկնքի դրան, մինչեւ որ բացարձակ արդարութիւն եւ հատուցում ստանայ մեր ազգը։

Անոնք են այդ բռունցքը, որ մնայուն յեղափոխութեան խոստումով, երդումով, մեզի պիտի առաջնորդէ դէպի Փրկութիւն։

Առանց իրենց, մենք կը խոնարհինք իրենց առջեւ։

Թող Աստուած իսկ մեզ չներէ, եթէ նուազագոյն չափով մոլորինք ու շեղինք՝ իրենց բացած ուղիէն։

Կեցցէ հայ ազատամարտիկը։

Կեցցէ հայ ազգը։

Հայաստան/Արցախ` ամէ՛ն բանէ վեր։

Հայդուկ Շամլեան
Մայիս 2002

Վերադարձ դէպի գլխաւոր էջ

Իսկ այդտեղ
հեռուն
Մռաւ լերան մօտ
ուր արեւը միշտ լուրջ է, մտածկոտ
երբ որ օրն ըլլայ տարուան ՄԱՅԻՍ ԻՆ
կ’երեւայ շուքը՝     Սիս ու Մասիսին