Հիւանդ Անկախութիւնը

1993

Ուրե՛մն… Ո՞ւր հասած էինք: 29 յունիսի նախագահական զաւեշտը… «Լ.Տ.-Պ.» պարագան… Հայաստանի կառավարութեան անվերջանալի սայթաքումը դէպի անասելի (թէեւ մասամբ ըսուած) մակարդակներ… Զրկեալ, սպառած, վերջերս սառած, անօթի (բայց ոչ անպայման ծարաւ, աւաղ) ժողովուրդի դիւրին ու մնայուն շահագործում իր իսկ պետական գերագոյն ներկայացուցիչին կողմէ… Արդար ու ազդու ընդդիմադրութեան լեզուն կտրելու, ձեռքերը կապելու, ոտքերը փշրելու եւ գլուխը աքսորելու զուր փոր­ձեր… Հայաստանը տեղքայլի, յետոյ ետ-դարձի ճամբուն վրայ… լաւ։ Հիմա շարունակենք:

Հարցը այլեւս Լ.Տ.Պ.-ն չէ (կարդալ՝ «լիւն-տիւն-պէ», մաշտոցեան – եւ ոչ թէ սթալինեան – այբուբենի հնչիւններով, հաճիք):  Ասոր մասին ըսուելիքը ըսուեցաւ, եւ դեռ ի հարկին կ’ըսուի նորէն։ Սակայն առայժմ նիւթը դարձաւ ձանձրացուցիչ: Այսպէս կոչուած նախագահը, իր անհանդուրժելի կեցուածքներով եւ արարքներով, դարձաւ այլեւս յուսահատօրէն նախատեսելի։ Հետեւաբար, այս ուղղութեամբ կրկնութիւններու հարկ չկայ։

Հարցը է, էր ու կը մնայ Արցախը։ Հարց մը որ տակաւին շատեր չեն հասկցած, չեն ուզեր հասկնալ, կամ չեն կրնար:

Այնտեղ կը կռուին։ Հոս, կը խօսին։ Այնտեղ պայքար է, առօրեայ եւ արիւնահեղ։ Այստեղ՝ պատահական վիճաբանութիւն, կարծիքներու փոխանակում, խօսակցական ձեւակերպութիւններ : Արցախի մէջ համայն հայութեան ճակատագիրը կ’որոշուի, եւ հայութեան մէկ կարեւոր մասը դեռ երես կը թթուեցնէ այս նիւթին մասին լսելով։ Պարտուողականութեան աստիճանը անցած են շատեր։ Պարտուած են արդէն։ Հոգեպէս ծունկի, պարպուած, ենթադրելով որ երբեւիցէ եղած են լեցուն։

Եւ այսպէս, մինչ ասդին-անդին հիւրանոցներու մէջ խիստ մասնագիտական վերլուծումներ տեղի կ’ունենան, որոշելու համար թէ ո՞ր մէկ բառը, ո՞րմէկ ածականը պատշաճ է գործածել որակելու համար ամէն պարագայի անորակելին, Հայաստանի կառավարութիւնը զբաղած է վաճառքի հանելով հայոց գոյութիւնը։ Ծախու են՝ Արցախը, Հայաստանի զանազան կտորները (մէկ առ մէկ կամ մեծաքանակ), հայութեան պատիւը, հայութեան արժանապատւութիւնը, հայութեան անունը, հայութիւնը, եւ նուազագոյն գաղափարաբանութեան մինչեւ վերջին նշոյլը… Սեղանիկի մտայնութիւն, տարբեր սեղաններու շուրջ։ Եւ եթէ դեռ այս առեւտուրի եզրափակումը կ’ուշանայ, ատոր պատճառը հաւանաբար այն է թէ սակարկութիւնները կ’երկարին, աւելի յարմար գին մը որոշելու համար։ Վերջապէս, կան նաեւ այս հեթանոս խնճոյքը խանգարող այդ նեղացուցիչ տարրերը, որոնք ոչինչ կը հասկնան բա՜րձր քաղաքականութեան խորո՜ւնկ նրբութիւններէն, եւ անվերջ «խնդիրը կ’աւրեն», յամառօրէն շարունակելով մեռնիլ գաղափարի համար։ Աներեսութեան գագաթնակէտ՝ այս ափ մը «խենթերը» կը յաջողին յաճախ ջախջախիչ յաղթանակներ ապահովել շնորհիւ իրենց այս անմիտ զոհաբերութեան, ստիպելով որ Հայաստանի իշխանութիւնները վերատեսութեան ենթարկեն իրենց վարքագիծը, եւ երբեմն պատուաւոր դիրք բռնեն, հարկադրաբար օժանդակելով յարատեւ պայքարի այս փառաւոր հանգրուաններուն… Մինչեւ յաջորդ փառաւոր նահանջ։ Մինչեւ յաջորդ իմաստուն տեղատուութիւն։

Եւ կը դառնանք, կը վերադառնանք Արցախ։ Հայաստանի կառավարութիւնը, ընտրութիւններէն ի վեր, երբ որ առիթը ունեցաւ, փորձեց նահատակուող մարտիկներուն եւ անզէն զոհերուն հետ թաղել նաեւ այս հարցը։

Թուրքն է որ մերժեց ԼիւնՏիւնՊէ-ի երկարած «հաշտութեան» դողդոջուն ձեռքը:  Թուրքին կրկնակի պարտութիւններն են, Արցախի մէջ եւ շուրջ, որ Հայաստանի կառավարութիւնը մղեցին քիչ թէ շատ զօրակցելու Արցախի բանակին: Ազգային պատե­հապաշտութիւն, իրենց կեանքը տուած անանուն հերոսներու հաշւոյն: Նախագահին ատենը մէյ մը ինքն իր գլխուն դրած դափնեպսակը թրջուած է ուրիշին արիւնով, եւ միայն իր վախի քրտինքով: Մինչեւ ե՞րբ պիտի տեւէ այս ահաւոր խաղը:

Այս անարժան իշխանութեան վերաբերմունքը պաշտպանել կամ արդարացնել փորձող բոլոր անձինքը մեղսակից են անոր, եւ պարտատու՝ հայ ժողովուրդին, ընդհանուր պատմութեան եւ իրենց խղճին, եթէ կայ։

Այս պայմաններուն մէջ, յատկապէս հետաքրքրական է պարագան ԼիւՆՏիւՆՊԷ-ի անակնկալ պաշտպաններուն, որոնք յանկարծ բեմ եկան Արտերկրի մէջ։ Անշուշտ չեմ խօսիր հակադաշնակցական հին խամաճիկներուն մասին։ Անոնք եւս անակնկալ ըլլալէ դադրած են շատոնց։ Խօսքս աւելի այն անձերուն մասին է որոնք, ըստ երեւոյթին, երբ որ այդ էր նորոյթը կամ իրենց շահերուն նպաստաւոր կեցուածքը, իրենք իրենց կը յայտնէին որպէս ՀՅԴ-ի համակիրներ, եւ որոնք այսօր, յենուելով նախագահական շուքի մը վրայ միայն, կը կարծեն թէ բռնած են ճիշդ կողմը, եւ թէ «պաշտօնական» հանգամանքներու հետ գործակցելով պիտի կարենան փրկել իրենց մաշած անունները, վիճելի վաստակը եւ կասկածելի տիտղոսները։

Խղճալի ռազմավարութիւն, խղճալի ռազմիկներու կողմէ, այն տեսակներէն որ կը գանենք ճակատէն հեռու, շատ հեռու (Շահումեանէն Երեւան, կամ 1890-էն 1921 հեռաւորութեամբ, օրինակի համար), զէնքը նետած ու վախէն դեղնած, միշտ փախստական, ի ծնէ նահանջող ու դասալիք:

«Հայեր արթնցէք, արթնցէք հայեր… պէտք է ըլլային Արցախի գոյամար­տէն ներշնչուած արդի ու արդէն հետզհետէ դասական դարձող այդ երգին բառերը…Եւ այդ ալ ցաւալի է։ Որովհետեւ անհանդուրժելի է, անհանդուրժելի, որ հինգ տարուան մահ ու կենաց պայքարէ ետք, տակաւին հարկաւոր ըլլայ բեմերէն, թերթերէն, կեդրոններու անցքերուն մէջ, նուազագոյն չափով անգամ «պաշտպանել» Արցախի պարագան։ «Արցախն է մեզ կանչում…» Բայց ո՞վ մտիկ կ’ընէ։ Բան մը, տեղ մը, ծուռ է։ Բան մը, ներսէն, փտած է։

Եւ թող դեռ փորձեն,  իբրեւ թէ մտաւորական մակաբոյծները, նեղմիտ անմիտները, ազգային կեանքի թափթփուքները իրենց կոր ու փխրուն դանակներով հարուածել առաջին ճակատի վրայ դիրք բռնած իմացեալ նահատակները:  

Եւ հարուածել կռնակէն անշուշտ… նախանձելով նախ եւ առաջ այդ կռնակին իսկ, իրենք որ զուրկ են անկէ, ըլլալով անողնայար եւ սողուն։

Պայքար է այստեղ, պայքար է այնտեղ, պայքար է ամենուրեք: Եւ այդպէս ալ պէտք է ըլլայ։ Մինչեւ որ ատենը գայ յաջորդ հանգրուաններուն։ Բայց մինչ այդ, ոմանք, կռիւին մօտէն չանցած տակաւին, արդէն կը փախչին լեղապա­տառ, ճամբուն վրայ դիւանագիտութիւն եւ իմաստութիւն քարոզելով, իրենց փախուստի թաւագլոր վազքին ու սարսափին մէջ փորձելով իրենց հետ քաշել այն մի քանիները որ դեռ ճակատը կը պահեն։ Համագործակցիլ…Որո՞ւն հետ։ Ուղղակի թշնամիի՞ն, դաւաճանի՞ն, սատանայի՞ն… Մինչդեռ, որքան պարզ է կացութիւնը։ Որոշ բաներ սեւ-ճերմակ ե՛ն։ Արցախի Հարցը կը նոյնանայ Բացարձակին։

Լ.Տ.-Պ.-ն անպատուեց հայոց էա­կան ինքնութիւնը, խափանեց, ամօթով ծածկեց Հայաստանի անկախութեան վերահաստատման առաջին հանգրուանը, խորտա­կեց մեր սիրտն ու ոտնակոխեց մեր երազները։ Բայց ինք, գոնէ, հաստատ է, անկեղծ եւ համոզուած, ինքն իրեն հաւատարիմ, իր դիրքորոշումներուն մէջ։ Երանի կարելի ըլլար նոյնը ըսել իր – մանաւանդ Արտերկրի – հետեւորդներուն մասին։

Հայդուկ Շամլեան

03 Մայիս 1993