Պատմութիւնը, վերջ ունի

Հայ ժողովուրդի այժմու վիճակը, իսկապէս որ զարմանալի չէ:

Նորութիւն չկայ, բնաւ:

Միեւնոյնն էր մեր էական վիճակը՝ անցած գոնէ եօթը դարերու ընթացքին:

Սակայն հիմա հասանք աւարտին:

Արդարեւ, Պատմութիւնը կրնայ յաճախ կրկնուիլ, նոյնիսկ մի քանի անգամ, սակայն այդ կրկնութիւնը յաւերժական չէ: Վերջ մը, կայ: Ժամանակներու ընթացքին բիւրաւոր երկիրներ, կայսրութիւններ, ցեղեր, ժողովուրդներ, լման քաղաքակրթութիւններ՝ դադրած են գոյութիւն ունենալէ այս աշխարհին մէջ:

Իսկ այժմ տեղի ունեցածը, մեր պարագային, այլեւս Պատմութեան կրկնութիւնը չէ, այլ՝ ամբողջացումը: Լրումը:

* * *

«Հայոց Ազատագրական Շարժում»ը կարճատեւ, անբնական փակագիծ մըն էր: Եւ գործնական գետնի վրայ՝ լրիւ ձախողութիւն մը:

Այդ մէկն ալ, այս, նոր վերջ գտած՝ «Հայաստան» փորձառական ծրագրին նման, աղէտալի ֆիասքօ մը հանդիսացաւ:

Այդ ալ, ծանրագոյն Ողբերգութեամբ վերջ գտաւ:

* * *

Հարկաւոր է ընդգծել որ վերոյիշեալ Շարժումը մասնիկ մըն էր, շատ աւելի լայն առումով՝ Հայոց Զարթօնքի փորձարկութեան:

Տուեալ – խարխափային – գործընթացի այդ երեսը, զինեալ բաժինը, էականը չէր: Այլ, հետեւանք մը: Կամ էլ, միջոց մը:

Հայոց Զարթօնքը, հիմնական եւ նախնական աստիճանի վրայ՝  մարտական բնոյթ չէր կրեր: Այլ նախ եւ առաջ, դա պիտի կատարուէր՝ դաստիարակչական, մշակութային, մտաւորական, մտային, հոգեկան եւ հոգեբանական մակարդակներու վրայ:

Թէ ոչ, եթէ նշեալ մակարդակներու վրայ Զարթօնքը չյաջողէր, ապա մարտական ուժերը պիտի մնային դիպուածային, մեկուսացած, աւելորդ վտանգներու ենթարկուած, անզօր ու անկարող, եւ վերջին հաշուով, ամէն դէպքում՝ մահուան դատապարտուած: ( Թէկուզ Իմացեալ Մահի, հա, լաւ… բայց կարելի չէ ապրիլ ու գոյատեւել, մշտապէս ու բացառապէս՝ միայն Ավարայրային հոգեբանութեամբ: Մինչեւ որոշ տեղ մը միայն կրնաս դուն քեզ մխիթարել, այդ հնարամիտ յղացքով…)

Եւ ուրեմն այդպէս ալ, եղաւ: Այսինքն… չեղաւ:

Զարթօնքը ձախողեցաւ, Ազատագրական Շարժումն ալ՝ մարեցաւ: Կրակը շիջեցաւ, հայերու յորդառատ արեան մէջ խեղդուելով:

19րդ դարու սկիզբը ծայր տուած,այդ Հայոց Զարթօնքի ձգտումին, վախճանական նպատակին բանաձեւում, պարզ ու հեշտ էր՝ հայ ժողովուրդը դարձնել Ազգ:

Այսինքն, դա հեշտ էր միայն՝ որպէս տեսութիւն: Բանաձեւ:

Իրականութեան մէջ սակայն, անկարելի առաքելութիւն մըն էր:

Եւ հետեւաբար, բնականաբար, հակառակ արտասովոր ջանքերու եւ ծայրագոյն զոհողութիւններու, Հայոց Զարթօնքը տեղի չունեցաւ:

Նոյնիսկ քունը, աւելի խորացաւ…

Բայց արդէն Զարթօնք բառն ալ, ինքնին սխալ էր: Քանի որ խնդիրը քունի հետ կապ չունէր:

Ազգը՝ ետ արթնցնելու համար, պէտք է որ նախապէս Ազգ գոյութիւն ունեցած ըլլար: Մինչդեռ հայերու պարագային այդպիսի բան չկար, չէր եղած երբէք, ի սկզբանէ:

Հազարամեակներ շարունակ գոյութիւն ունեցած, բաժան-բաժան ժողովուրդ մը, բեկբեկուած ցեղախումբ մը, երբէք չէր վերածուած՝ ազգի: Ամբողջովին համախմբուած, լրիւ միացեալ եւ միասնական, մէկ, միակ եւ իւրայատուկ, հաւաքական բնորոշ ինքնութեամբ մը տոգորուած՝ Ազգի:

Հայ Ազգի ոչ թէ զարթնումը, այլ ուղղակի՝ ստեղծումն էր, ուրեմն, այդ ձախողած փորձարկութեան նպատակը:

Իսկ անոր առնչուող Հայոց Ազատագրական Շարժումը, բառին շօշափելի, հողային իմաստով, դատապարտուած էր նոյնպէս ձախողելու:

* * *

Վերոյիշեալ Ազատագրական Շարժումին, Հայոց Ազգային Զարթօնքի փորձին ծնունդը չէր, ոչ, այժմու Հայաստանը:

Այլ արդէն միայն՝ նրա վիժուկը:

Կեանք ունեցող ծնունդ մը կրնար ըլլար այդ, եթէ յաջողէինք նախ պահել Արեւմտեան Հայաստանի այն հսկայակա՜ն տարածաշրջանը որ, պահ մը, ազատագրած էինք: Եւ զորս, շատ արագ, կորսնցուցինք: Ապա, դեռ անկէ ետք ալ, այդ հայկական միացեալ – արեւմտեան եւ արեւելեան -տարածաշրջաններուն մէջ, կարենայինք ստեղծել Հայու միակ ու   միասնական, համահայկական ազգային գիտակցութիւն, հաւաքական մէկ էական ինքնութիւն:

Խի՞, էն վախտ արդէն, չկարողանք:

Քանի որ, հայերը չուզեցին կռուիլ:

Քանզի այդ ժամանակ եւս, նահանջեցինք:

Եւ դեռ այդ ալ, նահանջեցինք, կռիւէն փախանք՝ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին ջախջախիչ կերպով պարտուած, մաշած, խորտակուած, ջլատուած ու կոտրուած թրքական բանակի մը մնացորդին առջեւ…

Երբ որ արդէն բառացիօրէն՝ վերջը եկած էր, Օսմանեան կայսրութեան: Մինչ նրա դէմ Հայոց Ազատագրական Պայքարը սկսած էր, այդ վերջին ճակատագրական պահէն մօտ իննիսուն տարիներ առաջ:

Այստեղ ալ արդէն նշենք, որ ռուսական կանոնաւոր բանակին մեծաթիւ հայ զինուորները, յատուկ հաճոյքով ու հրճուանքով մտիկ ըրին Լենինի խաղաղապաշտ կանչին, ժողովուրդների միջեւ հաշտութեան, անծայր համերաշխութեան, եղբայրութեան կոչերուն, եւայլն.

Ու յաղթական բանակին այդ հայ զինուորներն ալ ուրեմն, զէնք ու զինամթերք թողելով՝ բառացիօրէն փախչո՛ղ թրքական զինուորներուն, նրանց… հակառակ ուղղութեամբ վազեցին: Փութացին դէպի իրենց տուները:

(Խօսքը որոշ, մանաւանդ բարձրաստիճան սպաներու մասին չէ: Կային նաեւ բացառութիւններ, աւելի վարի շարքերը: Սակայն մեծամասնութիւնը՝ այդպէս ըրաւ: Պարտուած, փախչող թուրքերուն առջեւ՝ զէնքերը վար դրին, տուն գացին: Ուրախ-ուրախ: )

* * *

Բայց կեցէք, շատ արագ ընթացանք այստեղ:

Արդար չէ, այն ընթերցողին համար, որ երկար ժամանակէ ի վեր առիթը չէ ունեցած դարձեալ սերտելու մեր գոնէ արդի պատմութեան պատկան էջերը:

Նախ մէկ հատ մը վերյիշենք ուրեմն, թէ ինչ եղաւ: Տարրական դէպքերը միայն մտաբերենք:

Մի խրտչիք: Պատմական – ձանձրացուցիչ – նիւթերու մէջ պիտի մտնենք, չէ…

Շատ կարճ, յստակ եւ շատ դիւրին կերպով հասկնալի պիտի ըլլայ վերաքաղը: Կը խոստանամ:

* * *

Կա՜ր ու չկար… «Հայաստան» չկար:

Պրծել էր (չէր մնացած) :

Դարերէ՜ ի վեր, գոնէ այս մոլորակին վրայ, «Հայաստան» անունով որեւէ երկիր գոյութիւն չունէր:

Նիւթի առարկայ ժամանակաշրջանին, այն ինչ որ նախնականօրէն, պաշտօնապէս հայերու պատկանող հսկայական տարածաշրջան եղած էր, կը գտնուէր հիմնականօրէն՝ օսմանեան, ռուսական եւ պարսկական տիրապետութեանց ներքոյ:

Հայկական պետութեան մը քիչ թէ շատ համազօր՝ վերջին իրականութիւնը, լրիւ անհետացած էր, 15րդ դարէն առաջ: 1375ին:

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին (1914-1918), Օսմանեան Կայսրութիւնը դաշնակիցն էր Գերմանիոյ, եւ հետեւաբար թշնամին՝ Ռուսական Կայսրութեան:

Ռուսական բանակին մէջ կային կանոնաւոր, շարքային հայ զինուորներ:

Սակայն այդ բանակին կողքին, կային նաեւ՝ հայ կամաւորական գունդեր:

Գերմանացիները եւ թուրքերը, պարտուեցան:

Պատերազմի վերջին հանգրուանին – երբ որ ուրեմն թուրքերը արդէն պարտուած էին – , ծայր տուաւ ռուսական յեղափոխութիւնը, իր յատկապէս բարդ ու խելագար ընթացքով:

Ռուսական Բանակը եւ նրա ընկերակցող հայ կամաւորական գունդերը առաջացած, առաջացա՜ծ ու հասած էին՝ Արեւմտեան Հայաստանի խորքերը:

Առաջխաղացք մը, որ յարաբերաբար հեշտ էր տակաւին շարունակել, մինչեւ ուր որ կ’ուզէին: Քանի որ թուրքերու օսմանեան բանակը, այսինքն՝ ինչ որ դեռ մնացած էր անկէ, նահանջի մէջ էր: Քառասմբակ:

Սակայն յանկարծ, տեղի ունեցաւ ռուսական յեղափոխութեան բոլշեւիկյան հանգրուանը (Հոկտեմբեր 1917):

Վլատիմիրը (Լենինը, հա՞… ոչ թէ, այսօրուանը…) յայտարարեց որ՝ արտաքին պատերազմը վերջացած է, ռուսական բանակի բոլոր զինուորները թող վերադառնան իրենց տուները: Որպէսզի բոլոր պատկան ժողովուրդները, միասնաբար, ուս-ուսի, կերտեն՝ Նոր Ռուսաստանը:

Դաւա՛յ, տովարիշչ:

ДУХ-ո՜՜վ:

Եւ այսպէս, մինչ իրենց առջեւ, Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, թուրքերը կը նահանջէին, ռուսական բանակի զինուորները, ներառեալ՝ հայերը, կանգ առին: Իրենց զէնքերը  գետին նետեցին (որպէս աւելի արագ քալեն – քայլ արա՛ – ) : Դարձան դէպի միւս կողմ (այսինքն, կռնակնին  դարձուցին՝ փախչող թուրքերու կռնակին), եւ… allez hop, tout le monde, à la maison !

Դէպի Տո՛ւն:

Անձնական տուն-ու-տեղ, that is…

Արեւմտեան Հայաստա՞ն… քի՛մ սիքէր:

Իրենց փախուստի ընթացքին մէջ, թուրքերը ատենը մէկ (առանց դադրեցնելու իրենց նահանջի հեւքոտ վազքը) վիզերնին ետեւ կը դարձնէին, որպէսզի տեսնեն թէ որքան մօտեցած է իրենց վրայ տեւաբար առաջացող յաղթական բանակը:

Մէյ մըն ալ, երբ որ այդպէս դէպի ետեւ կը նայէին, տեսան որ… ուլա՛ննէ՞ պու յիշ, եահօ

Յաղթական թշնամի բանակը, ե՛տ կը քաշուի կոր, ակամ:

Նորէն ալ, դեռ մի քանի քայլ եւս առին, փախուստի ճամբուն վրայ… Խոհեմ մարդիկ են… ինչ կ’ըլլայ-ինչ չ’ըլլար, պապամ… նէյ մէ կէրէ՜կ

Բայց տեսան որ, չէ ուալլա… իրական է… ռուսական բանակ՝ յօ՛խ:

Ուրեմն իրենք ալ կանգ առին… Իրարու նայեցան… Եալլա, օղլում ըսին: Եւ՝ ետ դարձան…

Հանգստօրէն վերատիրանալու համար Արեւմտեան Հայաստանի այդ բոլոր հողերուն, որոնք մինչ այդ, ազատագրուած էին: (And then some… Դեռ աւելին ալ, առին: )

Մեր այդ արեւմտեան հողերը պահելու համար, մնացած էին հիմնականօրէն՝ հայ կամաւորական գունդերը: Մի քանի հազար կամաւորներ, հազիւ… (Ռուսական կանոնաւոր բանակի այն մի քանի սպաները որոնք տուն չէին գացած, կեդրոնացած էին պաշտպանութեան վրայ՝ այն տարածքներուն, որոնք Պատերազմէն առաջ մաս կը կազմէին Ռուսական Կայսրութեան) :

Կամաւորական գունդերուն մարտիկները, ի դէպ, միայն Համաշխարհային Պատերազմի կապակցութեամբ՝ անցած երեքուկէս տարիները չէ, որ տուն-տեղ մոռցած, կռիւներու մէջ էին: Այլ անոնցմէ շատերը – սկսեալ հրամանատարներէն -, իրենց մարտական յարատեւ գործունէութիւնը սկսած էին՝ երեսո՛ւն տարիներ առաջ:

Սակայն քանակային անկարելութիւն մըն էր, որ այդքան սակաւաթիւ մարտիկներ կարենային պահել ազատագրուած Արեւմտեան Հայաստանի այդ հսկայական սահմանգիծը – որ ռուսական յաղթական բանակի նահանջին պատճառով, դարձեալ վերածուած էր թէժ ռազմաճակատի – :

Զէնքերը՝ շա՛տ: Անսպառ:

Ամէն կողմ, գետինները՝ զէնք եւ զինամթերք: Բլուրներով: Քանի որ իրենց անձնական տուները վերադարձող խիզախ զինուորները ամէն բան թողած էին, այդպէս: Այլեւս զէնքի կարիքը չկա՛ր: Այլ՝ բահի եւ բրիչի՛: (Մուրճի՞…)

Ուրեմն, զէնք՝ շատ:

Բայց, կռուող չկայ…

Հետեւաբար, կամաւորական գունդերն ալ ստիպուեցան նահանջել…

Եւ ամէն բան ետ առին, թուրքերը: Ու դեռ աւելի՛ն:

* * *

Վերեւ նկարագրուած ողբերգական զաւեշտի յաջորդ արարին մէջ է որ, հազիւ-հազ, ափալ-թափալ, հիմնադրուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Որուն սահմանները դեռ անմիջապէս ամրագրուած չէին, սակայն:

Թուրքերը, ոչ միայն վերատիրացած էին Արեւմտեան Հայաստանի պահ մը ազատագրուած հողերուն, այլ, մինչեւ այն ժամանակ ռուսական կայսրութեան մաս կազմող՝ յաւելեալ հայկական հողեր ալ գրաւեցին:

Յետոյ ալ, մէկ հատ մը փորձեցին գրաւել լման, այդ նորաստեղծ Հայաստանը:

Սարդարապատ-մարդարապատ, իշտէ… «Երբ չի՛ մնում ելք ու ճար», ֆալան…

Անկէ ետք, բոլշեւիկները հասան Երեւան:

Մնացեալը այլեւս անոնց «Հեղկոմ»ին (Յեղափոխական Կոմիտէ) գործն էր:

Ո՛ղջ ըլլայ, մարդը… Սարգիս Կասյան… Սոյն բոլշեւիկ Հեղկոմի նախագահը… Իր անունով բանուկ փողոց մը կայ, դեռ մինչեւ այսօր, Երեւանի Կենդրոնը… Նաեւ, նոյն քաղաքի այն շէնքին վրայ ուր նա ապրած է՝ յուզիչ յուշատախտակ մը տեղադրուած է, տակաւին… (Շատ յարմար տեղ է աղուոր սէլֆի մը առնելու համար… Առիթը մի փախցնէք, ձեր Ֆէյսպուքյան «ընկերները» շատ պիտի նախանձին…)

Անկէ ետք, 70 տարիներ՝ Սովետական Հայաստան:

Ինչ որ բաւարար ժամանակ էր, փաստօրէն, որպէսզի ստեղծուի Homo Sovieticusի գոնէ հայկական տարբերակը:

Ոչ թէ ապազգային, այլ՝ հակա-ազգային; ոչ թէ հոգեւոր որեւէ ըմբռնողութենէ զուրկ, անհաւատ  եւ անԱստուած, այլ՝ Հաւատքի եւ հաւատացեալներու դէմ; ոչ թէ բարոյական որեւէ արժէքներէ զուրկ, այլ՝ որեւէ բարոյական արժէքի դէմ; տգէտ, անզգամ, անկարեկից, հաճոյապաշտ, եսապաշտ, նիւթապաշտ, օտարապաշտ, տարօրինակ ինչ որ էակ մը: Եւ հիմա այլեւս փաստը ունինք որ այդ էութիւնը անցնած է այդ տարածաշրջանի հայ ծագումով բնիկներուն ծիներուն մէջ: Բացառութիւն կազմող հատուածը՝ աննշան, անկազմակերպ, անզօր – ու այս պահին՝ լրիւ զգետնուած – փոքրամասնութիւն մըն է:

Իսկ 1991-էն ի վեր, ուրեմն՝ այս, այս… բանը: Ինչ որ էր, նէ…

1994-էն 2020, Արցախ մըն ալ ունեցանք:

Ու զայն ետ կորսնցուցինք:

Իսկ թուրք ասկեարները, այս պահին եւ արդէն երկուքուկէս ամիսներէ ի վեր, ռազմական ներխուժում կատարած են՝ ուղղակի Հայաստանի մէջ: Արեւելեան սահմանէն: Որ Անկախութենէն ետք, նոր, պաշտօնական սահման մը է հիմա: Առաջին անգամն է, որ դա գոյացաւ: Քանի որ Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ գտնոող լման, հսկայական տարածքը, ստորագրուած պաշտօնական փաստաթուղթով, Հայաստանի կառավարութիւնը յանձնեց՝  թուրքերուն:

Յառաջիկային, պաշտօնապէս ու վերջնականօրէն պիտի հաստատուի Հայաստանի արեւելեան այդ նոր սահմանագիծը, վերէ՜ն վար: Ուրեմն պատրաստուեցէք, դեռ շատ հաճելի պահեր կը սպասեն մեզի…

Ահա, այս մասին թերեւս օգտակար գծագրութիւններ [սեղմել կապոյտ տողերուն վրայ] ՝

Երբ որ Արցախ կար                       Հիմա որ Արցախ չկայ

* * *

Աւելի քան հաւանական իրականութիւն է, որ հայ բոլշեվիկներուն եւ Թուրքիոյ միջեւ տեղի ունեցած պազարլըխին, սակարկուած համաձայնութեան շնորհիւ է միայն, որ այս, նուազագոյնէն պակաս՝ Հայաստանիկը իսկ, գոնէ ձեւականօրէն, գոյատեւեց:

Այսինք  ի՞նչ, Սարդարապատի ճակատամարտէն ետք, դարձեալ չէ՞ր կրնար յարձակիլ Թուրքիան… Որ սոյն ճակատամարտի ժամանակ, տակաւին ինքնակերտումի, վերակառուցման ընթացքի մէջ էր…

Սակայն մինչ այդ, հայ բոլշեւիկներուն ձեռքն էր ամէն բան: Առա՛ջ որ տիրանան Երեւանին:

Եւ անոնք երբ որ, վերջապէս, յաջողեցան գրաւել Երեւանը, հեշտօրէն լեզու գտան, համաձայնեցան Թուրքիոյ հետ:

Հայեր սպանեցին – կացինի հարուածերով (Ռամիլ Սաֆարովին պէս…) -, Երեւանի բանտերուն մէջ: Ներառեալ, վերոյիշեալ կամաւորական գունդերէն մէկուն հրամանատարը…

Բայց լեզու գտան, թուրքերուն հետ…

* * *

Նորէն նշենք՝ այն պահին, երբ որ Սովետական Հայաստանիկի սահմանները համաձայնութեամբ գծեցին թուրքերն ու հայ բոլշեւիկները, Օսմանեան Կայսրութեան համեմատ՝ թուրքերը… յաւելեալ հայկական հողերու տիրացան:

Այո, այո: Այդպէս եղաւ:

Հռչակաւոր – եւ յատկապէս պատկերաւոր – օրինա՞կ մը՝ Արարատը:

Հայկական աննման Քոնյաքին հպարտ խորհրդանիշը հանդիսացող այդ լեռը (մէկ լեռ է, երկու գագաթներով), մաս չէր կազմեր, ոչ, Օսմանեան Թուրքիոյ: Ինչպէս նաեւ Կարս, մարս…

Ամէնը, գնաց:

* * *

Եւ հիմա ոեւէ զարմացո՞ղ կայ, որ թուրքերը Սիւնի՞քն ալ կ’ուզեն:

Անշո՛ւշտ թէ, պիտի ուզեն:

Հայ բոլշեւիկներու եւ թուրքերու մտադրութիւնը՝ այդ տարածաշրջանի վերաբերալ, չիրականացաւ, միմիայն այդ Նժդեհ կոչեցեալին պատճառով: Որ բոլոր հաշիւները խանգարեց, վայ, անամօթը: (Ես վստահ իսկ չեմ որ այդ մարդը, հայ էր…) :

Հիմա ուրեմն, մարդիկը, նոյն մտադրութեան ուշացած գործադրութիւնն է որ կը պահանջեն պարզապէս՝ զայն նախապէս ընդունած բոլշեւիկներու արդի իրաւայաջորդներէն: Հայաստանում վերահաստատուած՝ Պրոլետարիատի Բռնատիրութեան ղեկավարէն:

Արցախն ալ, արդէն, Խորհրդային Միութեան մէջ Ինքնավար Մարզ իսկ չէ՛ր ըլլար, պիտի չըլլար, այլ ուղղակի՝ Ադրբեջանի բաժին մը: Եթէ նախնական ծրագիրները այդպէս անկրթօրէն չխանգարէր՝ Անջրպետի անյայտ տեղէ մը, սխալմամբ հայերուն մէջ հասած, այդ վերոյիշեալ տարօրինակ արարածը:

Առանց Լեռնահայաստանի հանրապետութեան նժդեհեան միջադէպին, Սովետական Միութեան մէջ, Սիւնիքն ալ, Արցախն ալ՝ նուիրուած պիտի ըլլային թուրքերուն: Ադրբեջանին:

* * *

Յետ-խորհրդային Անկախութիւնն ալ, մասնաւոր որեւէ նշանակութիւն չունէր Հայ Ազգին համար:

Գործնական գետնի վրայ, ատիկա որեւէ ձեւով մեր իրագործումը չէր:

ԽՍՀՄի դէմ Արեւմուտքի փառաւոր յաղթականին հետեւանքն էր:

Սակայն Արցախի ազատագրումը, այո… Այդ յաղթանակը, վերականգնումի այդ նախնական ձեռքբերումը, յոյս մը (կամ թերեւս արդէն իսկ, պատրանքը…) ստեղծեց, որ՝ փոխուե՛ր է Հայութիւնը:

Յաւելեալ յոյսն ալ այն էր որ, այնուհետեւ, այդ ազատագրումի աննախադէպ իրագործման հիման վրայ, այլեւս անկախ հայկական պետութիւն ալ կար, պաշտօնական բանակ կար…

Սակայն փաստօրէն, հայ ժողովուրդի կարծեցեալ փոփոխութեան հիմքերը, նորէն ու անգամ մը եւս՝ բաւարար չէին: Եթէ երբեւիցէ իսկապէս կային, կամ պահ մի իսկ կայացած էին…

Սկիզբը կարծեցինք որ, ուրեմն, Հայոց Զարթօնքը լրիւ ու վերջնականապէս չէր ձախողած: Թէ՝ Արցախի Ազատագրումը, անոր առաջին, հանգրուանային յաջողութիւնն էր: Թէ այդ իրադարձութիւնը այն փաստն էր, որ «հայ ժողովուրդը» վերջապէս դարձաւ՝  Հայ Ազգ:

Բայց արդէն ի սկզբանէ շփոթ մը եղաւ, այդ ուղղութեամբ:

Արցախի ազատագրումին մասնակցեցան, այո, ազգային ըմբռնողութեամբ դերակատարները, բոլոր մակարդակներու վրայ: Անոնք դարձեալ իրականութիւն դարձուցին Հայոց Ազատագրական Շարժումը, իր բոլոր ստորոգելիներով:

Բայց անոնք, նորէն, փոքրամասնութիւն մըն էին: Ինչպէս որ Հայոց Ազատագրական Շարժումի նախկին հանգրուանին: Որ ձախողած էր, այդ նոյն պատճառով: Քանի որ մնացած էր սահմանափակուած՝ հայերու փոքրամասնութեամբ մը, որոնք չէին կարողացած մնացեալը փրկել: Փրկել նախ եւ առաջ՝ իրենք իրեցնէ…

Այլազան, այլ մղումներ – եւ հաշիւներ – կային, Արցախի ազատագրումի ետին: Որոնք կապ չունէին Հայ Ազգի գաղափարին հետ:

Ազգային ոգին երկրորդական, չնչին բաղադրիչ մըն էր միայն, այդ իրագործումին մէջ:

Փաստը, այսօր, մէջտեղն է:

Եթէ այսքան արագ, այս չափով, եւ այսքան հայերու այս աստիճան անտարբերութեամբ – կամ նոյնիսկ, հաւանութեամբ – ՝ կոտրուեցաւ ու անհետացաւ այդ ոգին, ապա կը նշանակէ թէ՝ դա արդէն նախապէս, կեղծ էր: Սուտ էր: Ոչինչի վրայ հիմնուած էր:

Հայերու մեծամասնութեան պարագային՝ կինո էր:

Յաղթական դիրքի վրայ, ամէն մարդու համար շա՜տ հեշտ էր՝ ոչ թէ քաջ լինելը, այլ քաջ՝ երեւնալը: Ձեւանալը: Յոխորտալն ու հպարտանալը:

Վերջին տարիներու մեր վիճակին մէջ է, որ հայ ժողովուրդի իսկական, էական, բնորոշ բնոյթը՝ բացայայտուեցաւ: Անգամ մը եւս:

Եւ իշխանութիւններու հետ ալ կապ չուի, բուն խնդիրը: Ոչ նախկին վարչակարգներու, ոչ ալ ներկայի:

Իսկ այլազան վերլուծումներով, շատ յոգնելու կարիքն ալ չկայ: Քանի որ խնդիրը միայն ազգային գիտակցութիւնը պակասը չէ: Ցեղային իրականութիւն մըն է: Մարդկային տեսակի հարց է:

Իսկ այժմ, հայութեան մէջ տիրապետող հիմնական զգացումը, մէկ հատ է. եւ դա կը կոչուի՝ վախ:

Ուրեմն, «Հայաստան» անունով այդ կարծեցեալ երկիրը, վերջապէս գտաւ լրիւ իրեն համապատասխանող իշխանութիւնը:

Աւելի ճիշդ՝ դարձեալ գտաւ զայն:

Քանի որ ներկայ վարչակարգը ուղղակի ժառանգորդն է յետ-սովետական Հայասատանի առաջին վարչակարգին: Որ իր կարգին, ուղղակի ժառանգորդն էր բոլշեւիկեան Հեղկոմին:

Արցախի ազատագրո՞ւմը… 

Թիւրիմացութիւն մըն էր:

Ժամանակաւոր շեղում մը:

* * *

Ուրեմն այսպէս, ինքնին զարմանալի չէ այժմու կացութիւնը: Քանի որ գոնէ եօթը հարիւր տարիներէ ի վեր, այսպէս էր արդէն հայութեան վիճակը:

Սակայն, կայ նորութիւն մը:

Դարերու ընթացքին, այո, մենք շատ այսպիսի պարտութիւններ, կորուստներ կրած ենք, Աղէտներու ենթարկուած ենք:

Սակայն այն ինչ որ տեղի ունեցաւ անցեալ տարուայ վերջաւորութեան, պատմականօրէն ամենառաջի՛ն անգամն է որ, այսպէս եղաւ:

Քանի որ այս անգամ, Հայութիւնը՝ պետութիւն ունէր: «Ազգային Բանակ» ունէինք…

Այս մէկը, նախադէպ չունի ամբողջ Հայոց Պատմութեան մէջ:

* * *

Ընթերցողը, վերեւ ներկայացուած անցեալի դէպքերու նկարագրութեան լոյսին տակ, թերեւս տեսաւ Պատմութեան ընթացիկ կրկնութիւն մը:

Բայց չէ: Խորքին մէջ, կատարուածը կրկնութիւն չէ: Այլ շարուկանութիւն:

Եւ յանգում:

Պատմութիւնը յարատեւաբար չի կրկնուիր: Տեղ մը կու գայ, ուր նա պարզապէս կը լրանայ:

Բայց ձեւով մը, Հայոց Ազգային Զարթօնքը… տեղի ունեցա՛ւ:

Այն իմաստով որ, Արցախի ազատագրման առիթով՝ սիրուն երազ մըն էր, որ ապրեցանք: Իսկ հիմա՝ զարթնեցանք: Վերադարձանք մեր իրական աշխարհը:

Նամանաւանդ մենք, որոշ տեսակի անբուժելի ախապարներս, լաւ չէինք հասկացած, որեւէ բան: Օրինակի համար, այդ «Զանգե՜ր, ղօղանջէք»ը՝ բառացիօրէն արթննալու, քունի եւ մանաւանդ երազներու աշխարհէն իրականութիւն վերադառնալու ծառայող՝ զարթեցուցիչ ժամացոյցներու զանգակներուն մասին էր:

Ուրեմն ահա, արցախեան այդ մոլորումէն ետք, վերադարձանք պարզապէս մեր բնական վիճակին, վերագտանք մեր բնական հունն ու ընթացքը, ինքնաանէացման ճանապարհը: Որուն ամենավերջին կանգառը, հեսա, շատ մօտ է այլեւս:

Ամէն բան նորմալ ա՜, էլի:

Բայց այլեւս, լոխ լաւ չի

Մ. Հայդուկ Շամլեան

10 Յուլիս 2021


Զօրավար Անդրանիկը, վերջաւորութեան…
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք