Շուշի եւ իր ծիծեռնակները

2005

Շատ ծիծեռնակներ կան, Շուշիի մէջ։ Առտուընէ իրիկուն, անոնք հարիւրներով, հազարներով կը դառնան, կը շրջագային, կը սլանան ու ետ կը վերադառնան, անվերջ ու անդադար, իրենց թեւերը ամուր շարժելով, քիչ մը ամէն կողմ քաղաքին մէջ։ Շատ բարձրէն չեն թռչիր, եւ կամ ալ, յաճախ կը նետուին դէպի վար, կտրուկ եւ զսպուած շարժումով մը կ’իյնան, իրենց անխոնջ թեւերը գրեթէ քսելով պատերուն, շատ ցածէն անցնելով գլուխներուն վրայէն, ու յետոյ յանկարծ կը շտկուին եւ նոյն արագութեամբ դարձեալ վեր կ’ելլեն, դէպի աւելի պատշաճ բարձրութիւններ։

Երբ մէկը զանոնք դիտէ քիչ մը շատ երկար ժամանակ, շատ երկարօրէն, ինք իրեն կրայ հարց տալ թէ, այս արագ եւ ճկուն թռչուններու անընդհատ անհանդարտութիւնը Շուշիի երկնքին եւ փողոցներուն մէջ, արդեօք, որեւէ գաղտնի պարագրութեան մը կը համատասխանէ|. նախամտածուած շարժման մը, թաքուն համադրումի մը, տեսակ մը խորհրդանշական պարի մը նման, շարժուն նշան մը, եւ կամ, խորհրդաւոր թատերապար մը, լեցուն` անհուն եւ անթափանցելի իմաստներով։

Յետոյ, իրապէս շատ աղմկոտ են, Շուշիի ծիծեռնակները։ Ասիկա ալ յատուկ բան մը ունի, քանի որ աշխարհի շատ մը այլ վայրերու մէջ, այսպիսի թռչուններ կրնան անշուշտ երկինքը լեցնել, բայց ոչ այսքան շատ – ու այսքան բարձրաձայն – ծլվլալով։ Այստեղ, ծիծեռնակները կը ճչան, կը կանչուըռտեն, կը պոռան ու կը պոռպռան, արեւածագէն մինչեն իրիկուն, անվերջ ու անդադար դառնալով քաղաքին մէջերն ու վերեւ։

Մէկ խօսքով, Շուշիի ծիծեռնակներու այս անընդհատ շարժումն ու աղմուկը անսովոր յատկութիւն մը ունին։ Եւ այդ ամբողջ խանդը ցնցիչ կերպով կը հակադրուի այս տարօրինակ աւանի յաճախ ուրուականային երեւոյթներուն։

Նաեւ շատ փլատակներ կան, Շուշիի մէջ։ Քիչ մը շատ, այսքան ժամանակէ վերջ… Այո, այստեղ–այնտեղ կան նոր կառոյցներ, եւ շինութեան ու նորոգման զանազան աշխատանքներ ընթացքի մէջ են, սակայն ազատագրման կռիւներէն տասնըերեք տարիներ յետոյ, փլատակները տակաւին կը շարունակեն տիրապետել տեսարանին։ Դատարկ ու անբնակելի շինուածքներ, խորտակուած պատեր, վէրքերու պէս բաց կառոյցներ, մռայլ եւ ստուերամած շէնքեր… Յետոյ, քայքայուած ճամբաները, հազիւ գործածելի, հոս–հոն լայն ու խորունկ փոսերով, որոնց մէջ վայրի բուսականութիւն աճած է։

Վերջապէս, կան մարդիկը։ Շուշիի բնակիչները։ Մեծ մասամբ կը բնակին յարկաբաժիններով շէնքերու մէջ, անխնամ, պատերն ու տանիքը ճեղքրտուած, ժանգոտած, քանդուած։ Անոնք ձեւով մը կ’ապրին, կը դիմանան, կը գոյատեւեն։ Ամուր կը մնան։ Անիրական մթնոլորտի մը մէջ, ընդդիմանալով դժնդակ տարրերուն, անհամար դժուարութիւններու եւ իրենց ծանր ճակատագրին, հոգեպէս ցնցուած սակայն լաւապէս ոտքի ու կանգուն, անոնք ամուր կը մնան։ Կը սպասեն…

Այս քարացած քաղաքին տեւապէս աճապարանօք ծիծեռնակներուն նման, այժմ եկէք մենք ալ պահ մը թռչտինք, ժամանակէն դուրս մնացած այս արտակարգ մարդոց անսովոր կեանքերուն վրայէն։

********

[ Բոլոր անունները փոխուած են։ ]

*   Վարուժն ու Ճուլիէթան ունին երեք զաւակ, բոլորն ալ ծնած զինադադարէն ետք։ Երկուքն ալ կ’ապրէին Ատրպէյճան, մինչեւ պատերազմի սկիզբը։

Վարուժ մասնակցած է կռիւներուն։ Զրահապատ կը վարէր։

Անոր ութը տարեկան մանչը համոզուած է որ իր հայրը կը գտնուէր առաջին իսկ զրահապատին մէջ որ մտաւ Շուշի։ Ան խորհրդաւոր կերպով վստահելի մարդոց միայն կը բացայայտէ այս գաղտնի իրողութիւնը, առանց անդրադառնալու թէ իր բարեբախտ շփոթին փաստը ցուցադրուած է քաղաքի մուտքին իսկ։

Արդարեւ, այդ առաջին հրասայլը այնտեղ զետեղուած է, խորտակուած վիճակի մէջ, մէջը գտնուած բոլոր զինուորներու ողջակիզումը նշող յուշատախտակով մը։

«Գլխուս վերի մազերս կորսնցուցի, զրահապատ քշողի գլխարկիս պատճառով», կը բացատրէ Վարուժ, գլուխը բռնելով ու ժպտելով։ Վարուժը եւ Ճուլիէթան հազիւ հայերէն կը խօսին։ Մինչեւ 1988, միշտ ապրած են ազերիներու հետ։ Սակայն Արցախեան շարժումի սկիզբէն իսկ Վարուժ սկսած է գործել։ «Հայրենիքը կանչեց», կը բացատրէ ամփոփօրէն։ Յետոյ, Ատրպէյճանի հայերու ջարդերէն ետք, ան կը միանայ մարտիկներու շարքերուն։

Ճուլիէթան կը յիշէ, կարծէք որոշ քնքշութեամբ, այն հեռաւոր ժամանակները երբ ինք կ’ապրէր ազերիներուն մէջ։ Քանի որ այդ յիշատակները նախ եւ առաջ իր սկզբնական երիտասարդութեան կը համապատասխանեն, ինչպէս նաեւ խաղաղութեան ժամանակաշրջանի մը, որքան որ ալ կեղծ, խաբուսիկ եւ սուտ ըլլար ան։ Որովհետեւ ան լաւ կը յիշէ նաեւ այն օրը երբ, Պաքուի մէջ, պատշգամին վրայ կը գտնուէր երբ տեսաւ երիտասարդ ազերիներ, որոնք խումբերով հասան եւ ինքնաշարժներէն դուրս ելան, վարը, փողոցին մէջ, մոլեգնոտ ու ահարկու դէմքերով, ակնյայտօրէն ծարաւ` հայու արեան։ Կը յիշէ թէ ինչպէս այդ պահուն մայրը յանկարծ պոռաց, որ ետեւ քաշուի։ Մայրը որ, աւելի ուշ, կացին մը եւ վառելանիւթի աման մը զետեղած էր իրենց յարկաբաժնի դրան մօտ։ Իրեն բացատրելով որ երբ թուրքերը գան, պէտք է փորձել մի քանի հատը սպանել, մեռնելէ առաջ…

Ճուլիէթան կը յիշէ նաեւ, դեռ աւելի ուշ, սպասման ահաւոր պահերը, երբ Վարուժը կռիւի մեկնած էր։ Սպասելը ամէնէն դժուարն էր, կը բացատրէ ան։ Ուրեմն, օր մըն ալ, լրջօրէն կը խնդրէ Վարուժէն որ իր հետ երթայ ճակատ։ Երբ երիտասարդ օրիորդ էր, նշանառութեան մրցումներու մասնակցած էր յաջողութեամբ, եւ կը հաւատար որ կրնայ օգտակար ըլլալ կռուի մէջ։ Ամէն պարագայի, ան կը նախընտրէր իր ամուսնին միանալ կռուի դաշտին վրայ, քան թէ սպասել, այն ատեն դեռ միս–մինակ, իր ապաստանին մէջ։ Վարուժ խնդրանքը նկատի կ’առնէ, բայց կը մերժէ։ Միակ այդ պատճառով որ, ի տարբերութիւն կարգ մը այլ գումարտակներու, իր կռուի միաւորին մէջ չկար ոչ մէկ կին, եւ հետեւաբար իր տիկնոջ առաջարկը անպատշաճ կը գտնէր։

Ամփոփելու համար թէ ինչ տեղի ունեցաւ այդ ժամանակաշրջանին, Վարուժ իր հաստ ափերը ամուր կը սեղմէ իրարու հետ, եւ` «համայն ազգը մէկ եղաւ», կ’ըսէ։

Ջինադադարէն յետոյ, Վարուժն ու Ճուլիեթան ժամանակ մը Հայաստանի մէկ այլ շրջանը կը բնակին։ Սակայն քանի որ յաճախ խօսք կփըլլար թէ բախումները դարձեալ պիտի սկսին, Վարուժ կ’որոշէ որ տեղափոխուին Շուշի։ Յանկարծ հեռու չըլլալու համար, այն պարագային որ պատերազմը վերսկսի։

Այժմ, Վարուժը պզտիկ ու անկայուն գործ մը ունի, Ճուլիէթան ուսուցչուհի է։ Կ’ապրին համեստ ու պարզ տան մը մէջ։

Կը պատահի որ Ճուլիէթան մէկ–երկու առիթով փախչոտ արցունքներ սրբէ ձեռքովը, բայց ընդհանրապէս լայն ժպիտ մը կը լուսաւորէ անոր դէմքը։ Իրենց զաւակները զուարթ են, խնդումերես։ Մեծ աղջնակը դաշնակ կը նուագէ, եւ երգել կը սորվի։ Միջնեկ մանչ զաւակը շատ աղուոր կը գծէ։ Ամէնէն փոքրիկ դուստրը դեռ նոր քալելու սկսած է։ Բայց ան ալ արդէն հաստատ կանգնած է իր ոտքերուն վրայ…։ Ճուլիէթան կը բացատրէ թէ իրենց համար նուաստացուցիչ է դրամ ստանալ, որպէս նուէր։ Կը նախընտրեն աւելի լաւ վարձատրուող գործեր ստանալ։

*   Մանիկը եւ Տիգրանը չորս զաւակ ունին։ Մեծ դուստրը ամուսնացած է եւ ուրիշ քաղաք կ’ապրի։ Մանչերուն մեծը իր զինուարական ծառայութիւնը կը կատարէ։ Վերջին խորհրդարանային ընտրութիւններուն, առանց կոշտութեան բայց վարպետութեամբ, իրեն առիթ չեն տուած քուէարկելու, ստուգելէ ետք այդ ուղղութեամբ իր տրամադրութիւնները։ Այս ընտանիքը ծագումով Արցախէն չէ, ոչ ալ Ատրպէյճանէն, սակայն որոշած են հաստատուիլ Շուշի, տարիներէ ի վեր։ Ուսեալ, պատրաստակամ եւ զարգացած, տակաւին չեն յաջողած գործ մը ստանալ։ Պատճառներէն մէկը Տիգրանի համարձակ եւ շատ անկեղծ խօսելակերպը կրնայ ըլլալ, որ աննպաստ յարաբերութիւններ ստեղծած է տեղական կարգ մը աւատական ջոջերուն հետ… Եթէ այս կացութիւնը շարունակուի, կը մտածեն մեկնիլ Շուշիէն։ Մինչ այդ, իրենց պատանի դուստրը աշխուժօրէն կը մասնակցի եկեղեցւոյ երիտասարդական միութեան։ Ծրագիր մը ունին, Հայաստանի ամբողջ տարածութեան վրայ գտնուող զանազան եկեղեցիներ մաքրութեան ենթարկելու, սակայն աշխատանքը ընդմիջուած է, որովհետեւ Առաջնորդարանը նիւթական օժանդակութիւն չի տար։ Ամենափոքր մանչը հայրենասիրական երգեր կ’երգէ, ամբողջ սրտով, մանաւանդ Ազգային Բանակի երգը։ Նաեւ, յատկապէս շատ կը սիրեն պարել այս տան մէջ, եւ ատիկա ամէնուն ծանօթ բան է։ Որեւէ պահու, անոնցմէ մէկը երաժշտական ժապաւէն մը կը զետեղէ, եւ բոլորը մէկէն ոտքի կ’ելլեն խանդավառօրէն պարելու համար, դղրդացնելով գետինն ու պատերը, իրենց փոքր, համեստօրէն կահաւորուած, մաքուր ու պատուաւոր յարկաբաժինին մէջ։ Փոխանակ բողոքելու, շատ կը պատահի որ դրացիները գան ու իրենք ալ միանան պարին, որքան որ ալ ուշ գիշեր ըլլայ։

*   Աննան իր մանչին ըսած էր որ ան հայր չունի։ Մինչեւ որ, օր մը, այդ հայրը քաղաք եկած է, եւ Աննան ստիպուած եղած է ճշմարտութիւնը ըսելու իրենց զանակին։ Խնդիրը այն է որ յիշեալ հայրը ընտանիք ունի, ուրիշ տեղ, օրինական կին ու զաւակներ… «Բայց հոգս չէ», կը հաստատէ Աննա հանդարտօրէն։ «Ես, ընտանիք քանդել չեմ ուզեր»։ Եւ շեշտակի կերպով կ’եզրափակէ, մի քանի անգամ կրկնելով` «ամէն պարագայի, տղաս, իմս է»։ Եւ այդ, բաւարար է իրեն։

Աննան ուրիշ բացատրութիւններ ալ կու տայ։ Պզտիկ նպաստ մը կը տրուի զաւակներուն համար, եթէ հայր չունին, կամ եթէ հայրը պատերազմի վիրաւոր է։ Սակայն եթէ հայրը կարող է աշխատելու, բայց չ’աշխատիր, կառավարութիւնը ոչ մէկ դրամական օժանդակութիւն չի տար։ Կարեւոր չէ թէ գործ գրեթէ գոյութիւն չունի այստեղ։ Այս կացութեան որպէս լուծում, կը բացատրէ Աննա, կարգ մը ամուսիններ կը բաժնուին, որպէսզի զաւակները կարենան տարրական նպաստ մը ստանալ։ Թէ, սկիզբը, այս բաժանումները կեղծ են թէ իրական, արդիւնքը յաճախ նոյնն է, քանի որ ամէն պարագայի ամէն մէկը իր կողմէն կ’երթայ ու ամբողջովին անջատ կեանք կը կերտէ։

Աննան վերջապէս կը բացայայտէ կարգ մը իշխանութիւններու անսահման հնարամտութիւնը։ Առաջ, պատերազմի վիրաւորները թոշակ կը ստանային, եթէ անգործ ըլլային։ Սակայն քանի որ գումարը անբաւարար էր, նոյնիսկ աննշան, լուծումը արագ գտնուեցաւ։ Գումարը բարձրացնելու տեղ, այնուհետեւ, պատերազմի վիրաւորները լիովին իրաւունք ունին աշխատելու, եւ միաժամանակ թոշակ ստանալու… Քաղաքի մը մէջ որ ինքնին հաշմանդամ է։ Շատ խելացի մօտեցում։ Ասի ըսած, հարկաւոր է սակայն նշել թէ շատ մը վիրաւոր նախկին մարտիկներ, ըլլայ Արցախի մէջ կամ Հայաստանի այլ շրջաններ, ի պատիւ իրենց ու մեր բոլորին, յաջողած են դառնալ հմուտ, պարկեշտ եւ բարգաւաճ գործատէրեր։

*        Բնակչութեան համբերութիւնը ծանր փորձութեան տակ դրուած է։ Ուրեմն, երբեմն, ոմանց զայրագնութիւնը իրենց ահաւոր կասկածներ կը ներշնչէ։ Արդեօք թաքուն, յետին ու անասելի պատճառ մը կայ, որ Շուշիի վերականգնումը այսքան կ’ուշանայ… Եւ ահա որ անապահովութիւնը կը տեղաւորուի մտքերուն մէջ։ Անոնց մեծամասնութիւնը մէկ անգամ արդէն փախած ըլլալով, ետեւ թողելով ամէն բան, անզսպելի անցկութիւններ կ’ապրին։ Այս հոգեվիճակը կը պահպանուի եւ կը ծանրանայ թշնամի քարոզչութեամբ, ազերի հեռուստատեսիլի ընդմէջէն, որ այստեղ կը սփռուի, եւ ուր, ամէն մէկ օր շարունակ, իշխանութիւնները կը հաստատեն, կը խոստանան, երդում կ’ընեն ազերի բնակչութեան թէ Շուշին, նամանաւանդ Շուշին, անպայման ետ պիտի գրաւեն… Մինչ ասոր որպէս հակառակ երեւոյթ, հայկական հեռուստատեսիլը ընդհանրապէս ծայրագոյն զսպում, ամօթխածութիւն կը ցուցաբերէ, Արցախի նիւթով…

Միայն մի քանիներու մօտ գտնուող յիշեալ մտահոգութիւնները անշուշտ անտրամաբանական են, անհիմն, անբանական եւ ծայրայեղ։ Սակայն այսուհանդերձ, տեղացի բնակչութիւնը գրեթէ ամբողջական մթութեան մէջ կը գտնուի, մինչդեռ ուղղակիօրէն իր կեանքին, ճակատագրին, ներկային ու ապագային վերաբերող դէպքերու եւ իրադարձութիւններու կապակցութեամբ։

*   Դժուարին ու շահեկան փորձառութիւն է, այդ յատուկ մինիպաս–ի գործածութիւնը (հռչակաւոր «կազէլ»–ը), որ յաճախակի երթեւեկը կ’ապահովէ Շուշիի եւ Ստեփանակերտի միջեւ… հիմնական եւ կենսական, սակայն յաճախ – տեղին է ըսել – անհարթ սպասարկութիւն։ Ճշգրիտ ժամանակացոյց չկայ։ Սկզբունքով, վարորդը կը սպասէ որ բոլոր նստարանները լեցուին, որպէսզի ճամբայ ելլէ։ Խնդիրը այն է որ, ան կամ շատ երկար կը սպասէ, կամ ալ կ’ուշանայ հասնելու, այնպէս որ միշտ շատ են անցորդները, յաճախ տոպրակներով կամ սնտուկներով ծանրաբեռնուած։ Ուրեմն, կը թխմուինք…

Ինքնաշարժին նուազագոյն անկիւնը լեցուած է։ Ամէն անգամին, քաջագործութեան պէս բան մըն է։ Կը հասնի պահ մը երբ, բառացիօրէն իրարու վրայ դիզուած, սեղմուած եւ գրկուած, մարդկային կուտակման մը մէջ միացած ու միաձուլուած, ամէն մէկս, շնորհիւ մարմնային արտակարգ ծռումներու, նուազագոյն պարապութիւն մը լիովին լեցուցած, մենք մեզի կ’ըսենք թէ ահա, այլեւս եղաւ, վերջացաւ, ոչ մէկ կարելի տեղ չէ մնացած։ Ամէն անձի համար հազիւ չնչին տեղ մը մնացած է իր քիթը զգուշօրէն տեղաւորելու, որպէսզի կարենայ քիչ թէ շատ շնչել, եւ արդէն այդ պահն է երբ նաեւ մենք մեզի հարց կու տանք թէ արդեօք ճիշտ ո՞րտեղէն պիտի կարենանք կախուիլ, նոյնիսկ միայն ճկոյտ մատով, երբ որ հասնինք ճամբուն փոսերով լեցուն լուսնանման բաժինը, եւ դեռ անկէ յետոյ բլուրին երկար ու ոլորապտոյտ մասը, ձորի կողքին իր անթիւ ու նեղ դարձուածքներով։ Եւ ահա ճիշտ այդ պահուն է որ, յանկարծ, դեռ երկու–երեք նոր ճամբորդներ վրայ կը հասնին, հանդարտ քայլերով… Խոշոր տոպրակներ ձեռքերնին… Եւ անո՜նք ալ կը յաջողին ներս մտնել։ Այլեւս վարորդն է որ պէտք է դուռը գոցէ, եւ որպէսզի յաջողի, պէտք է որ բոլորս պահ մը դադրինք շունչ առնելէ։

*        Արցախեան գունագեղ բարբառէն զատ, Շուշիի բնակիչները հիմնականօրէն կը խօսին ռուսերէն, իսկ Ատրպէյճանէն եկողներու պարագային, թրքերէն։ Անշուշտ, երենց դիտումնաւոր ընտրութեամբ չէ, որ այդպէս է։ Արդէն զաւակները բոլորը կը սորվին ու կը գործածեն անթերի հայերէն մը, թէ իր սովորական տարբերակով, թէ «գրական» կոչուած մակարդակով։ Խօսակցութեան ընթացքին, ծնողքները տեւաբար անոնց օգնութեան կը դիմեն բառեր թարքմանելու, որպէսզի իրենք ալ կանոնաւորապէս հայերէնով արտայայտուին։

Հետաքրքրական է ընդգծել թէ որ աստիճան այդ ձուլումի ճիգերը, նոյնիսկ անէացման ջանքերը, զոր սովետներն ու ազերիները այդքան երկար ժամանակ գործադրած են այս մասնայատուկ հայ բնակչութեան վրայ, ձախողած են։ Նոյնիսկ, հակառակ ազդեցութիւնը ունեցած։ Նկատի ունենալով որ այս նոյն բնակչութիւնն է որ մղած է հայոց ժամանակակից ազգային պատմութեան ամէնէն ճակատագրական եւ որոշիչ պայքարներէն մէկը։

*        Երեք հատ դպրոց կայ Շուշիի մէջ, առաւել սքանչելի երաժշտական վարժարան մը։ Բոլոր երեխաները դպրոց կ’երթան։ Եւ գրեթէ բոլորը երաժշտական գործիք մը կը նուագեն (դաշնակ,ջութակ,սրինգ, նոյնիսկ քամանչայ…), կամ ունին այլ մշակութային զբաղումներ։

*        Շուշիի երեխաները տխուր չեն։ Իսկ եթէ որոշ ծնողքներ երբեմն տրտում են, այդպէս է թերեւս քանի որ անոնք բաւարարաչափ չեն անդրադառնար իրենց հիմնական, էական յաջողութեան, որու փաստը կը գտնուի իրենց զաւակներուն մնայուն եւ լուսաւոր ժպիտին մէջ։ Նոյնիսկ զրկանքի ծայրագոյն պայմաններու մէջ, Շուշիի երեխաները կը խաղան, կը խնդան ու կը զուարճանան։

*        Շուշիի մէջ կան երկու եկեղեցի, երեք մզկիթ, եւ ոչ մէկ մահմետական։ Նախապէս, գոնէ եօթը եկեղեցիներ կային։ Սակայն «թուրքերը անցած են այդտեղէն»…

*   Շուշիի մէջ բաւարար պտուղ եւ բանջարեղէն չկայ։ Տարօրինակ երեւոյթ է Հայաստանի շրջանի մը համար, բայց այդպէս է։ Քաղաքի մատակարարումը այդ ուղղութեամբ թերի է, հակառակ բազմաթիւ մթերքի խանութներուն – ուր այլապէս հիմնական գրեթէ ամէն բան կարելի է գտնել, Երեւանէն քիչ մը աւելի սուղ գիներով – ։ չետեւաբար, տանտիկինները պէտք է որ ամէն օր ենթարկուին «Կազէլ»–ի փորձանքին, որպէսզի երթան ու այդ պակսող ուտելիքները գնեն Ստեփանակերտէն, որու շուկան ողողուած է անոնցմով – ինչպէս նաեւ ամէն տեսակի այլ ապրանքներով – ։

*        Գրեթէ բոլոր չափահասները, այստեղ, մասնակցած են պատերազմին։ Իսկ ամէն մէկ անձ, նուազագոյնը, ընտանիքի անդամ մը ունի որ սպաննուած է։ Սակայն այս բաներուն մասին շատ չեն խօսիր, Արցախի մէջ։ Եւ երբ որ պատահի որ մէկը քիչ մը այդ մասին արտայայտուի, կը խօսի հանդարտօրէն, հանգստօրէն, առանց ոչ մէկ բարկութեան, առանց բորբոքումի։ Ամօթխածութեան հարց չէ, ոչ ալ գաղտնապահութեան, կամ որեւէ այդ տեսակի նկատողութիւններու։ Որովհետեւ եթէ հարցում մը հարցնէք, եւ առիթը ունեցած են ձեզի ճանչնալու, առանց դժկամութեան պիտի պատասխանեն։ Ձեզի պիտի պատմեն մանաւանդ, մանրամասնօրէն, գորգին վրայ խաղացող իրենց երեխաներուն առջեւ, թէ ինչպիսի ծայրագոյն վայրագութիւններ գործեցին ազերիները, որոնց որպէս հետեւանք, իրենք ալ հարկադրուեցան հակազդել, հարկաւոր ամբողջ ուժով։

Սակայն իրենք այս նիւթերուն չեն անդրադառնար որեւէ վերլուծական հեռաւորութեամբ, եւ մանաւանդ ոչ` գաղափարական տեսանկիւնէ։ Իրենց համար, այն ինչ որ պատահեցաւ, պարզապէս անխուսափելի էր։ Էական ու կենսական անհրաժեշտութիւն մըն էր։ Պէտք է որ ընէին ինչ որ ըրին։ Ուրեմն, ըրին։ Եւ դարձեալ կ’ընեն, եթէ նորէն պէտք ըլլայ։ Ոչ մէկ կարիք կայ այդ մասին խօսելու։ Ատիկա իրենց առօրեան է, իրենց ընթացիկ կեանքը։

*        Մուրացկաններ շատ չկան, Շուշիի մէջ։ Եւ այդպիսի վերաբերմունք ունեցող մի քանիները տեւաբար այպանումի եւ անարգանքի ենթարկուած են մնացեալ բնակչութեան կողմէ։ Եթէ պատահի որ տակաւին անփորձ այցելու մը, ինքն իրմէ, ուզէ մանր–մունր բաներ մը նուիրել մի քանի երեխաներու, անպայման լաւ կերպով չի դիմաւորուիր, այն խանութպանին իսկ կողմէ որմէ իր փոքր նուէրները կ’ուզէ գնել։ Եւ այն երեխաները որ իրեն հետ խանութ կը մտնեն, խիստ հանդիմանութեան կփենթարկուին, նոյնիսկ կը վռնտուին, բացայայտօրէն իր շահին դէմ վերաբերող նոյն խանութպանին կողմէ…

Եթէ պատահի որ խնդրանք արտայայտող մի քանի երեխաներ համախմբուին կարգ մը զբօսաշրջիկներու օթօպիւսներուն շուրջ, ատոր պատճառը անցորդներն են, որոնք իրենք սկսած են նուէրներ բաշխել։ Կամ ալ, նախորդ նոյնանման այցելուներ քաջալերած են այդպիսի սովորութիւններ։ Կը պատահի որ ճամբուն մէջ ծնողք մը ամուր ապտակէ իր զաւակը, քանի որ տեսած է թէ ան բան մը ուզած է այցելուէ մը։

*        Աշխարհի որեւէ մէկ այլ տեղ, այսքան անտանելի կացութիւնը մը պիտի ընթացք տար տեւապէս աճող ոճրագործութեան։ Սակայն այստեղ, գիշերուան որեւէ մէկ ժամուն, առանց մտահոգութեան կրնաք պտտիլ Շուշիի ամէնամութ փողոցներուն մէջ։ Ոչ ոք ձեզ չի խանգարեր, ոչ իսկ ծխախոտը վառելու լուցկիի մը համար։ Ընդհակառակն, եթէ փափաքիք, որեւէ մէկ դուռը բախեցէք, եւ տնեցիները ձեզ ուտելիքով եւ խմելիքով կը հիւրասիրեն, մեծ ուրախութեամբ։ Ի գին իրենք անօթի մնալու։

*        Յաճախ քաղաքներու մէջ, արտաքին տեսքը ներկայանալի է, սակայն անոր ետին գտնուողը, ողբալի։ Շուշիի պարագային, հակառակն է։ Առաջին հերթին, կացութիւնը շատ վատ կը ներկայանայ։ Քաղաքին մեծ մասը տակաւին փլատակներու դաշտ է, գրեթէ ոչ մէկ բնական աշխուժութիւն կայ փողոցներուն մէջ, եւ մարդիկ դիզուած են մի քանի քայքայուած շէնքերու մէջ։ Սակայն եթէ աւելի մօտէն նայինք, կացութիւնը այդքան ալ մութ չէ։ Այն միակ իրողութիւնն անգամ որ այս բնակչութիւնը տակաւին այստեղ է, այս երբեմն չապրուելիք պայմաններուն մէջ, ցոյց կու տայ ոչ միայն անոր բացառիկ դիմադրականութիւնն ու տոկունութիւնը, այլ նաեւ անոր խորունկ համոզումն ու հաւատքը, ապագայի նկատմամբ։

*        Յետոյ, այդ շեշտակի սովորութիւնը ունին մի քանիներ, անվերջ, ամէն բանի մասին ու չափազանցօրէն գանգատելու։ Ձեւով մը տեղական սովորութիւն է ասիկա ոմանց համար, (ոչ միայն այստեղ, այլ ամբողջ Հայաստանի տարածքին) ։ Այս պարագային եւս, եթէ մտիկ ընողը սահմանափակուի միայն իր լսած խօսքերով, թիւրիմացութիւն պիտի ըլլայ։

Որովհետեւ, յաճախ, այդ մի քանի անձերու ծայրայեղ ու չափազանցեալ ողբը իրենց համար ազդու միջոց մըն է սիրտ պարպելու, կամ նոյնիսկ մտիկ ընողին մէջ խղճահարման զգացումներ արթնցնելու։ Այդպիսի գանգատներ արտայայտողը թերեւս կը հաւատայ իր ըսածին մէկ չնչին համեմատութեան, սակայն մնացեալը քիչ թէ շատ մարտավարական չափազանցութիւն է։ (Եթէ դուք փորձէք արտայայտել, միեւնոյն անձին առջեւ, իր իսկ          ծայրահեղ ու չափազանցեալ քննադատութիւններուն մի քանի հատը, պիտի տեսնէք թէ ան ինչպէս իր դիրքը պիտի յեղաշրջէ…) ։ Մէկ խօսքով, լաւ պէտք է զտել ու մաղել ըսուածները, եթէ իսկապէս կ’ուզէք հասկնալ։ Վերջապէս, իսկական դժբախտները աւելի հակում ունին լուռ մնալու։ Իսկ այդ լռութիւնը շատ աւելի խանգարիչ է, քան թէ կարգ մը լաց ու կոծերու յորդառատ յորձանքը։

*        Էտուարը եւ Վերանան Պաքու–յէն են։ Աղջնակ մը ունին, պատերազմէն ետք ծնած։ Էտուարը սրունք մը կորսնցուցած է, կռիւներու ընթացքին։ Ան անվերջ ծիծաղեցնող պատմութիւններ կը պատմէ։

Օրինակի համար, այդ դրուագը երբ, պատերազմին մէջտեղ, հիւանդանոցը, ինք ու իր ընկերները որպէս ժամանց զուարճացած են գինովցնելով բժիշկ մը, ահաւոր կանաչորակ ըմպելիով մը։ Էտուարը մի քանի անգամ կը կապկէ, խնդալով, թէ ինչպէս մարդը աթոռէն ելլել իսկ չէր յաջողեր, եւ ամէն փորձին` ետ կ’իյնար – կը նստէր իր տեղը։ Յետոյ, թէ ինչպէս ան վերջապէս կարողացաւ երերալով դուրս ելլել սենեակէն, եւ սկսաւ անդադար մէկ պատէն միւս պատը զարնուիլ, իրեն համար անվերջանալի դարձած անցքին մէջ։ Ասոր վրայ, Էտուարն ու իր կինէ կը սկսին քահ–քահ խնդալ, եւ երկու ծիծաղի միջեւ, Վերանան կ’աւելցնէ` «էհ, հիմա հասկցանք թէ ինչու պէտք եղաւ որ երկու անգամ գործողութիւն ընեն, ոտքդ կտրելու համա~ր»։ Եւ դեռ աւելի զօրաւոր կը շարունակեն խնդալ։

Էտուար նաեւ կը պատմէ չէ ինչպէս, գործողութենէն ճիշտ յետոյ, երբ տակաւին արուեստական անդամ չունէր, մէկ ոտքի վրայ ցատկռտելով կը պարէր, հիւանդանոցի պզտիկ խրախճանքներուն ընթացքին։

Ամբողջ երեկոն այսպէս կ’անցնի… Ապա, իրենց հետ կը բարձրանանք շէնքին մէկ ուրիշ յարկը, այս անգամ այցելելու համար Սումկայիթէն վերապրած ընտանիք մը։ Երեխաները երաժշտութիւն կը դնեն։ Ամէն մարդ պարելու կը սկսի։

********

Ծիծեռնակները, անհամար, չեն դադրիր դառնալէ եւ սուր ճիչեր արձակելէ, Շուշիի ջինջ երկնքին մէջ։ Սակայն ոչ մէկ խորհրդաւոր բան կայ ասոր մէջ։ Իրօք, եթէ զանոնք այդքան կը նկատենք, այն պատճառով է որ շատ մարդ չկայ, Շուշիի փողոցներուն մէջ։ Եւ նոյն պատճառով է նաեւ որ զանոնք այդքան շատ կը լսենք։ Եւ այսպէս, հակառակ այս բոլոր ծիծեռնակներուն, գարունը դեռ կ’ուշանայ, վերջին հաշուով տակաւին աղէտեալ այս քաղաքին մէջ։ Սակայն ատիկա պատճառ մը չէ որ անոր բնակիչները չշարունակեն իրենց կեանքը։ Եւ ամուր մնան։

Հայդուկ Շամլեան

Հոկտեմբեր 2005