Զէնք ու վահան՝ մշտական կոչը

1992

«  Ի՞նչ ասեմ… շատ ծանր ա վիճակը մեր… բայց նաեւ ողնաշարներս ամուր են, պինդ են… յաղթելու ենք, կասկած անգամ չունենք… ու դուք ել մի ունեցէք կասկած, վստահ եղէք…  »

7 փետրուար 1992, Մոնթրէալի ազգային վարժարանի թատերասրահ: Բեմին վրայ՝ ընկեր Վահան Յովհաննիսեան, Հայաստանի Հ.Յ.Դ. Կեդրոնական կոմիտէի անդամ: Կը զեկուցէ: Կը բացատրէ:

« Ռուսաստանին ձեռնտու է որ Ղարաբաղը փուշի պէտ Ադրբեջանի մարմնին մէջ նստած լինի, իսկ Հայաստանը՝ շղթայով կապուած լինի էդ փուշին… Մեր նպատակը ի՞նչն ա՝ էս փուշը հանել, ու միացնել մեզ… Էդ դէպքում, հեմ Ադրբեջանը հանգիստ կը շնչի, հեմ մենք: Իսկ ռուսերը ասում են՝ «չէ եղբայր…». էդ շղթան իրանց ձեռնտու է… Ռուսներին պէտք չի որ կռիւը պրծնի… նրանց պէտք է որ շարունակուի. ինչ որ չափով, հիմա, ասենք մեր շահերը – հիմա, ասենք մեր շահերը – ազգային շահերի մասին եմ խօսում – եւ Ռուսաստանի շահերը համընկնում են , կամ զուգորդուում են, էսպէս ասենք… մեզ էլ է ձեռնտու,  մեզ էսօր կռիւը ձեռնտու է,  իսկ բանակցութիւնները ձեռնտու չեն… որովհետեւ մարդ պիտի բանակցութիւններ սկսի էն ժամանակ երբ որ պայմանները նրան ձեռնտու են… որ նա՛ թելադրի բանակցութիւնն երին,… էհ, հիմա մենք յաղթողի դերում ենք… ինչի՞ պիտի վերջացնենք կռիւը… եկէք մի քիչ էլ յաղթենք , մի քիչ էլ, մի քիչ էլ, հենց տեսնենք փոխուում ա՝ ապա բանակցենք… հասկանո՞ւմ էք »:

Նստած եմ դահլիճին մէկ անկիւնը։ Մէջտեղի մէկ անկիւնը… Պզտիկցած, պզտիկցած, անվերապահօրէն խոնարհ՝ այս կարճահասակ ու թիկնեղ հսկային առջեւ, որուն կարծր մօրուքին մէջէն Արցախի ու մեր խղճի ձայնն է որ կը խօսի, կ’որոտայ:

Ոճը, մօտեցումը, մինչեւ իսկ պատգամը նոր են։ Այս անգամ, մեր դժբախտութիւններու հպարտ հաշուեյարդարը չէ որ կը կատարուի այստեղ, թէկուզ գալիք նուաճումներու խոստում­ներով զարդարուած։

Ընկեր Վահան անհանգիստ է իր քաղաքի հա­գուստին մէջ։ Փողկապը կախաղանի պարանի պէս պէտք է նեղէ անոր հաստ վիզը։ Բայց թաւ ձայնին մէջ՝ ոչ մէկ թրթռացում, խօսքերուն մէջ՝ ոչ մէկ տատամսում, աչքերուն մէջ՝ ոչ մէկ շփոթ։ Ընկեր Վահան, Հայաստանէն եկած զինուոր, մեզի կը պատմէ Հայրենիքէն…

« Մենք դէմ չենք բանակցութիւնների , խնդրեմ… Խաղաղութիւնը ո՞րն է… եթէ նոյնիսկ մենք պայմանաւորուենք թուրքերի հետ, մէկ էլ նրանք յարձակուում են մեր սահմանների վրայ. էհ , եթէ յարձակուում են, միեւնոյնն ա կռիւը… մի գուցէ աւելի լաւ է որ մենք յարձակուենք »։

Եւ այս ժողովրդային հաւաքին, հայրենի այս ինքնատիպ պատգամաւորը, որ կատուն կատու կը կոչէ, ազերիները՝ «թուրք» եւ տէր-հայրը՝ «եկե­ղեցական գործիչ», մեզի կը հաղորդէ լուրեր՝ Արցախի ազատամարտի վերջին իրադարձութիւններուն մասին, հայոց ուժերու այդտեղ ապահոված ռազմական ջախջախիչ յաջողութիւններուն մասին, տակաւին ընթացքի եւ կերտումի մէջ Պատմութեան մասին։

«Ղարաբաղի սահմանամերձ հողում, անընդ­հատ, ամէն օր, մշտապէս կռիւ ա… Միշտ սահ­մանին կանգնած մարդիկ կան, միշտ թուրքեր յարձակում են ու… (թեթեւ խնդուք) մինչ օրս լրիւ միշտ պարտուում են »։

Ցնցիչ խօսքեր, արդարութեան փամփուշտի պէս պայթող խօսքեր, որոնք տարբեր իրականութիւն մը կը նկարագրեն, եւ կու գան մեզի յայտնելու թէ Արցախեան շարժումը դարձեալ նոր հանգրուան մը թեւակոխած է, եւ թէ ողբերուն եւ արցունքներուն այսօր վճռականօրէն յաջորդած են արդէն վրիժառու շաչիւններն ու յաղթանակի կանչերը:

Անշուշտ, կան նահատակները… Եւ հարիւրի դէմ – հազարի՛ դէմ – մէկ համեմատութեամբ նոյնիսկ, անգին են մեր կորուստները:

Զուսպ, ամօթխած բառերով, պարզօրէն, ընկեր Վահան կը պատմէ թէ ինչպէս, անփոխարինելի տղաք, երբեմն չհնազանդելով իրենց տրուած յատուկ հրահանգներուն անգամ, գաղտնաբար կը փութան ճակատ, եռանդով գրկախառնուելու համար իրենց հայրենապաշտ կիրքին հետ, կրակին հետ, մահուան հետ: « Ո՞նց խաբեց, ո՞նց յաջողացրեց, գնաց… գնաց, գնա՛ց, զոհուեց մարդը… »:

Եւ կը լսենք թէ ինչպէս, ձորի մը մէջ, մարտիկ մը իր խմբակին կը թելադրէ հեռանալ, ազատիլ, մինչ ինք կը մնայ ետեւ, դիրքը պահելու եւ թշնամին ուշացնելու համար, դիմագրաւելով ստոյգ մահը: Այդ անգամ սակայն, հրաշքով, կ’ազատի: Ժամանակ մը ետք, փախստականի պէս, ան կը վերադառնայ Արցախի թնդացող լեռները… այս անգամ վերջնականապէս:

«Կռուեց , Բերդաձորից մեզ եկաւ որ՝ «հոյակապ է…»։ Երբ իրենց շրջապատել էին ձորին մէջ, ու յոյս չկար փրկուելու, Վարդանը աս ել ա՝ «դուք դուրս եկէք ձորից վերի արահետով, ես պահեմ սրանց գնդացիրով. պահեմ էնքան, մինչեւ դուք դուրս գաք» … Պահողը վերջում պիտի մեռնի, էլի… Եւ բախտը բերել է, փրկուեց նա այդ անգամ… ու հաւանաբար կարծում էր որ միշտ է այդպէս լինելու… »։

Կը լսենք նաեւ այս միւս ընկերոջ պատմու­թիւնը, 54 տարեկան մտաւորական մը,  որ «զէնքը վեր առաւ, գնաց կռուեց»… 150 հոգի բնակչութեամբ գիւղ մը կը պաշտպանէ, երկար ատեն յաջողութեամբ։  Օր մըն ալ, իր խումբին հետ կը պաշարուի գիւղին տուներէն մէկուն մէջ։ « Ինքը կարծում էր որ ամբողջ ջոկատը զոհուելու է , ու չէր ուզում տեսնել ջահելների մահը. բարձրացաւ շէնքի տանիքին վրայ որ թանկը խփի ռուսական… ու երգում էր՝ «մենք անկեղծ զինուոր ենք» »: Տղաքը կը փորձեն զինք վար իջեցնել, ի զուր։ Թշնամի հրասայլը կը կրակէ, եւ հերոսը կը թաղուի տան փլատակներուն մէջ: « Յետոյ իրան հանեցին տակից, տարին Շահումեան , բերին մեր մօտ… »

Ընկեր Վահան, որ յստակօրէն հեռու է պարզ դիտող մը ըլլալէ այս մարզին մէջ (« ես գերի թուրքի հետ եմ խօսել… ու  սրա պատմածներից բաւականին լաւ պատկերացումներ ունենք »…) մարտական կեանքի վերոյիշեալ մահացու դրուագ­ները կը պատմէ տարօրինակ ժպիտով մը, դէմքը լուսաւորուած, աչքերը փայլփլուն, կարծէք հարսանիք մը կամ կնունք մը կը յիշատակէ…

Նախ, այն սառն տրամաբանութեամբ որ « եթէ մենք սկսենք մտածել որ խուսափինք զոհերէն, էլ էդ դէպքում մենք ինչի՞ ենք պէտք… էս զոհերը ի զուր տեղը չեն »:

Անխռով ու հանդարտ, համբերութեամբ, ընկեր Վահան կը շարունակէ բացատրել։

«Դէհ դիտէք, հիմա, ցաւալի է անշուշտ , արցունք կը գայ աչքներից . . . Բայց էլ ո՞նց էինք ուզում հողը ետ ստանանք : Արիւն է նրա դինը։ Եթէ արիւն է, մենք պատրաստ ենք տալ… տալիս ենք… փրոպլեմ չունենք մենք էս հարցով: Եւ դրա համար, Հայաստանում առանձնապէս չեն լացում զոհուած­ներէն ետեւից: Էհ, երկիրը պահում էր մարդը, կռուեց, զոհուեց… Աստուած շիրիմին պահապան: Աստուած տայ բոլորին էդ երջանկութիւնը : Դէմ առ դէմ թշնամու հետ, զէնքը ձեռքին մեռնես։ Ոչ թէ անկողնու մէջ, հիւանդութիւններից »:

Ո՞վ են այս տղաքը։ Ո՞վ է այս ընկերը, որ մեզի կը պատմէ անոնց մասին: Եւ ո՞վ ենք մենք, որ կը համարձակինք մտիկ ընել իրեն, շշմած, շուարած, կոկորդնիս նեղ, հպարտութեամբ եւ երախտագիտութեամբ գինովցած, ամօթահար:

Ընկեր Վահան պարզ խօսնակ մը չէ, սովորական զեկուցաբեր մը չէ: Այս դպրոցական սրահին մէջ, բեմին վրայ, հայոց աստուածային լեռներէն իջած մարտական դիւցազն մըն է ան, հայոց յաւերժական յեղափոխութեան երկնային հերոսներու ուղարկած համեստ պատգամաւորը, էապէս հողին կառչած, ժայռէն ծնած, ի՛ր աշխարհով մոլեգին հոգեւոր մը, խաղաղատենչ գազան մը, մելամաղձոտ եւ կատղած առիւծ մը, արդի հայուն, վերջին հայուն սոսկալի տիպարը, որ կանգնած է մեր դիմաց, օրհասական հայելիի մը պէս որու մէջ մենք մեզ կը փորձենք տեսնել, կը յուսանք տեսնել, չենք կրնար տեսնել, չենք ուզեր տեսնել, եւ կը փշրուինք մաշած պատկերի մը պէս, չորցած նկարի մը պէս, մոռցուած յիշատակի մը նման:

Արցախը վերջին մարտկոցն է հայոց ինքնութեան, ազգութեան, էութեան: Արցախը մեր կենսա­տու ցաւն է, մեր փրկարար անէծքը, մեր հնամեայ ու ապագայ Փառքը, ներկայ հրայրքը։

Հայաստանի Հանրապետութիւնը անկախ է։ Երեւանի մթնոլորտը հակում ունի ապականելու, վտանգաւոր գործարաններու փակումով հանդերձ։ Սփիւռքը՝ եղաւ։ Արտերկրի մէջ, առօրեայ թոյն եւ սուտ կը շնչենք միայն։

Պետական ժողովասրահներու հայութեան վա­ճառականը կամ տարագրութեան հիւրասենեակներու մօտաւոր հայը, խեղճ երկրի ազնուական մուրաց­կանը կամ հարուստ երկիրներու թշուառականը, դեռ ենթադրելով որ արժանի ըլլան, կարո՞ղ են արդեօք իրենց նեխած թոքերուն մէջ ընդունելու Արցախի զուտ օդը, կամ իրենց երկճղի լեզուները թաթխելու ազատամարտիկներու արիւնով ա՛լ աւելի սրբացած արցախեան ջինջ առուներուն։

Եւ երբուընէ՞ ի վեր, Արտերկիրը եղեր է ինքնանպատակ… Եւ երբուընէ՞ ի վեր, «պաշ­տօնական» Հայաստանը եղեր է բաւարար։

« Ամէն օր թաղումներ էին…Բայց կառոյց ստեղծուեց , կուսակցական խմբեր ստեղծուեցին էնտեղ։ Եւ այսօրուայ Ղարաբաղի բանակը… պետական բանակը… վաշտերը… ամէն մի գիւղը պաշտպանող վաշտերը յենուած են մեր կուսակցական կառոյցի վրայ: Դա փաստ է: Այսինքն, էլ ով կար Ղարաբաղում որ կռուէր անկախութեան համար՝ Դաշնակցականներ էին։ Կէսը զոհուեց, միւս կէսը ստեղծեց էդ բանակը »:

Արեւմտեան ստրուկի, Արտերկրի ի ծնէ աղէտեալի մեր խախտած խելքը կրնա՞յ հասնիլ Արցախի արտայայտած, ներշնչած, արտադրած իմաստներուն եւ ճշմարտութեան:

«Միջազգային հանրային կարծիքը ի հարկէ լաւ բան է, բայց ինձ չի հետաքրքրում: Եթէ միջազգային կարծիքը ինձ փորձի համոզել որ «տղերք, վերջ տուէք էս կռիւին, Ադրբեջանի հողն է այն, եւայլն.», ես պիտի ներողութիւն խնդրեմ, բայց շարունակեմ: Չեն տալիս… չեն ուզում… Է՜հ, ի՞նչ անեմ… »

Իսկ եթէ մենք, բախտաւոր աքսորեալներս, օտարահեղձ խեղդամահներս, գոնէ մեղմացուցիչ պարագաներու ձեւական պաշտպանողականին կրնանք դիմել, հապա հայրենի անհամար դիւանագէտ-առեւտրականնե՞րը արդեօք ինչ պատրուակի կ’ապաւինին:

«Մի պահ նոյնիսկ, Հայաստանի իշխանութիւնները կ’երեւի արդէն թեւաթափ են եղել, եւ մտածեցին թէ ձերբազատուենք Արցախի պրոբլեմից, որ էս 30000 քառակուսի քիլոմեթրը անկախացնենք: Բայց Դաշնակցութիւնը ասեց «հոբ… ներողութի՛ւն» »:

Այո, ընկեր Վահան կը հաստատէ թէ վերջին մի քանի ամիսներուն, Հայոց պետութիւնը ուղղակիօրէն եւ ազդու կերպով կ’աջակցի Արցախի պայքարին: Այո, Արտերկրի մէջ հանգանակութիւններ տեղի կ’ունենան:

Սակայն « երբ ոչ ոք յոյս չունէր որ Արցախը կը դիմանայ, Դաշնակցութիւնը շարունակում էր էնտեղ աշխատել », եւ Արտերկրի հայութիւնը դեռ անհամեմատօրէն աւելի՛ կրնայ օժանդակել:

Վերոյիշեալ տառացի մէջբերումները մասնակի ներկայացում մըն են միայն ընկեր Վահան Յովհաննիսեանի ա՛յլապէս ամբողջական զեկոյցին, որու ընթացքին, խորաթափանց վերլուծումներով եւ կտրուկ արտայայտութեամբ, մեզի պարզուեցաւ հայութեան այժմու իրականութիւնը, իր բազմաթիւ ու բազմատեսակ երեսներով, իր բարդ տրամաբանութեան մէջ:

Տարբեր էր այս ձեռնարկը: Տարբեր էր այս «այցելուն», որու առջեւ մենք էինք իսկական հիւրերը: Վայրի ճշմարտութիւն մը, սպառնական սրբութիւն մը կը ճառագայթէր այս մարդը:

Հաւաքի աւարտին, ոտքի ելայ եւ տուն գացի, ուրուականի պէս: Սիրտս յոյսով լեցուն էր, բայց նաեւ՝ ծանր ու սեւ, ամբողջապէս… շրջափակուած:

« Ինձ յայտնի ա ինչով ա վերջանալու… Այսինքն, արդէն վերջացալ ա… Մենք յաղթել ենք արդէն… Արցախը, Ադրբեջանից դուրս, անկախ պետութիւն ա… Այլ հարց որ Ադրբեջանը դեռ չի ընտելացել էդ մտքին… Դէ՜հ, կ’ընտելացնենք… կը համոզենք… թէ՝ «տղերք, դա հենց չի, պարտուել էք դուք արդէն» »…

Հայդուկ Շամլեան
Փետրուար 1992

Վերադարձ դէպի գլխաւոր էջ