«Վայ այն երկրին՝ որուն թագաւորը…» մանուկները կը շահագործէ

Փաշինյանի ցարդ վերջին հանրային հաւաքի ընթացքին, իր առջեւը շարած էին խումբ մը անչափահաս երեխաներ:

Մի քանի քննադատութիւններ հնչեցին այդ գործընթացին դէմ:

Այս ալ, ուշացած եւ ապարդիւն – հետեւաբար՝ արդէն անիմաստ դարձած – կեցուածք մըն է: Ժամանակավրէպ «բանավէճ» մը:

Էն վախտ, սխալ բան չկար այս միեւնոյն նիւթին մէջ, իսկ հիմա՞ է որ միայն՝ խնդի՞ր է: Այ՛ս ալ, պէտք է որ երեք տարիներ անցնէին, առաւել Արցախի եւ հազարաւոր կեանքերու կորուստը, որպէսզի մարդիկ, վերջապէս՝ նկատէին: Պարզապէս, բառացիռօրէն՝ տեսնէ՛ին:

* * * * *

Արդարեւ, 2018-ի գարնան, իրենց այդ ամբո՜ղջ յեղափոխութիւնը, պետական յեղաշրջումը, տեղի ունեցաւ՝ երեխաների ֆիզիքական օգտագործումով, մարմնային կոպիտ շահագործումով: Դիտումնաւոր, միտումնաւոր եւ համադրուած կերպով:

Յատկապէս այն ժամանակ, քաղաքական գործիքի վերածուած երեխաներէն ոմանք դեռ այնքան փոքրիկ էին, որ տակաւին քայլել իսկ չէին գիտեր, մինչ դարձան… «Իմ Քայլը» յիմարութեան հիմնադիրները փողոցում: Մանկասայլակների մէջ… կամ էլ, նրանց տարրական ու անմիջական անվտանգութեան մասին չմտածող, իրենց ամենաէական պարտաւորութեան մէջ թերացող, Բնութեան Կարգը իսկ անարգող՝ անպատասխանատու ծնողներին գիրկը…

Հապա եթէ յանկարծ այդ – արդէն ի սկզբանէ՝ կեղծ, սուտ ու շինծու – «թաւիշը» պատռուէ՞ր… եթէ նախորդ վարչակարգը այդպէս հեշտօրէն տեղի չտա՞ր (այսինքն՝ այժմու վարչակարգին պէս ըլլար…) Այդ երեխաները, այդ նորածիննե՛րը, պարզապէս կենդանի վահաններ էին:

* * * * *

Շուշիի մէջ, մանկա-պատանեկան ճամբար մը հիմնած էինք, կնոջս եւ մեր զաւակներուն հետ:

Տասնըհինգ տարիներ շարունակ, ամէն ամառ, այդ հիմնարկը բացինք ու վարեցինք, այս առասպելական քաղաքին մէջ:

Սակայն երբե՛ք, որեւէ ձեւով, քաղաքական քարոզչութիւն չկատարեցինք այդտեղ:

Ազգային դաստիարակութիւն, այո: Ազգային զուտ գիտելիքներու դասաւանդում, ազգային հարազատ ըմբռնողութեան փոխանցում, զգաստութեան ներշնչո՞ւմ ՝ անպայման: Եւ այդ ալ՝ լի՛քը: Քանի որ դրա սուր կարիքը ունէին… որեւէ բանէ աւելի շա՛տ, աւելի կենսական կերպով…: Բայց ոչ ու երբեք՝ ներ-քաղաքական նկատառումներով, որեւէ ձեռնավարութիւն:

Տասնըհինգ տարիների ամենասկիզբը, ունէինք երեսուն երեխաներ: Վերջին գոնէ տասը տարիներուն, գրկաբաց կը դիմաւորէինք միջին հաշուով չորս հարիւր երեխաներ: Որոնց վրայ դեռ կ’աւելնային, մինչ այդ – տարիքային չափանիշներով – «շրջանաւարտ» դարձած, մեծաթիւ պատանիներ եւ երիտասարդներ, որոնք մեզի կ’օգնէին այնուհետեւ, որպէս կամաւոր օժանդակներ կամ աշխատակազմի անդամներ:

(Մի անգամ, Շուշի բնակող բարեկամ մը, տեսնելով Ճամբարի հաւաքուած երեխաները, ամենայն զարմանքով եւ լրջութեամբ հարց տուաւ մէկ այլ տեղացի ընկերոջ՝ «բայց… Շուշիում իրապէս, էսքան խոխէք կա՞ն…» : Խնդիրը այն չէր, որ մարդը ուղղակի իր աչքերուն իսկ չէր հաւատար… այլ… ո՞ւր էին ուրեմն այդ բոլոր, լոյսի պէս երեխաները… ի՞նչ կ’ընէին, մնացեալ ժամանակը, այդ քաղաքին մէջ… – որուն կորուստը կ’ողբայ մինչդեռ, հիմա, համայն Հայութիւնը… սակայն ատիկա արդէն ուրիշ նիւթ է… դեռ կը խօսինք, այդ մասին ալ… – ) :

Իրողութիւնը այն է որ, մեր այդ Ճամբարին մէջ, որեւէ ժամանակ, այդ բոլոր փոքրերուն ու ջահելներուն որեւէ կերպով, որեւէ ներքաղաքական ուղղութեամբ չտարինք, գետնաքարշ քաղաքականութեան ճամբուն վրայ:

Ոչ երեխաներուն, ոչ ծնողներուն, յատուկ կերպով բան չէինք ըսած այս մասին: Սակայն աշխատակազմի կարգ մը անձերու, պատահաբար, բացատրած էինք մեր այս մօտեցումը: Կամ՝ այդ պատճառով, կամ ալ՝ բնականաբար – երեխաները շա՜տ բաներ կը հասկնան, լռելեայն կերպով -, մեր Ճամբարը յաճախող կամ աշխատող ոեւէ անձ, երբեք, չէր ցուցադրէր որեւէ ներ-քաղաքական դիրքորոշում:

Դեռ աւելին..: Օրինակի համար, ՀՅԴ Գանատայի Պատանեկան Միութիւնը երբ կ’այցելէր մեր Ճամբարը, ի միջի այլ, առատաձեռն ու մեծաքանակ նուէրներու, կը պատահէր որ տեղացի երեխաներուն բաժնէին նաեւ, իրենց սիրուն զինանշանով, լաւագոյն որակի թի-շըրթներ, գլխարկներ, կրծքանշաններ:

Յաջորդող օրերուն, որեւէ երեխայ, ոեւէ այլ անձ, այդ նուէրները հագուած կամ կրած չէր մտնէր Ճամբար: Առանց որ մենք որեւէ բան ըսած ըլլանք այդ մասին: Մինչդեռ, այնպէս մը չէ որ պահարանները լեցուն հագուստներ ունէին… Ուրիշ առիթներու համար կը պահէին այդ արժէքաւոր նուէրները, որ իրենց տուած էին Պատանեկանի անդամները (որոնց պէս, ի դէպ, շատ այցելուներ չունեցանք, այդ բոլոր տարիներու ընթացքին… այդ մասին ալ, դեռ օր մը կը խօսինք… կը վկայենք…) :

Ազգասիրական երգերը որ կը սորվեցնէինք Ճամբարի մեր երեխաներուն, զանոնք եւս խնամքով կը զատէինք, որպէսզի անհամաչափ տարողութեամբ, յատուկ կուսակցութեան մը անունը նշուած ու կրկնուած, ուղեղին մէջ «մրճահարելու» նպատակով չգործածուէր չըլլար, բառերուն մէջ: Մինչես իսկ, օրինակի համար, «Գինի Լից»ը երբ որ երեխաներուն լսել կու տայինք ու կը բացատրէինք, Սիրուշոյի տարբերակն է որ կը գործածէինք… կեցցէ «Հայոց» կամաւորը բառերով…

* * * * *

Նշենք նաեւ որ մեր ներքաղաքական զսպուածութիւնը չէր սահմանափակուէր միայն Ճամբարով: Քանի որ այդ փոքր քաղաքին մէջ, մեր կատարած գործի պատճառով, որոշ հեղինակութիւն մը կրնայինք ունենալ, հարկաւոր էր որ նաեւ անվայել կերպով չշահագործէինք այդ հանգամանքը:

Դարձեալ որպէս ցայտուն օրինակ մը միայն՝ տասնըհինգ տարիներու վրայ, Արցախի մէջ տեղի ունեցան բազմաթիւ ընտրութիւններ, հենց այն ամսուայ ընթացքին երբ մենք կը գտնուէինք այդտեղ: Այդ ժամանակներուն, ոչ միայն որեւէ ձեւով չէինք արտայայտուիր այդ մասին, այլ քուէարկութեան օրը, մենք զմեզ ուղղակի կը բանտարկէինք Նարեկացի Արուեստի Միութեան Կեդրոնին մէջ: Դուրս չէինք ելլեր, այդ օրը: Որպէսզի յանկարծ, պատահմամբ իսկ անցնելով քուէարկութեան վայրերի կամ նրանց վերաբերող որեւէ գրասենեակի մօտէն, այն երեւոյթը իսկ չստեղծուէր, այն տպաւորութիւնը իսկ չտայինք, որ ուզում ենք որեւէ կերպով որեւէ ազդեցութիւն ունենալ ընտրութիւնների նկատմամբ:

* * * * *

Սակայն ի մասնաւորի երեխաներու կապակցութեամբ, մենք այդ ամէնը ըրինք, ինչո՞ւ համար…

Խի՞…

Նախ, քանի որ այդպէս չընելը՝ համազօր է երեխային հանդէպ դաւաճանութեան: Նրա բարիութեան, սիրոյ, անմեղութեան եւ մանաւանդ վստահութեան՝ չարաշահումին:

Սակայն նաեւ որովհետեւ մենք, որպէս Դասական Սփիւռքի՝ ազգային գիտակցութեամբ տոգորուած հայեր, մեր ամբողջ էութեամբ կը հաւատայինք, կը ձգտէինք ու կը ծառայէինք՝ «Մէ՛կ Ազգ, Մէ՛կ Հայրենիք, Մէ՛կ Ժողովուրդ, Մէ՛կ Պետութիւն» սրբազան ըմբռնողութեան:

Այդ վեհագոյն Գաղափարը: Հայութեան համար, այդ միա՛կ փրկարար ըմբռնողութիւնը…

* * * * *

2018-ի ամառն է որ, տասնըհինգ տարիներու ընթացքին ամենաառաջին անգամն ըլլալով, Շուշիի մեր վերոյիշեալ Ճամբարին մէջ ականատես եղանք անճոռնի շեղումի մը, այս նիւթի կապակցութեամբ:

Մի քանի փոքր երեխաները եկան՝ գլխերնուն վրայ «դուխո՛վ» գլխարկներով, կամ Փաշինյանի դէմքով պատկերազարթուած թի-շըրթներ հագուած (այդ նշանաւոր դիմապատկերով, ուր կը ջանային զինք Մոնթէյին նմանցնել…) :

Մեղմօրէն խնդրեցինք որ գլխարկները մեզ յանձնեն, մինչեւ օրուայ վերջը: Թի-շըրթներն ալ այդպէս պահեցինք, մինչեւ որ տուն գնալու ժամը գայ, սակայն անոնց փոխարէն իրենց նոր, քաղաքականօրէն «չէզոք» թի-շըրթ մը տուինք որ հագուին …

Բնաւ չզարմացան, անմիջապէս եւ շատ սիրով ընդառաջեցին, ժպիտը դէմքին, առանց որեւէ բան ըսելու:

Երեւի արդէն, բնազդաբար, հանգիստ չէին, այդ վրայ-գլուխով: Կամ ալ՝ նոր թի-շըրթը, նաեւ որպէս հագուստ, շատ աւելի լաւ որակի էր… :

Իրենք չէին անշուշտ, յանցաւորը… Մենք երբեք, ոեւէ մեղաւոր երեխայի կամ պատանիի չենք հանդիպած, Շուշիի մէջ: Նոյնն է անշուշտ, ընդհանրապէս ամէն տեղ: Խնդիրը, միշտ ու միայն՝ «մեծերն» են…

Ամենահեգնականը այն է որ, կարգ մը ծնողներ թերեւս այդպէս հագցուցած էին իրենց երեխաները.. մեզի համար: Կարծելով որ մենք, Երեւանի այդ անհեթեթ յեղափոխութեան եւ նրա այդ խղճալի պարագլուխին համակիրներն ենք… Այդ ալ թէեւ, գոնէ այս պարագային, այդ չափահասներուն յանցանքը չէ: Քանի որ անոնք միայն այդ տեսակի, մի քանի սփիւռքահայեր տեսած ու լսած էին, այդ հիւանդագին օրերուն…

Եւ հիմա արդէն, չկայ Շուշի…

«Աստուծոյ ծաղրն է աշխարհն ալ արդէն»…

Մ. Հայդուկ Շամլեան

22.03.2021

( https://www.facebook.com/AramManoukianJampar/ ; http://www.shoushisummercamp.org/ )

Political child-exploitation
2018 / 2021, Armenia

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք