Յո՞ երթաս, Սփիւռք

1988

Յուլիս 1988՝ Պ. Հ., Հայաստանի անկախապաշտ շարժումի գլխաւոր ղեկավար, սովետական պետութեան կողմէ բռնի կ’աքսորուի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: 

Հոկտեմբեր 1988՝ մեր ակումբին մէջ, Ահարոնեան Սրահ, Պրոֆ. Հ. Պ., Հայաստանէն ղրկուած այսպէս կոչուած ազատական  հոսանքի մը պատկանող պաշտօնական ներկայացուցիչ, իրեն ուղղուած ակներեւօրէն խնդրահարոյց հարցումէ մը դրդուած, խիստ եւ անողոք խօսքերով կը դատապարտէ Հայաստանի անկախացումը պահանջող վերոնշեալ գաղափարական գործիչը, զայն ներկայացնելով իբրեւ հայ ժողովուրդի շահերուն դէմ գործող պատեհապաշտ եւ խանգարիչ տարր մը:

Ոչ ոք, սրահին մէջ, ոչ մէկ ձեւով, կը հակազդէ սովետական հայանուն Պրոֆեսորին ցնցիչ յայտարարութիւններուն:

Անմիջապէս Ճշտենք, որ այս տողերուն մէջ չենք ուզեր անպայման այս տպաւորութիւնը տալ թէ վերոնշեալ ազգային գործիչ Պ.Հ. անհատին պաշտպանութեան կը ձեռնարկենք: Այդ տարագրեալ  հայրենակիցը կրնայ մոլորած մտաւորական մը ըլլալ, անկարգապահ եւ ինքնագլուխ գործիչ մը, կամ նոյնիսկ օտար ուժերու հաշւոյն աշխատող խամաճիկ մը… Եւ կրնայ նաեւ համոզուած, ներշնչուած եւ մոլեռանդ մարտիրոս մը ըլլալ, որ անձնազոհ եղած է, հաւատալով որ հերոսական արարք մը կը կատարէ, եւ որ յաջողած է միայն իր դէմ դարձնել այն ժողովուրդը իսկ որուն ինքնահռչակ ներկայացուցիչը կը համարէր ինքզինք…

Յամենայն դէպս, այդ անձին արտայայտած եւ անոր ճակատագիրը տնօրինող գաղափարները, անհատական մակարդակէն անդին, ընդհանուր եւ հաւաքական բնոյթ ունին, եւ այդ վերացական մտածողութիւնն է հոս խնդրոյ առարկան:

Նոյնպէս, մեր իրաւասութիւններու ծիրէն դուրս կը մնայ անշուշտ Խորհրդային Միութեան ներքին քաղաքականութեան ուղղակիօրէն եւ գործնականօրէն միջամուխ ըլլալու առանձնաշնորհումը:

Այս Կորպաչեւեան շփոթ ժամանակներուն, անխոհեմ եւ անպատասխանատու նախաձեռնութիւն մը կրնայ միայն մեզ մղել կատարելու այնպիսի հաստատումներ, որոնց ծանր հետեւանքները պիտի չկրենք մենք, արեւմտահայ քաղքենիներս, այլ Մայր Հայրենիքի հարազատ ժողովուրդը:

Վերջապէս, որեւէ «ծայրայեղական» ելոյթ կրնայ միայն արդարացնել սովետական յետադիմական ուժերու…կարօտալից քննադատութիւնները, եւ սպառնալ ներկայ յուսադրիչ դրութեան գոյատեւման:

Սակայն, վերոյիշեալ խորհրդանշական դէպքին երեւան բերած հիմնական հարցը, որոշ տեսանկիւնէ մը դիտուած, նուազ կը հետաքրքրէ Հայաստանը, քան սփիւռքահայութիւնը… Եւ անհերքելի անհրաժեշտութիւն կը նկատենք այս հարցին անմիջական մատնանշումն ու վերլուծումը, առաջ որ շատ ուշ ըլլայ, եւ մենք անդարձ շեղում մը արձանագրած ըլլանք մեր էական ուղեգիծէն:

Կար ժամանակ, երբ հակասովետական շարժումը այնքան ուժեղ էր Արտասահմանի մէջ, որ շատեր այդ խորհրդային վարչակարգին դէմ ուղղուած գաղափարական հոսանքը կ’ուզէին մեկնաբանել որպէս Հայաստանը ուրացող եւ այժմէական հայրենիքի դէմ գործող քանդիչ քաղաքականութիւն մը:

Անցաւ այդ ժամանակը…

Կար ժամանակ, երբ ազատատենչ ընկերներու բոցաշունչ համոզումները Սիպերիոյ սառնամանիքին մէջ աննկարագրելի պատիժներու կ’ենթարկուէին, եւ մենք ազգային դառնութեան եւ ընդվզումի այնպիսի պահեր կ’ապրէինք, որ տրամադիր էինք մինչեւ իսկ տարագրութեան մէջ հիմնելու ազգային անջատ եւ  մնայուն ինքնութիւն մը, եւ չհանդուրժելու որեւէ տեղատուութիւն, մինչեւ որ կէս-հայրենիքի մէջ դադրէին հալածանքները եւ փշրուէին ազատ միտքը շղթայող պետական կապանքները: Անցաւ այդ ժամանակը…

Կար ժամանակ, երբ մենք երազել գիտէինք: Երբ հայրենասիրական անհուն կիրքով մը գինովցած, ազնուացած, մարտահրաւէր կը կարդայինք երեւութապէս Անկարելիին, եւ կ’արհամարհէինք որեւէ գետնաքարշ լուծում մեր սրբազան Դատին, ո՛րեւէ զիջում մեր գերագոյն ձգտումներու կապակցութեամբ:

Կար ժամանակ, երբ մեր սրտին նայուածքները անվհատ կը դարձնէինք դէպի մերձաւոր ապագայի մը «Վարդահեղեղ Արշալոյսը», որ անկասկած պիտի ծագէր մեր հայրենաբաղձ յոյսերուն համերաշխ հորիզոնին վրայ, եւ որուն մէջ անգամ մը եւս պիտի ճառագայթէր հայ ազգութեան ամբողջովին անկաշկանդ գաղափարը:

Կար ժամանակ, երբ մենք կը հերքէինք դաժան իրականութիւնը, կը միտէինք Բացարձակին, կը հաւատայինք զուտ եւ անշեղ գաղափարաբանութեան հրաշագործ տարողութեան, եւ վերջապէս ազգայնապաշտ աննուաճ հոսանքի մը մէջ կը խոյանայինք դէպի մեր ծայրագոյն յաղթանակը, մեր վախճանական նպատակը, մեր անբռնաբարելի Իտէալի իրագործումը՝ Ազատ-Անկախ Հայաստանի մը փառաւոր եւ արժանի ստեղծումը:

Անցա՞ւ այդ ժամանակը…

Եւ մի՛այն այս հարցականն է որ այստեղ միտի բանաձեւենք, որովհետեւ դէպքերու ներկայ դրութեան մէջ,  ոչ ոք կրնայ յաւակնութիւնը ունենալ անոր անհատաբար պատասխանելու:

Մեր ազգային բարձրագոյն եւ հաւաքական հեղինակութիւնները կրնան միայն ընդհանուր դիրքորոշում մը յայտնել այս ուղղութեամբ, եւ որեւէ անձնական եւ մեկուսացած յայտարարութիւն կրնայ միայն հարցը աւելի խառնակել:

Սակայն քանի որ հաստատեցինք այսպիսի հարցականի մը անժխտելի գոյութիւնը, պարտաւոր ենք հիմա անոր սահմանումը ամբողջացնել:

Ուրեմն, Արցախի հարցը, որ ինքնին աննախատեսելի դիպուածներու շարք մըն է, մասնաւորապէս անսպասելի ազդեցութիւն մը ունեցաւ սփիւռքահայ գաղափարաբանութեան հոլովոյթին վրայ: Ուրեմն, ճիշդ է որ Հայ Դատը անկիւնադարձային պահ մը կ’ապրի այս առիթով, եւ որ այսուհետեւ պէտք է զանազանել «Ղարաբաղէն առաջ» եւ «Ղարաբաղէն ետք» հիմնական հանգրուաններ, մեր համոզումներու հետապնդումի եւ մեր ազգի ազատութեան ճանապարհին վրայ…

Սակայն, Կորպաչեւեան բարենորոգումները – առանց տակաւին կասկածի տակ դնելու զանոնք յղացած մղումներու անկեղծութիւնը – այնքան համոզի՞չ են, հաստատ ու երկարատե՞ւ, որ մենք անոնց հակազդենք հրաժարելով, հոգ չէ թէ ժամանակաւորապէս, մեր ազգային սկզբունքային ուղեգիծէն: Եւ վերջին ամիսներուն Հայրենիքի ապրած արիւնահեղ տագնապը այնքան դրական արդիւնքներու յանգեցա՞ւ, որպէսզի մենք այսօր զոհենք, նոյնիսկ միայն երեւութապէս, մեր անխարդախ գաղափարապաշտութիւնն ու անխախտ յանձնառութիւնը:

Մէկ խօսքով, մեր ռազմավարական «ճկունութեան» տարողութիւնը կը համապատասխանէ՞ կատարուած նուաճումներու մակարդակին, եւ այդքան մը, որ յօժարինք գաղափարական զինադուլ յայտարարելու, եւ յստակօրէն ընդունինք որ ազատ ու անկախ Հայաստանի մը կարօտալի ծրագրին իրագործումը, ըստ երեւոյթին եւ գոնէ ժամանակաւոր կերպով, յետաձգուած է…

Այս բոլորին մէջ ամենէն տարօրինակը այն է, որ այս նիւթին առնչութեամբ, յաճախ սանձարձակութեան վարժուած սփիւռքահայութիւնը շատ աւելի ամօթխած եւ զգուշաւոր մօտեցում մը որդեգրած է, քան Հայաստանի երկար ատեն ճնշուած եւ համրութեան դատապարտուած ժողովուրդը:

Այսպէս, Հայրենիքի մէջ, նոյնիսկ ամենէն «չափաւորական» ազգայնականները համարձակօրէն եւ հրապարակային կերպով կ’արտայայտուին այս մասին, եւ բացայայտօրէն կը գնահատեն անկախութեան ձգտումի պատշաճութեան սահմանները այժմու կացութեան մէջ: Իսկ Երեւանի թաղերուն մէջ վերջերս Հայաստանի եռագոյն դրօշակը շատ աւելի ազատօրէն կը ծածանի, քան թէ Արտասահմանի մեր միացեալ ցոյցերու ընթացքին…

Մինչեւ ո՞ւր պիտի հասնի այս հակասական շեղումը, եւ ե՞րբ պիտի դադրին այս անվայել խարխափումները: Սփիւռքահայ գաղափարաբանութեան պատմութեան մէջ, աննախընթաց աստիճանի մը կը մօտենայ այսպիսի որձեւիգութիւն մը, այսպիսի ազգային տատամսում մը, անկայունութիւն մը:

Անհրաժեշտ է փարատել այս անստուգութիւնը, որովհետեւ վատառողջ մթնոլորտ մը կը ստեղծէ ան սփիւռքահայ իրականութեան մէջ: Ճգնաժամային հարց մըն է այս, եւ այս մարզին մէջ ժողովրդային իրաւասութիւն ստացած մարմինները պէտք է որ անպայմանօրէն, յստակ յայտարարութիւններու ճամբով, հաւաքական դիրքորոշում մը սահմանեն այս նիւթի կապակցութեամբ: Մենք պատրաստ ենք ընդունելու անոնց վճիռը, ինչ որ ալ ըլլայ այն:

Որովհետեւ, Պատմութեան դասը մենք լաւապէս իւրացուցած պէտք է ըլլանք հիմա, եւ բազմադարաւոր փորձառութիւն մը մեզ հասցուցած է այսօր քաղաքական հասունութեան որոշ մակարդակի մը:

Այսպէս, մեր բոլորին մտքերուն մէկ անկիւնը Վասակ Սիւնի մը կայ, որ պատրաստ է զիջելու եւ համակերպելու, նաեւ համբերելու, զգուշօրէն հասնելու համար իր յետին նպատակին, առանց մինչ այդ անմտօրէն ըմբոստանալու Անխուսափելիին դէմ:

Սակայն, մեր սրտերուն մէջ կայ նաեւ Վարդան Մամիկոնեան մը, երազկոտ, գաղափարապաշտ, «խենթ», որ պաղ բանականութեան տեղ ընտրած է տենդոտ կիրքը, չոր տրամաբանութեան տեղ՝ ամենակարող հաւատքը, որ պատրաստ է ի գին ամէն բանի պայքարելու յանուն Գաղափարին եւ Անկախութեան, եւ որ մեր խղճին, ազգային գիտակցութեան եւ պատմական հպարտութեան խորքերէն, տակաւին եւ յաւերժօրէն, «Մա՛հ կամ Ազատութիւն» կը գոռայ:

Հայդուկ Շամլեան

Դեկտեմբեր 1988

Վերադարձ դէպի գլխաւոր էջ