Յուլիսեան պատերազմ՝ մի քանի դիտողութիւններ

Երէկ գիշեր, լուրջ ու ծանր բախումներ տեղի ունեցան, ոչ թէ Արցախի այլ ուղղակի Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի ռազմաճակատին վրայ, Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան շրջանը, Տավուշ (ուր կը գտնուին ի միջի այլոց Տիլիջան, Իջեւան եւ Բերդ քաղաքները – վերջին երկուքը, շատ մօտ՝ պատերազմական սահմանագծին – ) :

Կայ ասացուածք՝ «պատերազմի ամենաառաջին զոհը՝ ճշմարտութիւնն է»…

Սակայն ցարդ հրապարակուած լուրերու աւելի հաւատալի բաժինի լոյսին տակ,  կը թուի թէ, այս անգամ եւս, Հայոց Ազգային Բանակը յաջողած է – դարձեալ տպաւորիչ կերպով -, կասեցնել յարձակումը, եւ նաեւ պատժական/դաստիարակչական հարուածներ տալ թշնամիին: Բայց այս տողերը գրուելու պահին, դեռ կռիւները կը շարունակուին, ռազմաճակատին նոյն շրջանը:

Պատերազմի այս նորագոյն, ծանր բռնկման առիթով, կատարենք հետեւեալ դիտարկումները՝

* * * * *

Նիւթի առարկայ կացութեան մէջ, գոնէ Հայաստանում, համախմբումի աստիճանը՝ անբաւարար է: Մտահոգիչ է: Իսկապէս վտանգաւոր է:

Այո, նախկին վարչակարգի ժամանակ, օրինակի համար՝ 2016ի ապրիլեան պատերազմին եւս, տեղի ունեցան ներքաղաքական անվայել շահարկումներ, որոնց հնարամիտ հեղինակները հիմա իշխանութեան տիրացած են:

Սակայն այս նիւթին մէջ՝ tit for tat, ատամն ընդ ատաման մօտեցումը,  հաւաքական ինքնասպանութեան վերջին արարը կրնայ հանդիսանալ:

Ի դէպ, այստեղ ալ ուրիշ, տեղին ասացուածք մը մի քիչ զարդարելով, դիտել տանք որ՝ ակն ընդ ակա՞ն… շատ բարի… սակայն եթէ ամէն մի կողմից, երկու անգամ միայն կրկնուի այդ վարքագիծը, ամէն մարդ կոյր կը դառնայ: Իսկ Հայաստանի մէջ, արդէն մի քանի անգամ գործադրուած է այդ վայրենի դաւանանքը… (մինչ, այդ երկրում, նրա հնագոյն վարպետներից մէկը, արդէն ի սկզբանէ միականի էր…)

* * * * *

Կռիւներու ընթացքին, Փաշինյանը Համացանցի վրայ սփռեց իր ամենափոքրիկ – շատ համակրելի – դուստրին վիտէոն, ուր վերջինս զուարթօրէն կը պարէ, «Մեր Անունն է Հայկական Բանակ» երգով:

Վիտէոն, մայրիկը նախապէս հրապարակած էր, եւ կը վերաբերի այն պահին երբ աղջնակը անհամբեր իր եղբայրը կը սպասէր, որ զինծառայութիւնը աւարտելէ ետք, կը վերադառնար տուն: Հայրը պարզապէս նոյն վիտէոն տարածեց, Տավուշի գիշերային կռիւներու ընթացքին:

Ահա՝ https://www.youtube.com/watch?v=SZSZT5n0O9w

Ի՜նչ չար, թունաւոր, անճոռնի եւ նաեւ յիմար բան որ կ’ուզես, լսեցինք այս մասին…

Իսկ իմքայլական այն անձը որ նախ մէյտան իջաւ պաշտպանելու համար այս վիտէոյի տարածումը տուեալ պահին, անճարակ կերպով կատարեց իր այս գործը: Ըստ իրեն, այդ՝ կը  նշանակէր թէ Հայաստնի մէջ ամէն մարդ զինուոր է… Իշխանական մէկ ուրիշ պատգամաւորուհի մը, թէկուզ քիչ մը աւելի լաւ բացատրութիւն տալէ ետք, ան ալ, աւելցուց որ այդտեղ կ’արտայայտուի հայ երեխաների մարտական ոգիի գաղափարը: Ասոնք սխալ մեկնաբանութիւններ են, մանաւանդ երբ որ զանոնք արտայայտողները պաշտօնական այդ մակարդակի վրայ կը գտնուին: Այդքան փոքր տարիքի երեխայ մը, պէտք է որ իր մանկութիւնը ապրի: Երբ որ յարատեւ պատերազմի մէջ է երկիրը, երեխային մանկութեան այդ կարճատեւ զբօսանքը անհրաժեշտ է, եւ նաեւ մաս կը կազմէ մինչ օրս ձեռք բերուած մեր յաղթանակներին:

(Այս նիւթով սակայն, իրողութիւնը ինքնին անճիշդ չէ, դժբախտաբար: Ահա պատկեր մը, Շուշիի մեր ընտանեկան ծրագրի ընթացքին առնուած…՝ https://www.facebook.com/AramManoukianJampar/photos/a.757363204310462/1505794819467293/?type=3&theater  )

Երէկ գիշեր, կատաղի կռիւներու ընթացքին, Փաշինյանի սփռած, փոքրիկն Արփիի պարին պատգամը այն էր որ՝ հա, դուք որքան որ ուզէք, յարձակեցէք, սակայն մեր երեխաները կը մնան ուրախ, անվախ, անխռով եւ ինքնավստահ, մինչ մեր Բանակը ապահովում է երկիրը, եւ մեր ապագան:

Հիմա ասիկա, «քննադատելու» բա՞ն է… Նուազագո՛յն չափով ուշքի եկէք, Աստուծոյ սիրոյն…

* * * * *

Պատերազմի մէջտեղը, այս ներքին, շատ մե՜ծ խնդիրէն ետք, մէյ մըն ալ սկսաւ բուռն ընդվզումի ալիք մը, Փաշինյանի կողակից, Տիկին Աննա Հակոբյանի մէկ գրառումին կապակցութեամբ, ուր ան իր հերթական կոչը կ’ուղղէ նորէն, ազերի կանանց: Յորդորելով որ անոնք, յանուն իրենց զաւակների կեանքերուն, խաղաղութիւն ուզեն, եւ… ասանկ բաներ:

Տիկին Հակոբյանի այս կոչին արձագանգեցին Ազրպէյճանի նախագահին տիկնոջ անզգամ, կռուազան, արիւնկզակ ոռնոցները:

Լաւ… Ոմանք պիտի նախընտրէին որ այդ անմարդկային արարածին, այդ գազանին, այդ հրէշին նման Առաջին Տիկի՞ն մը ունենայ, Հայաստանը:

Այո, Տիկին Հակոբյանի ուղերձը՝ խորապէս ի զուր է: Հիմնուած է այն սխալ, շատ  միամիտ ըմբռնողութեան վրայ թէ՝ թուրք, ազերի մայրերը – մեծամասնութեամբ – չեն ուզեր որ իրենց զաւակները կռուին, հայեր կոտորեն ու ջանան դարձեալ գրաւել հայկական հողը:

Սակայն երէկ իսկ, հաստատ փաստը ունեցանք որ այդ «խաղաղապաշտութեան» քարոզը ոչ մի ձեւով չի խաթարում կամ նուազեցնում, ի հարկին, հայոց կատարեալ մարտունակութիւնը:

Հետեւաբար, ի՞նչ վնաս ունի որ Տիկին Հակոբյանն ալ իր այդ քնքուշ, հրեշտակապաշտ հանկերգին կառչի: Զորս նաեւ կրնայ ճարպիկ ռազմավարութիւն հանդիսանալ: Մանաւանդ երբ որ կը հնչէ, հայոց զէնքերի անողոք ու անխնայ շաչիւններից, մեր թնդանօթների յաղթական որոտներից՝ անմիջապէս ետք: Կամ նոյնիսկ, ընթացքին: Երբ որ մենք մի հատ իսկ զոհ չունենք, մինչ իրենք բազմաթիւ յուզումնալից թաղումներով զբաղուած են:

* * * * *

Խորհրդարանի գոնէ երկու պատգամաւոր, մէկը տեղւոյն վրայ, բջջայինի ուղիղ հաղորդակցութեամբ, միւսը, հեռախօսային կապ հաստատելէ ետք տեղւոյն բնակչութեան հետ, կռիւներու ամենաբուռն պահին, գործնական տեղեկութիւններ սփռեցին՝ Համացանցի վրայ…

Երեսուն տարիների պատերազմէ ետք, ա՞յս է պատերազմական վիճակի ըմբռնողութիւնը, անվտանգութեան տարրական կանոնների տիրապետումը: Պետական մարմնի անդամներու մակարդակի վրայ…

Մինչդեռ Պաշտպանութեան Նախարարութիւնը եւ ռազմական իշխանութիւնները կոչեր կ’ուղղէին որ ինքնագլուխ հանրային զեկոյցներ տեղի չունենան, այս կացութեան մէջ:

Թէ որ հարկաւոր է այդպիսի յայտարարութիւններ իսկ կատարելը, որոնց կարիքը փաստօրէն ունին մինչեւ իսկ պետական գործիչներ, շշմեցուցիչ է…

* * * * *

Մէյ մըն էլ… Տավուշի հոգեւոր Առաջնորդը փողոց ելաւ, եւ սկսաւ երկար-բարակ, ընթացիկ կռիւներու մասին բաներ խօսիլ, ինք ալ՝ Համացանցի վրայ:

Մարդը կը ճանչնամ, կը յարգեմ, եւ նոյնիսկ դժուար պահին զինք պաշտպանած եմ, հանրային կերպով, երբ որ բնաւ ստիպուած չէի:

Բայց, ակամ, քու գործդ, Ձեր – տառացիօրէն – Առաքելութիւնը՝ աղօթե՛լ է: Ձեր մարտի դաշտը, այս օրերին՝ աւելի քան երբեք, եկեղեցին է, ուր հայ ժողովուրդը պիտի ջանաք հաւաքել, որպէսզի սովետի վախտ իրենց հոգիներում սպաննուած ու խորը թաղուած հարազատ Քրիստոսը, այդտեղ յարութիւն ստանայ, որպէսզի հայկական հողի վրայ վերարծարծէք Հայոց նախնական, էական Հաւատքը, ի դէմ՝ Չարի արդիական գործակալներին, հայախօս քարոզիչներին, փաղանգներին, եւ դեռ չգիտեմ ինչ աթէյիսթների՜ն-մաթէյիսթներին, ճէհէննէմին տիպին:

Խրիմեան Հայրիկի ժամանակները չեն հիմա, հիմա պետութիւն ունինք, զէնքեր պահելու գաղտնի շտեմարաններ չեն Հայաստանի եկեղեցիները, Արցախեան պատերազմի սկզբնական օրերն ալ չեն այլեւս, հիմա շատ կանոնաւոր Բանակ կայ, զօրք եւ զօրանոցներ կան, քաղաքական իշխանութիւններ կան, հաճեցէք թարգել կղերական գործիչների համար այլեւս ժամանակավրէպ մարտական բառապաշարն ու կեցուածքները, մնացէք ձեր տեղը, եկեղեցիո՛ւմ, աղօթեցէք եւ աղօթել տուէք, դուք միայն այդ «պոստն» էք պահում, դուրս որ ելլէք, գնաք այլ դաշտերի վրայ, ռազմական պոստերով զբածուիք եւ պետական գործերի խառնուիք, մեր Հաւատքի ամրոցներն են որ վտանգւում եմ, դրսից եւ այո, հազար ափսոս, նաեւ ներսից:

Մինչեւ այն ատեն որ այս՝ չհասկանաք, այլազան աղանդները Հայոց հիմնական Եկեղեցիից եւ երկու աւանդական յարանուանութիւններից պիտի շարունակեն հեշտօրէ՜ն որսալ, գողնալ՝ հոգեւոր սնունդի ծարաւ հայաստանցիները: Եւ նաեւ՝ անխելք ու տգէտ, տափակ եւ քառակուսի (թէկուզ մարմնապէս շատ կլոր), աննշան, հպարտօրէն անԱստուած, ողորմելի նախարարիկ մը, պիտի յաջողի ճակատ բանալ Հայոց Հաւատքին դէմ, վնաս հասցնել Նրան:

* * * * *

Այս միօրեայ հպանցիկ ակնարկութիւնները այստեղ աւարտելու համար, նշենք որ, նոյնպէս Պաշտպանութեան Նախարարութեան յորդորումները անտեսելով, կարգ մը լրատուական գործակալներ նաեւ փութացին ռազմական գօտի, եւ սկսան այդտեղէն ուղիղ հաղորդումներ սփռել, պատկերներ տարածել Համացանցի վրայ… Երբ որ տակաւին զէնքերը խօսում են:

Մինչ նոյն պահին, մէյ մըն ալ, ներքաղաքական բնոյթի ցոյց տեղի կ’ունենար Խոր Վիրապի կողմերը, ոստիկանական – շատ անհամաչափ – միջամտութեամբ (առանց որուն, փոքրիկ, հազիւ խորհրդանշական այդ ցոյցը, հաւանաբար աննշան անցնէր) :

* * * * *

Կացութեան վերեւ պարզուած նկարագրութեան լոյսին տակ, մարդ ինքն իրեն հարց կու տայ թէ ՝ ասիկա, երեսուն տարիներէ ի վեր պատերազմական ծանրագոյն վիճակի մէջ գտնուող երկի՞ր է, թէ այլեւս բառացիօրէն, լրիւ ՝ խենթանոց:

* * * * *

Ինք ասենք…

Աստուած պահապան:

Ըստ սովորութեան, նորէն ու միշտ, հիմնականօրէն՝ Նա է լինելու մեզ փրկողը: Որքան որ Նա իսկ կարող է անելու այդ, նկատի ունենալով մեր… շատ ինքնատիպ իւրայատկութիւնները:

Մ. Հայդուկ Շամլեան – 13 Յուլիս 2020

[Այժմէականացում/ 15.07.2020`

Պատերազմական պրոպագանդան, երկու ուղղութիւններով կը գործէ: Մէկուն հասցէատէրը՝ զայն կատարողի սեփական ժողովուրդն է, միւսին թիրախը՝ թշնամի երկրի ժողովուրդը:

Հայաստան/Արցախի պարագային, օգտակար կը լինի որ վերոնշեալ այդ առաջին տեսակը, գոնէ մի քիչ նուազ լինի: Քանզի՝ անհաճոյ է, անպատշաճ, վանողական ու հակա-արտադրողական:

Նուազագոյնը միայն նշելու համար՝ չորս անգին տղերք կորսնցուցիք, նորէն, մի օրուայ մէջ:

Եթէ անոնցմէ ամէն մէկին դիմաց՝ հարի՛ւր հազար թշնամիներ ալ մեռնին, մխիթարութիւն չկայ:

Հրապարակի վրայ մեծ-մեծ խօսողները, ջարդող ու փշրողները, գոնէ մեր նորագոյն նահատակների Քառասունքը թող սպասեն, առաջ որ հերոսաբար իրենք իրենց կուրծքերը բռունցքներով խփեն, մարտաշունչ զիլ կանչեր արձակեն, անծայրածիր հակայարձակողականների կոչեր անեն:

Այդ թարազանութեան գինը՝ ուրիշի զաւակն է վճարում, եւ վճարելու: Կեանքերու կորուստի, ընտանիքների կործանման, մեր արդէն փոքր Ազգի լաւագոյն տարրերի մահուան եւ նրանց հարազատների ցմահ սուգի մասին է խօսքը: Դեռ չխօսելու համար հրէշների ձեռքը գերի ինկածների եւ նրանց ընտանիքների դժոխքին մասին…

Արհեստավարժ Բանակ ունենք, ջանանք արհեստավարժ մակարդակի վրայ պահել պատերազմը:

Իսկ մտահոգիչ նշան է արդէն, եթէ պրոպագանդան համարուի՝ հարկաւոր, «խանդավառելու» համար մեր զինուորների թիկունք հանդիսացող ժողովուրդը: Սակայն այդպէս չէ, բացայայտ է որ այդ տեսակի անհարկի ճառախօսութիւն անողները, ինքնագլուխ են անում այդպէս:

Անչափահաս երեխայութեան տարիքէն ետք, անհնար է պատերազմի մէջ տեսնել որեւէ բարոյականութիւն: Իսկ պատերազմական տուեալների, տեղեկութիւնների մի էական բաժինը՝ վերապահուած է միայն ռազմական ղեկավարութեան մի քանի անդամների սեղմ շրջանակին:

Կարեւոր է գիտակցիլ, թէ Հայոց Ազգային Բանակի պաշտօնական խօսնակների բոլոր ըսածների հասցէատէրը, թիրախը՝ թշնամին է եւ նրա դաշնակիցները: Արդարեւ, որեւէ պատերազմի մէջ, բոլոր կողմերի համար՝ փրոփականտը մաս կը կազմէ հիմնական զինամթերքին: Մեր այդ ռազմական խօսնակները, ուրեմն, ուղղակի իրենց գործն են կատարում: Առանց որեւէ աւելորդ զգացականութեան, հանդարտութեամբ, փորձառու եւ ազդու արհեստավարժութեամբ:

Մնացեալները թող բարեհաճին, երբ որ բախումները տակաւին ընթացքի մէջ են, ոչ՝ տեղի ունեցող պատերազմական հանգրուանին մասին բացատրութիւններ տալ, ոչ ալ՝ յաջորդող հանգրուաններու վերաբերեալ անպատասխանատու կոչեր արձակել աջ ու ձախ: ]

Յ.Գ. Եթէ այս յօդուածը կարդացող՝ թուրքեր կամ նրանց օտար դաշնակիցներից լինեն, թող նկատի ունենան թէ գրուածը համազօր է ընտանեկան – ոչ իսկ տակաւին բուռն – վիճաբանութեան: Մենք հայերս, այսպէս ենք: Ռազմադաշտում ձեզ կանոնաւորապէս, լաւ մը ծեծող մեր տղաքը իսկ կարող են մի կողմից այսպէս վիճաբանիլ, հենց նոյն պահին իսկ երբ ձեր գլուխներին վրայ կը տեղացնեն անսպառ կրակն ու մետաղը: Մեր ներքին ջղայնութիւնների գինը անգամ դուք էք վճարելու, ձեր վրայ ենք զանոնք թափելու: Դուք , մի բան ունէք միայն հասկանալիք – եթէ այդքան խելք ունենաք -, եւ դրա համար, նայեցէք միայն ներքեւի պատկերին:


Շուշի, 2017 ( re: https://www.facebook.com/AramManoukianJampar/ ; http://www.shoushisummercamp.org/ )

Վերադարձ դէպի գլխաւոր մուտք