Ռուսաստանը եւ Մենք (տարրական պարզաբանում)

Անցեալ [2016] Ապրիլ ամսուայ սկիզբը ծայր տուած՝ այժմու Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան սահմանագծի վրայ հայ-թրքական պատերազմի վերաբռնկումը, հակառուսական հակումներ արծարծեց կամ սաստկացուց կարգ մը հայերու մօտ:

Հայութեան հակառուս հոսանքը, այս առիթով, իր ուղղութիւնը հիմնաւորող որպէս «ապացոյց», կը գործածէ հիմնականօրէն հետեւեալ դիտարկումը՝  ահա, Ռուսաստանը մեզի չօգնեց, մինչ ան զէնք կը ծախէ Ատրպէյճանին:

Պարզենք այստեղ հակառակ կարծիքը, երեւի մի քիչ աւելի ծաւալուն – թէկուզ դեռ տարրական – հիմնաւորումներով:

***

«Եւրոպայում Անվտանգութեան և Համագործակցութեան Կազմակերպութիւն»ը ստեղծած է «Մինսկի Խումբ» անունով միջազգային կառոյց մը, որու պաշտօնական առաքելութիւնն է խաղաղ լուծում մը գտնել Արցախի հակամարտութեան:

Այդ «Մինսկի Խումբ»ը, ուրեմն, ըստ էական սահմանումի, պէտք է ըլլայ չէզոք, անկողմնակալ եւ անաչառ: Նամանաւանդ, պատերազմական մակարդակի վրայ:

Ռուսաստանը այդ Մինսկի Խումբի ոչ միայն հիմնական անդամ է, այլ նաեւ՝ վարիչ, համանախագահ: Նոյն դիրքի վրայ գտնուող միւս երկու պետութիւններն են՝ Ֆրանսան եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները: Այս երեքն է որ հիմնականօրէն ստանձնած են Արցախի Հիմնախնդրի դիւանագիտական լուծման պարտականութիւնը:

Հետեւաբար, երեւութապէս եւ պաշտօնապէս՝ Ռուսաստանը չի կրնար բացայայտօրէն կողմ բռնել, Արցախի վերաբերող հայ-թրքական հակամարտութեան մէջ:

Եթէ այդպէս ընէ, պէտք է ուրեմն որ ան դուրս ելլէ Մինսկի Խումբի իր համանախագահութեան պաշտօնէն: Այդ պարագային, մենք այդտեղ կը կորսնցնենք մեր միակ դաշնակիցը:

Հետեւաբար, ամենայն հաւանականութեամբ, Ռուսաստանը անում է ինչ որ անում է՝ անյայտ, թաքուն, ընդյատակեայ ուղիներով: Ուր, յատկապէս միջազգային բարձրաստիճան քաղաքականութեան մէջ, ընդհանրապէս կը կատարուին բուն ու ամենաէական գործերը:

Ապա թէ ոչ, մենք արդէն ոչ միայն Արցախը դարձեալ կորսնցուցած կ’ըլլայինք, այլ Հայաստանի ապագան չեղեալ կ’ըլլար – այսինքն, կարող է որ ան դեռ ձեւականօրէն գոյութիւն մը ունենար, սակայն անհնար կ’ըլլար որ շարունակուի անոր կառուցման եւ վերականգնումի արդէն իսկ դժնդակ ու տաժանակիր գործընթացը – :

***

Մէյ մըն ալ՝ Ռուսաստանի Ատրպէյճանին զէնք ծախելու պատմութիւնը…

Այս առարկութիւնն ալ այն է թէ՝ Ռուսաստանը, որպէս վերոյիշեալ Մինսկի Խումբի  համավարիչ, պէտք չէ որ զէնք ծախէ, ոչ Ատրպէյճանին եւ ոչ ալ Հայաստանին:

Այո, այդպէս է (սկզբունքային կերպով՝ շատ ճիշդ)  դիրքորոշումը, Ֆրանսայի եւ ԱՄՆ-ի:

Սակայն, թէ որ Ռուսաստանն ալ այդպէս ընէ, ո՞ւրտեղից ենք մենք զէնք ստանալու…

Հենց այս պատճառով է որ Ռուսաստանը զէնք է ծախում Ատրպէյճանին, որպէսզի կարենայ նաեւ զէնք «ծախել» մեզի: Նկատի ունենալով որ զէնքի փոխանցումը անհնար է գաղտնի պահել:

Անկէ ետք, կը մնայ նայիլ թէ Ռուսաստանը ի՞նչ տեսակ զէնք ծախում է որուն, ամէն մէկին ի՞նչ գինով, եւայլն.

Գինի պարագային, հեշտ է նկատելը որ, այլազան անուղղակի միջոցներով,  Հայաստանի համար Ռուսական զէնքերու գինը մօտ է… ոչինչի: Իսկ եթէ նկատի ունենանք որ, ճիշդ հակառակը՝ Ատրպէյճանը (քար)իւղոտ գիներով է ձեռք բերում ռուսական զինամթերքը, առեւտրական տրամաբանութեամբ՝ ձեւով մը Ատրպէյճանի հաշւոյն է որ մենք ստանում ենք ռուսական մեր զէնքերը:

Իսկ զինամթերքի տեսակներու նիւթով, Հայոց Ազգային Բանակի զէնքերու վերաբերեալ խորհրդապահութիւնը եւ չափազանց համեստ յայտարարութիւնները – ի տարբերութիւն այս նիւթով եւս ատրպէյճանական անխելք ցուցամոլութեան -, յաւելեալ նշան մըն են այս մարզում եւս մեր գերակայութեան:)

Առաւել, իր ծախած զէնքերու հիման վրայ, Ռուսաստանը աւելի հեշտօրէն կարող է, ընդյատակեայ կերպով, օգնել մէկին կամ միւսին: Եւ պարզ է թէ ան որուն է օգնում այդպէս…

***

Ռազմական գործողութիւններու ընթացքին հայերու ի նպաստ ռուսական անյայտ աջակցութեան բարձր հաւանականութեան կողքին,  բացայայտ իրողութիւն է որ ռուսական զօրքեր ուղղակի զետեղուած են հայկական հողի վրայ: Ինչպէս նաեւ – թէկուզ նուազ բացայայտօրէն -, ասենք… ծայրագոյն զինամթերք:

Ռուս-հայկական ռազմական յարաբերութիւններու նիւթով, նշենք նաեւ որ Ատրպէյճանը, իր ամենակատաղի յարձակումներու ընթացքին անգամ, չի համարձակիր ռազմական օդանաւներ գործածել մեր դէմ: Ինչո՞ւ, արդեօք…  Իսկ փոքր բա՞ն է, այս:

Վերջապէս, այս հայ-թրքական հակամարտութեան կողմերու որեւէ մէկուն զէնք չծախելու ԱՄՆ-ի վերոյիշեալ կեցուածքը նոյնպէս թափանցիկ թատրոն է, քանզի Իզրայելը անոր կողմէ, որպէս անոր, Ուաշինկթոնի շրջանային նախընտրեալ միջնորդը, լայնօրէն հայթայթում է զէնքերը Ատրպէյճանին: 

***

Ապրիլի սկիզբը Հայաստանի դէմ թուրքերու ձեռնարկած յարձակման/ներխուժման գործողութեան ձախողութեան մէջ, նշանակալից դեր ունի Ռուսաստանը:

Իսկ այդ գործողութեան հիմնական դիտաւորութիւններից մին՝ մեզ դէմ հանել էր Ռուսաստանին: Այս իմաստով, ամենայն հաւանականութեամբ, թուրքերը Արեւմուտքի պատուէրն է որ կը կատարէին:

Հետեւաբար, հողային սահմանափակ կորուստներից շատ աւելի ծանր եւ մտահոգիչ է մեր վնասը – եւ մեծ ու ցայտուն է՝ թշնամիի յաղթանակը -,  սոյն դիտաւորութեան առնչութեամբ:

***

Ռուսաստանից զատ, ոչ մէկը չի կարող օգնել մեզի, Հայաստանին (որու մէկ առանձնակի մարզն է արդէն Արցախը, յստակ է այդ, բոլորին համար) :

Իսկ մենք, առանց արտաքին օգնութեան, մեր այժմու վիճակին մէջ, անկարող ենք լուծելու մեր էական – գոյութենական – խնդիրները:

Այսօր Հայաստանէն շատ աւելի մեծ ու զօրեղ եւ շատ նուազ խնդիրներ ունեցող երկիրներ՝ կենսական կարիքը ունին աւելի մեծ ու զօրեղ դաշնակիցի մը, նոյնիսկ մի քանի հատի: Ալ ուր մնաց Հայաստանը…

Սակայն Ռուսաստանն ալ կարիքը ունի Հայաստանին, որպէս ծայրագոյն եւ ամենավստահելի պատնէշ՝ իր դէմ բոլորուող Արեւմուտքի մնայուն յարձակման: Ջանանք մի քիչ օգտուիլ այս իրողութիւնից, փոխանակ զայն անմտօրէն վատնելու:

Ատրպէյճանը Ռուսաստանի համար, Ռուսաստանի ազդեցութեան տակ գտնուող տարածաշրջանին մէջ, ներքին թշնամի է: Իր ծոցին մէջ բոյն դրած օձ է: Որպէս Արեւմուտքի խամաճիկ, որպէս Թուրքիոյ կովկասեան մասնաճիւղ, որպէս ամէն դէպքում անկայուն եւ անվստահելի տարր, եւ նաեւ որպէս մահմետական երկիր, Ատրպէյճանը երբեք չի դառնար Ռուսաստանի դաշնակիցը, եւ Ռուսաստանը պատրանքներ չունի այդ ուղղութեամբ:

***

Վերջապէս, այս ամէնը Պատմութեան կրկնութիւնն է:

Այս ուղղութեամբ, այստեղ յիշենք, ի միջի այլոց՝ երկու էական դրուագներ միայն:

.  19րդ դարու սկիզբը, Օսմանեան Կայսրութեան մէջ բարենորոգումներու կապակցութեամբ Արեւմուտքին վստահելով է որ, ոչ միայն զէնքերը վար դրինք, այլ ամբողջապէս համագործակցեցանք Իթթիհաթի հետ: Արդիւնք՝ Հայոց Ցեղասպանութիւն:

.  1920-21ին, հակառակ վերեւի փորձառութեան, դարձեալ հաւատացինք Արեւմուտքին, եւ հետեւաբար՝ բոլորից ամենաշատը եւ ամենաբուռն կերպով մենք է որ դիմադրեցինք Հայաստանի Խորհրդայնացմամ: Հետեւանք՝ Արարատը լքուեցաւ Թուրքիոյ, Ջաւախքը շնորհուեցաւ Վրաստանին, եւ Արցախն ու Նախիջեւանը նուէր տրուեցան Ատրպէյճանին:

Այս անգամ գոնէ, չիյնանք նոյն ճակատագրական ծուղակը:

***

Այս ամէնով հանդերձ՝ բարեկամութիւն գոյութիւն չունի միջ-պետական յարաբերութիւններու մէջ, եւ կարելի չէ բացարձակապէս եւ կուրօրէն որեւէ օտարի յանձնել ու վստահիլ մեր Ազգի եւ Հայրենիքի ճակատագիրը:

Սակայն այս ուղղութեամբ, պէտք է նաեւ լաւապէս գիտակցիլ թէ, ներկայի դրութեամբ եւ դեռ երկարատեւ ժամանակուայ համար, որեւէ տեսանկիւնէ՝ Ռուսաստանէն զատ, որեւէ այլ դաշնակիցի այլընտրանքը մենք պարզապէս չունինք:

Անհրաժեշտ է ուրեմն որ Հայութեան արեւմտամէտ հատուածը այս գիտակցութեամբ ճշդէ ու չափաւորէ իր կեցուածքի, յայտարարութիւններուն եւ գործունէութեան տարողութիւնը:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

Քանատա, 22 Մայիս 2016

Յ.Գ. / 20 Յունիս 2020՝

Հայաստանի ամենաանհեթեթ խնդիրներէն մէկը, Ռուսաստան-Արեւմուտք, իբրեւ թէ «դեգերումներ»ն են; այդ նիւթի շուրջ, ներքին անիմաստ – բայց կարծես անվերջանալի – վիճաբանութիւններն ու տարակարծութիւնները:

Մէկդի դնելով դեռ մնացեալ բոլոր նկատառումները, նկատի ունենալով որ Ռուսաստանը եւ Եւրոպան/ԱՄՆ-ն, պետական եւ ռազմական մակարդակների վրայ՝ ուղղակի թշնամիներ են, ամէն դէպքում, ինչպէ՞ս կարող է Հայաստանի նման – կը ներէք, առարկայականօրէն՝ աննշան – երկիր մը, այդպէս, երկու թելերի վրայ պարել:

Իսկ թէ Հայաստանը այդ երկու հակառակորդ կողմերից ո՞րմէկ կողմը պիտի ընտրէ, որպէսզի այդպիսի հարցում մը գոյանայ անգամ, պէտք է որ նախապէս չեղարկուին Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ բազմաթիւ պաշտօնական դաշնագիրներ, ի մասնաւորի՝ ռազմական ոլորտում:

2018-ի պետական յեղաշրջման պարագային, շատ պարզ է թէ ինչ տեղի ունեցաւ: ՆԱՏՕ-ի անդամները կարծեցին թէ նոր վարչակարգի շնորհիւ, կ’«որսան» Հայաստանը, զայն կը հեռացնեն իրենց թշնամի Ռուսաստանից: Փաշինյանն ալ, վարպետօրէն խաղաց այս յոյսերի եւ պատրանքների հետ, որպէսզի իրեն օգնեն ու սատարեն՝ թէ Արեւմուտքը, թէ Հայաստանում արեւմտամէտ հոսանքները, եւ թէ նոյնիսկ, արեւմտեան Սփիւռքի որոշ հայեր: Սակայն հենց որ տիրացաւ իշխանութեան, այս գետնի վրայ, հիմնականօրէն՝ վերահաստատեց նորմալ կացութիւնը: Այս ամէնուն որպէս հետեւանք, հիմա ոչ Ռուսաստանը կը վստահի Հայաստանի այս վարչակարգին, ոչ ել Արեւմտեան կառավարութիւնները:

Լաւ հասկցուինք՝ ես կ’ապրիմ արեւմտեան երկրի մը մէջ, զորս կը սիրեմ ու կը յարգեմ: Երախտապարտ եմ նրա հանդէպ: Փառք կու տամ Աստուծոյ որ զաւակներս ծնած են ու կը բնակին այստեղ:

Ընդհանրապէս Արեւմուտքն ալ, այո՝ բազմաթիւ, բազմատեսակ, ծանր խնդիրներ ունի, սակայն այնուհանդերձ, բաղդատութեան հիման վրայ եւ վերջին հաշուով, աւելի լաւ տեղ մըն է ապրելու համար, քան թէ Արեւելքը:

Հայաստանի ոեւէ բնիկ, որ կը նախընտրէ Արեւմուտքը, պէտք է որ պարզապէս տեղափոխուի այդտեղ: Եւ արդէն այդպէս ալ եղած է ու շարունակւում է, անցեալ դարի եօթանասունական թուականներէն ի վեր, միլիոնաւոր հայաստանցիների պարագային:

Սակայն կարելի չէ՝ Արեւմուտքը տեղափոխել Հայաստան: Զայն շալկել ու փոխադրել Անդրկովկաս: Եւ անշուշտ թէ նիւթի միայն աշխարհագրական չէ:

Այժմու Հայաստանը, էականօրէն, կը պատկանի Արեւելքին: Եւ կենսական կապերով կապուած է յատկապէս Ռուսաստանին: Մնացեալը՝ անիմաստ երազներ են: Որոնց պատճառով սակայն երկիրը չի կարողանում ոտքի կանգնիլ: Եւ տեւաբար, անդունդի եզերքն է:

Ի դէպ, Արցախի խնդիրն ալ այս պատճառով է, որ տակաւին չէ լուծուած:

Վերադարձ դէպի գլխաւոր էջ