Հայաստանը չի կարող վախենալ քորոնավիրուսից

Չէ, վերնագիրը՝ յոխորտանք չէ:

Լուրջ ու շատ մտահոգ, տագնապալից հաստատում մըն է: Որու դժուար, սակայն թերեւս օգտակար պարզաբանումն ու վերլուծութիւնը պիտի ջանանք կատարել այստեղ:

* * * * *

Արդարեւ, քորոնաժահրի համաշխարհային համաճարակը, Հայաստանի պարագային, համեմատական չափով, մնացեալ շատ մը երկիրներէ աւելի աղետալի հանդիսացաւ, մինչեւ օրս: Թէ վարակուողների յայտնաբերուած քանակով, թէ մահացողների թիւով:

Այս դժբախտ իրողութիւնը ընդհանրապէս կը վերագրուի բնակչութեան մի հատուածի՝ բանիմացութեան սահմանափակումներին, կամ ել անհնազանդութեան:

Սակայն էական պատճառը թերեւս ուրիշ է:

* * * * *

Հայաստանի/Արցախի բնակչութիւնը, այն բնիկ հայերը որոնք այդտեղ կը մնան ու կ’ապրին (ոչ, դուրս ելածները, մանաւանդ ոչ` շատոնց արտագաղթածները), իւրայատուկ, առանձնայատուկ կեցուածք մը ունին՝ մահուան նկատմամբ: (Մնացեալ այս յօդուածում՝ «Հայաստան» բառին մէջ հաճեցէք ներառել նաեւ Արցախը, որպէսզի ամէն անգամ երկուքը չնշենք) :

Հայաստանի բնակիչ, բնիկ հայերը (ուրեմն, բացառելով  նաեւ հայկական այլ տարածաշրջաններէ սեռած, ու վերջին տասնամեակներին դուրսից այդտեղ տեղափոխուած հայորդիները), անսովոր, արտակարգ, անբնական յարաբերութիւն մը ունին՝ մահուան հետ:

Իրենց համար, չափազանց սովորական, հասարակ, կարեւորութեան ոչ շատ արժանի բան է՝ մահը:

Մահուան նկատմամբ, այդտեղ, ժողովուրդի կեցուածքն ու դիրքորոշումը անցած է անվախութիւն աստիճանը, հասնելու համար՝անտարբերութեան: Վերածուելով, կարելի է ասել, մտա-հոգեբանական զգայարանքների թմրութեան մը, ամենատառացի ու գիտական իմաստով՝անզգամութեան, անզգայունութեան նմանող մի համատարած վիճակի:

* * * * *

Անմիջապէս արդէն յստակացնենք՝ ինքնասպանական հակումները, այստեղ նիւթէ դուրս են:

Ընդհակառակը, նոյն այդ ժողովուրդին մէջ, նաեւ արտակարգ ախորժակ մը կայ, անյագ ծարաւ մը կայ՝ ապրելու: Անսովոր տարողութեամբ տենչանք մը, մարմաջ մը՝ կեանքը ամէն առիթով, որեւէ առիթով, լիովին եւ առաւելագոյնս ըմբոշխնելու, արժեւորելու, վայելելու:

Այդ նոյն ժողովուրդն է որ, որեւէ երաժշտութեան հազիւ մի քանի նօթաները երբ որ լսէ, արդէն անմիջապէս ոտքի կը ցատկէ ու կը սկսի պարել, աչքերը անհուն ուրախութեամբ լի, լայն ժպիտ մը դէմքին, թեւերու լա՜յն ու անպարագիծ շարժումներով, կարծես թէ կ’ուզեն աշխարհը գրկել, կեանքին հետ գրկախառնուիլ, կեանքն ու աշխարհը հրաւիրել ու անպայման միացնել իրենց փառաւոր պարին:

Ոչինչով մը՝ կը զմայլին, կը հիանան: Կը սքանչանան: Ամբողջ սրտով, անզուսպ ու անզսպելի կերպով, կը ծիծաղին:

Պէտք է տեսնել, թէ իրենց դէմքերը ինչպէս կը լուսաւորուին, կը պայծառանան, երբ որ օրինակի համար, սովորական ծաղիկներու դաշտի մը կը հանդիպին, կամ հազիւ գլգլացող աղբիւրակի մը ձայնը յանկարծ կը լսեն, արեւի շող մը կը զգան իրենց վրայ: Ամենատարեցը անգամ, այդ պահին, ինքնաբերաբար, երջանիկ երեխայի մը կը վերածուի:

Դեռ չխօսելու համար առասպելական խորովածների մասին…

Իւրաքանչիւր անգամ, անսահման ուրախութեամբ, խանդավառութեամբ, ցնծութեամբ, կեանքը ողջունելու, կեանքը տօնելու հրճուագին արարողութիւններ են, այդ իւրայատուկ հայաստանեան խորովածները:

Այդ խնճոյքի կրակներուն ու սեղաններուն կապը, ուտել-խմելու հետ՝ երկորդական է: Այդ դէպքերը, ամէն մի անգամ, բնազանցական պատգամ մըն կը հանդիսանան, իմաստասիրական հաղորդագրութիւն մըն են՝ կեանքը պատուելու, կեանքը ոգեկոչելու, կեանքին անգին յարգը գիտնալու ու արտայայտելու:

Այդ բոլորով հանդերձ, հոգերնին չէ՝ մահը:

Իսկ կեանքի նկատմամբ վերեւ նկարագրուած ծայրագոյն սէրը, աւելի իմաստալից ու տպաւորիչ կը դարձնէ իրենց այդ տարօրինակ կեցուածքը՝ մահը հերքելու, մահը անտեսելու:

* * * * *

Այստեղ արդէն կարելի է առաջարկել բացատրութիւն մը, թէ ինչու այդպէս են, Հայաստանում ապրող, Հայաստանի բնիկ հայերը:

Միաժամանակ կեանքը ծայրագոյն կերպով վայելելու եւ մահը արհամարհելու այդ կեցուածքը, հաւաքական հոգեբանութեան մէջ՝ ծայրագոյն հակասութիւնների միաձուլման այդ վիճակը, մտքերու եւ հոգիներու մէջ՝ ծայրայեղութիւնների բնական միացումը, մշակութային խոր ակունքներ ունի հաւանաբար, յատկապէս ռուսական քաղաքակրթութեան ազդեցութեամբ:

Բացի անկէ, սակայն, կան յաւելեալ, զուտ Հայութեան վերաբերող, բացառապէս Հայոց Պատմութեան եւ այժմու Հայաստանի իրականութեան վերաբերող բացատրութիւններ: Որոնք նաեւ աւելի կը շեշտաւորեն, կը «հայացնեն» վերոյիշեալ մշակութային ազդեցութեան սերտօրէն առնչուող, ի միջի այլոց՝ ճակատագրապաշտութիւնը, ֆաթալիզմը: Որու մաս կը կազմէ, մահուան նկատմամբ ոչ թէ համակերպումը, այլ անկէ անդին՝ անհոգութիւնը, անզգայացումը:

Նախ, բոլոր հայերի նման, Հայաստանի բնիկներն ալ իրենց ցեղային ժառանգութեան մէջ, հոգեկան ծիներին մէջ, կը կրեն յաճախակի փորձառութիւնը՝ զանգուածային, առանձնայատուկ, արտասովոր չափի ու բնոյթի, մարդկային կորուստներու: Տարիներ տեւած համիտեան ցեղասպանական ջարդերը, Կիլիկիոյ կոտորածը, 1915-էն 1921՝ Մեծ Եղեռնը, իր յաւերժական հետեւանքներով…

Յատկապէս Անդրկովկասի հայերի պարագային, սակայն, այդ ամէնուն վրայ կ’աւելնան՝ պոլշեւիկեան «զտումներ»ն ու կուլակները,  Համաշխարհային Բ. Պատերազմի ընթացքին, երկրի բնակչութեան քանակին համեմատ, աստղաբաշխական թիւով նահատակները,  Ադրբեջանի եւ Արցախի մէջ սկզբնական կոտորածներ,  երկրաշարժը,  եւ անշուշտ՝ երկարատեւ, յարատեւ, մնայուն պատերազմը:

Երբ որ երեսուն տարիներ շարունակ՝ անդադար ու տեւաբար, երեխաներ կը զոհուին ռազմաճակատի վրայ;  տուն չէ մնացած ուր, տակաւին ընթացիկ պատերազմի պատճառով, ոչ միայն մէկ, այլ մի քանի մեռեալներ չլինեն;  որեւէ տուեալ պահի, չկայ ոեւէ մէկը, որ ընկեր մը, սիրելի մը, հարազատ մը չունի՝ պոստերում դիրք բռնած, ամիսներ շարունակ, տարիով, տեւական կրակոցների ներքոյ; երբ որ այդ է, երեսուն տարիների ու դեռ շարունակելի առօրեան, ապա՝ նուազագոյն չափով բնական կեանք մը ապրելու համար, անհրաժեշտ է որ մահուան միտքը անհետանայ:

Երբ որ ամէն օրուայ ամէն մի վայրկեան, ոեւէ մէկը կարող է ստանալ իր սիրելիի զոհաբերման բօթը, չխելագարուելու համար, դիմանալու համար, կարենալ ապրելու համար, երեւի մարդ պէտք է որ իր զգայնութիւնը չէզոքացնէ, իր գիտակցութիւնը ինք իր մէջ խեղդէ ու անէացնէ՝ մահուան հանդէպ:

Երեսուն տարիներ տեւած ու տակաւին ընթացիկ, տեսանելի վերջ չունեցող, վերեւ պարզուած կացութեան մէջ, միակ այլընտրանքներն են՝ կամ համարել թէ մարդ արարածը անմահական է, կամ՝ ուրանալ, ժխտել մահը,  մտքերու մէջ զայն ջնջել, անհետացնել նրա կարելիութիւնը անգամ:

Վերոնշեալ պայմաններում, նուազագոյն չափով բնականի նմանող, բնականի երեւոյթը ունեցող կեանք մը ապրելու համար, ոչ թէ պէտք չէ վախենալ մահից, պէտք չէ վախենալ մահուան գաղափարից, այլ՝ վախը այլեւս նիւթէ դուրս է: Անհրաժեշտ է չեղարկել, չեղեալ ու անվաւեր դարձնել՝ մահը իսկ, ոչ-եւս համարել՝ մահուան գաղափարը, յղացքը, ու նրա մասին որեւէ միտք եւ մտածում:

* * * * *

Այստեղ ալ սխալ չհասկցուինք, այդ նոյն ժողովուրդին մօտ, ննջեցեալի նկատմամբ յարգանքի որեւէ պակաս չկայ:

Կորուստի ճանաչումը ինքնին շատ խորունկ է: Սակայն նրա վերաբերող մասնայատուկ, գործնական իրադարձութիւններէն դուրս, անոնցմէ ետք, կատարեալ, բացարձակ անջատում մը կայ՝ մեռեալներուն եւ ողջերուն միջեւ: Այդտեղ՝ ոչ, մահը կապ չունի կեանքի հետ:

Այս ուղղութեամբ, նշենք գոնէ թաղմանական արտակարգ աւանդութիւնները: Մեռեալի շիրիմի կառուցումը համազօր է փոքր բնակարան մը սարքելու: Շաբաթներու անդադար ու ծանր աշխատանք, հսկայական ծախսերու նկատմամբ ոչ մէկ խնայողութիւն, ամենաթանկագին որակի շիրմաքարի պատրաստութիւն, եւայլն. եւայլն.  Լրիւ անկախաբար մեռնողի ու նրա հարազատների նիւթական կարողութիւններից:

Գերեզմանատունը, այդտեղ «հանգստարան» կը կոչեն, պէտք է որ ուրեմն կարգին հանգստատուն կառուցեն, ողբացեալին համար: Յատկապէս՝ հաստ ու խոշոր պարիսպով շրջապատուած, քանի որ ինքնապաշտպանութիւնը այդտեղ էական  առաջնահերթութիւն է, ոչ միայն ցմահ…

Այսպէս ուրեմն, Հայաստանի մէջ մահուան նկատմամբ անտարբերութիւնը, անփութութիւնը, անզգամութի՛ւնը, չեն վերաբերիր անցած մահերին, այլ՝ գալիք մահուան:

Ապրողները իրենց ննջեցեալները կ’ողբան, կը յիշատակեն, սակայն ամէն թաղում, ոնց որ աշխարհի ու իրենց կեանքերի վերջինը լինի: Անկէ ետք՝ ուրիշ մահ չկայ:

Մահից ոչ թէ վախենալը, այլ մահուան մասին մտածելը իսկ՝  անկարելի շռայլութիւն մըն է, անմատչելի պերճանք է, Հայաստանի բնիկ բնակչութեան համար:

* * * * *

Կառավարութեան կարգ մը  ներկայացուցիչներ, Հայաստանի մէջ համաճարակը սկսելէն առաջ, արհամարհական, ծաղրական խօսքեր արտայայտեցին, անփոյթ ու հեգնական վարքագիծ ցուցաբերեցին, քորոնաժահրի նկատմամբ:

Շատ բնական էր, այդ:

Հայաստանի բնակչութեան հոգեբանութեան, կեցուածքին, ապրելու – եւ մահուան կարելիութիւնը իսկ ուրանալու – փիլիսոփայութեան ճշգրիտ արտայայտումը, բանաձեւումն էին, այդ բնորոշ խօսքերն ու կեցուածքը:

Այո, այդ նախնական արտայայտութիւնները ներքաղաքական շահարկումների պատրուակ դարձան, կարգ մը ընդդիմադիրների կողմէ: Մինչդեռ, ամենայն հաւանականութեամբ, անոնք ալ նոյն սկզբնական մօտեցումը կ’ունենային, եթէ դերերը յեղաշրջուած լինէին: (Եւ փոխադարձաբար, անշուշտ: )

Ի դէպ, ժահրի նկատմամբ վերոյիշեալ անհոգ խօսքերն ու վերաբերմունքը ամենաբուռն կերպով քննադատող քաղաքական գործիչներից շատեր, իրենք ալ վարակուեցան քորոնավիրուսով, եւ դեռ այդ ալ՝ համաճարակը սկսելէն ու սաստկանալէն ետք: Ուրեմն իրե՞նք ալ անզգոյշ եղան, անգիտակից ու անպատասխանատո՞ւ եղան, տգէտ կամ անկարգապա՞հ եղան, անընդունելի ղալա՞թ արեցին…

Չէ… Կապ չունի, բնաւ, այդ բոլորին հետ: Իրենք ալ, պարզապէս՝ Հայաստանի բնիկ բնակիչ հանդիսացան: Անտեսեցին մահուան վտանգը, ժխտեցին նրա կարելիութիւնը անգամ:

Չկայ սենց բան… չկայ…

* * * * *

Կը մնայ ուրեմն որ մենք, Դասական Հայոց Սփիւռքի նուրբ ախպարներս, մի բան ասենք Հայաստանի մեր ապառաժեայ ազգակիցներին…

Լաւ, հասկացանք, ձեր հոգը չէ՝ որ մեռնիք: Դա ի՞նչ կարեւոր: Հե՛րն անիծած ունէք, մահուան:

Քորոնավիրուսը ո՞վ է, ի՞նչ է, որ ձեզ ստիպէ տունը մնալ, իրարմէ հեռու կանգնիլ ու շարժիլ, դիմակ կրել: Ինչի՞ համար:  Ինչ ա՛ հելել:

Սակայն, լսէք:  Մեզի համար, Հայաստանում, Արցախում, ամէն մի հայի կորուստը, անհանդուրժելի է: Անասելի ցաւի, վիշտի ու կսկիծի պատճառ է:

Ուրեմն դուք ել, թերեւս մի քիչ՝ ի սէր մեզի, շատ ենք խնդրում, զգոյշ եղէք քորոնաժահրին նկատմամբ: Խոհեմութեամբ պայքարեցէք այս անյայտ ու անողոք թշնամիին դէմ:

Վախեցէ՛ք այս աներեւոյթ թշնամիից, որպէսզի ողջ ու առողջ մնալով, յաղթէք երեւելի թշնամիին: Ամէն:

* * * * *

Ազատութեան ճանապարհին, մահուան ամենաստոյգ սպառնալիքը ժխտող, արհամարհող Խայը՝ «ճակատագրին [չի՛] հաւատար», գրեց Հայ Ազգի մտաւորական գործիչը, որ յետագային, Հայաստանի անունով պիտի ստորագրէր Սեւրի Դաշնագիրը:

Սակայն Արամ Մանուկեանը տիֆից վարակուեցաւ ու մահացաւ, այժմու Հայաստանի մէջ:

Պաշտպանէ, Տէր Աստուած:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

Քանատա, 03 Յուլիս 2020

Վերադարձ դէպի գլխաւոր մուտք