Շուարած հակայեղափոխականները

Հայաստանի Սահմանադրական Դատարանի վերաբերեալ իրադարձութիւնների առիթով, յատկապէս ցայտուն դարձաւ թէ հիմնական շփոթ մը, ընդհանուր, էական թյուրըմբռնում մը կայ (մենք ախպարներս, կ’ասենք՝ «թիւրիմացութիւն»), Հայոց Աշխարհում:

Փաստօրէն կան մեծաթիւ հայեր, որոնք չեն հասկցած թէ՝ ի՞նչ է՝ յեղափոխութիւնը: Տարրական մակարդակի մը վրայ անգամ, չեն գիտեր կամ չէին գիտեր, կամ պահ մը մոռացան, թէ ինչ է նշանակում, այդ:

Ուրեմն, երեւի հարկաւոր է բացատրել կամ վերյիշեցնել:

*****

Այժմու իշխանութեան տիրացած անձերը, իրենց յեղափոխութիւնը չեն աւարտած:

Բնաւ ծաղրական չէ ըսուածը, ընդհակառակը, պարզապէս հաստատումն է յստակ կացութեան մը եւ ընթացքի մը, որոնք կը տեղաւորուին ու կը մնան՝ դէպքերի էական եւ նախնական տրամաբանութեան մէջ:

Ուրեմն, մարդիկը, իրենց յեղափոխութիւնը շարունակում են, պետական պաշտօնների ընդմէջէն: Պետական միջոցներով, որոնք իրենց տրամադրելի դարձան, շնորհիւ յեղափոխութեան առաջին փուլի յաջողութեան:

Այժմու ընթացքը բնական շարունակութիւնն է 2018-ի գարնան սկսած յեղափոխութեան: Զորս նոյնպէս տեղի ունեցաւ՝ «սահմանադրական կարգի» իբրեւ թէ պահպանման լոկ ձեւակերպութեամբ, երեւութային օրինականութեան արուեստական բեմադրութեամբ, ծայրէ ի ծայր, մինչեւ օրս: Ինչո՞ւ այդ ամէնը կանգ առնէ, հիմա:

Այն ժամանակ արդէն, Օրէնքներն ու Սահմանադրութիւնը էին այն, ինչ որ յեղափոխականները ասեն, ինչպէս որ յեղափոխականները ասեն, ոնց որ յեղափոխութիւնը ուզէ: Ու շատ մը հայորդիներ՝ բնական եւ ընդունելի գտան այդ վիճակը, ոմանք նոյնիսկ՝ ողջունելի, յուսադրիչ եւ յոտնկայս ծափահարելի համարեցին այդ կացութիւնը: Իսկ անոնցմէ ոմանք հիմա զարմանում են, զայրանում են, անդրադառնալով մինչդեռ հիմնականօրէն նոյն բնոյթի իրավիճակների:

*****

Այժմ իշխանութեան տիրացած անձերի եւ խմբաւորման հասկնալի ու բնական ձգտումն է, շարունակել – եւ ջանալ իր լրումին հասցնել – իրենց յեղափոխութիւնը: Եւ միայն իրենք կարող են որոշել թէ երբ է, ուր է, իրենց յեղափոխութեան յանգումը:

Ան որ համաձայն չէ, թող (ոչ՝ բիրտ միջոցներով) ջանայ կասեցնել այս ընթացքը, եթէ կարող է: Բայց արդէն ուշ է: Դրա հնարաւոր առիթը՝ ամենասկիզբն էր: Լայնօրէն բացուած, կափարիչն ալ կոտրուած «Pandora’s box»ը, անհնար է ետ փակել: Լրիւ դուրս սեղմուած ատամնամածուկը՝ փորձելով ետ մտցնել պարկուճին մէջ, կացութիւնը միայն աւելի մունտառ կրնայ դառնալ…

Ամէն դէպքում, այս հանգրուանին, օրինական, սահմանադրական առարկութիւնները, բոլորը ապարդիւն են: Անիմաստ են, քանզի խօսքը յեղափոխութեան մասին է: Արդէն երկար ճանապարհ կտրած յեղափոխութեան:

Իսկ ոեւէ անձ, խմբաւորում կամ կուսակցութիւն որ, Մայիս 2018-էն սկսեալ, Սերժ Սարգսյանի – արժանի – հրաժարականին յաջորդող օրերէն սկսեալ, չդիրքորոշուեցաւ՝ յեղափոխութեան դէմ, այսօր իրաւասո՛ւ իսկ չէ խռովելու, ընդվզելու, բողոքելու՝ Օրէնքի խախտումի, Սահմանադրութեան յեղաշրջման, Օրէնքի Գերակայութեան անտեսման եւ նոյնանման սկզբունքների վերաբերող խօսքերու կամ արարքներու դէմ, զորս կ’ընտրեն արտայայտել ու կատարել իշխանութեան տիրացած անձինքը:

Յատուկ կանոնագի՞ր մը կայ, յեղափոխութեան վերաբերող: Այդ ալ, խմբագրուած ոչ-յեղափոխականներո՞ւ կողմէ…

Տեւողութեան սահմանափակում, սպառման ժամկէտ ունի՞, յեղափոխութիւնը…

Տեղ մը արդեօք գրուա՞ ծ է, թէ յեղափոխութեան միջոցաւ իշխանութեան տիրացած անձերը, իրաւունք չունին անկէ ետք շարունակելու յեղափոխութիւնը:

Երեւի աչքիցս վրիպել են Սահմանադրութեան այն յօդուածները, որոնք կը վերաբերին յեղափոխութեան կանոնաւոր ընթացակարգին…

*****

Նշումի արժանի է յատուկ պարագան այն հայերին, որոնք ի սկզբանէ շատ լաւ ել գիտէին թէ յեղափոխութեան տարրական իմաստը, էութիւնը՝ Օրէնքի եւ Սահմանադրութեան դէմ գնալն է: Որոնք սակայն մինչեւ որոշ պահ մը, լռեցին, կամ ծափահարեցին տեղի ունեցածը, այն մտածողութեամբ որ, դեհ, մէյ մը որ յեղափոխականները տիրանան պետական դիրքերի եւ միջոցների, կը սկսին յարգել Օրէնքը, ենթարկուիլ Սահմանադրութեան:

Այս տեսակի, «չափաւոր յեղափոխականներ»ից ոմանք, աւելի ուշ անդրադարձան իրենց սխալին, ու կը ջանան այնուհետեւ զայն սրբագրել… Օրէնքի եւ Սահմանադրութեան մասին խօսելով:

Սակայն ի՞նչ անենք, եթէ անոնք ատենին չգիտակցեցան թէ «յեղափոխութիւն»ը եւ «չափ»ը՝ իրարու հակադրուող, ուղղակի զիրար հակասող, էականօրէն անհամատեղելի, անհամադրելի բառեր եւ յղացքներ են:

«Չափաւոր յեղափոխութիւնը» սքանչելի օxymoron մըն է, եւ այդ տեսակի հայերն ալ այժմ կարեկցոտ քմծիծաղի արժանի են միայն, երբ որ սահմանադրական առարկութիւններու հիման վրայ կ’ուզեն  քննադատել իշխանութեան տիրացած յեղափոխականները:

*****

( Մտքերի նոյն կարգում, որոշ հայեր ալ պէտք է նաեւ հասկանան թէ անիմաստ բառախաղերով, կարելի չէ իրականութիւնը փոխել:

Փողոցի ուժով, մարմնայինէն զատ ամէն այլ տեսակի բռնութեամբ կատարուած «իշխանափոխութիւն»ը՝ յեղափոխութիւն է:

Իսկ անոնք որոնք յաւելեալ ու տարբեր տեսակի, տարբեր աստիճանի բռնութեամբ եւ բրտութեամբ յեղափոխութիւն կ’ըղձային, պէտք է գիտակցին որ եթէ Փաշինյանը այդ ուղիով գնար, այսօր վարչակարգը ՀՀԿ-ին ձեռքում կը լինէր տակաւին: Քանզի Սարգսայանը նաեւ սխալ էր, երբ Փաշինյանին ասաց թէ վերջինս չի սովորել «Մարտի 1»ի դասը: Չէ՜, նա շատ լաւ ել սովորել էր, այ անգամ ըստ այնմ առաջնորդեց իր շարժումը, եւ դրա շնորհիւ յաջողեցաւ տիրանալ իշխանութեան:

Հիմա, նա ուզում է շարունակել իր յեղափոխութեան ուղին: Տենանք մինչեւ ուր հակառակ ուժերը պիտի հանդուրժեն պետական միջոցներով քաղաքական հալածանքները, օրինական ձեւակերպութեամբ՝ բռնութեան կիրառումը: Եւ եթէ հասնինք ծայրագոյն կարմիր գիծին, կարողանալո՞ւ են որեւէ բան անել:

Ամէն դէպքում, չափազանց ցաւալի ու ափսոս կը լինի որ ներազգային որեւէ գազանային բրտութիւն տեղի ունենայ, որեւէ պարագայի: Վայրենի մօտեցումները պէտք է որ այլեւս յաւերժապէս բացառուին Հայութեան մէջ, հայերի միջեւ:

Այս վարչակարգը՝ հիմնական երեխայութիւն մը, թարմացնող միամտութիւն մը, երբեմն նոյնիսկ համակրելի, սրտաշարժ պարզամտութիւն մը կը պարունակէ, իր մէջ: Հետեւաբար, նրա նկատմամբ որեւէ, ասենք, դաստիարակչական – եւ ոչ թէ պատժական – միջոց, եթէ երբեւիցէ գործադրուելու է, պէտք է որ լինի զուսպ, մարդկային, համաչափ՝ տուեալ մանկամտութեան համեմատ: )

*****

Վերեւ պարզուած պարզաբանման եւ նկատողութիւնների լոյսին տակ, Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցութեան պարագային, յատկապէս անհեթեթ է կացութիւնը:

Ժամանակէ մը ի վեր, այդ կուսակցութեան ներկայի ու անցեալի բարձրաստիճան անդամները, սրտաճմլիկ վայնասուններ են բարձրացնում, գոռում գոչում են, հրապարակի վրայ իրենց շապիկներն են պատռում (այդ մէկը՝տղամարդիկը միայն),  թէ՝ «սահմանադրական կարգի տապալո՜ւմ», մապալում, չգիտեմինչ…

Բայց… ի՞նչ էր տեղի ունեցածը, Մայիսից մինչեւ Դեկտեմբեր 2018 !  Երբ, եօթը ամիսներ շարունակ, ՀՀԿ-ականներն է որ, առաջին գիծի վրայ, տեւաբար ընդունեցին այդ ընթացքը: Իրենք է որ միայն կարող էին դէմ դնել, սակայն լրիւ ենթարկուեցան յեղափոխութեան:

Հիմա ինչ, այդպէս խայտառակ կերպով յանձնուելէ ետք յեղափոխութեան, իրե՞նք է որ պիտի որոշեն թէ՝ ո՞ւր պէտք է որ կանգ առնէ, յեղափոխութիւնը: Իրենք պիտի ճշդեն թէ ի՞նչ է «ընդունելի» սահմանն ու տեւողութիւնը՝ այն յեղափոխութեան, որուն արդէն լրիւ ու շատոնց անձնատուր եղած են:

Յեղափոխութեան առաջին եւ ճակատագրական հանգրուանի կայծակնային յաջողութենէն ետք, ՀՀԿ-ի կարկառուն դէմքերի լեղապատառ ահազանգները, թէ՝ նոր վարչակարգի պատճառով, երկիրը ենթարկուած է զարհուրելի, ծայրագոյն, գոյութենակա՛ն վտանգների, առաջին հերթին, իրենց պատասխանատւութիւնն է որ կը հաստատեն այդպիսի թէական վտանգների կապակցութեամբ – եթէ կան, կամ դեռ գոյանան – :

Նիկոլ Փաշինյանը անծանօթ մը չէր: Իրենք ալ վերջին անձրեւից ծնած երեխաներ չէին: Ուրեմն ի՞նչ էր, հանճարեղ ծրագիրը: Երկիրն ու պետութիւնը հեշտօրէն յանձնել Փաշինյանին եւ իր խմբակին, որպէսզի յետոյ վերադառնան ու ճչան թէ՝ վա՜յ, վո՜ւյ… ույ-ո՜՜ւյ… երկիրը աւերում ե՜ն, պետութիւնը խորտակում են… հեսա, աշխարհի վերջն է արդէն՝ Հայաստանի եւ Արցախի համար:

Պարոն Շախմատի-ֆեդերացիայի-նախագահը, քաղաքական ճատրա՞կ է խաղում, արդեօք… Իր ու իր ամենամտերիմ հաւատարիմներում խոսքերու հիման վրայ՝ աղէտալի վտանգների ենթարկելով երկի՞րը… Եւ հիմա ասո՞նց մտիկ պիտի ընենք…

*****

Նոյնպէս եւ նոյնքան – եթէ ոչ, աւելի – անընդունելի են Բարգավաճ Հայաստան Կուսակցութեան (ԲՀԿ) եւ Լուսաւոր Հայաստան Կուսակցութեան (ԼՀԿ) վերջերս ցուցաբերած կեցուածքները:

Մայիսից մինչեւ Դեկտեմբեր 2018, անոնք ուղղակի զօրակցում էին օրինականութեան անէացման, սատարում էին սահմանադրութեան յեղաշրջումին: Այլ բառով, աջակցում էին՝ յեղափոխութեան: Սակայն հիմա շա՜տ յուզուա՞ծ են՝ այդ նոյն գործընթացի պարզապէս այժմու հանգրուանով:

Արդեօք նո՞ր անդրադարձան թէ յեղափոխութիւնը, ըստ էական սահմանումի եւ բնորոշման, ոչ միայն ունի ոչ օրէնք, ոչ սահմանադրութիւն, այլ կը հանդիսանայ մերժումն ու հերքումը գոյութիւն ունեցող օրէնքներուն, սահմանադրութեան, որեւէ կարգ ու կանոնի:

Կամ ել, մէկէն, իրականութիւնից անջատուեցան, ու յանկարծ լուրջի առին՝ ձեւական ընդդիմութեան այն դերը որ իրենց վիճակուած – իրենց շնորհուա՛ծ – է, առաջին գիծի, գլխաւոր յեղափոխականներին կողմէ:

Դեր մը, որուն համար մինչդեռ պէտք է որ շնորհակալ լինէին,  որպէս յեղափոխութեան դաշնակիցներ, քանզի այն կը վերաբերի՝ արտաքին սպառումի ծառայող հնարամիտ թատերգութեան մը, ուր յեղափոխութիւն տեղի կ’ունենայ, սակայն մնացեալ աշխարհին առջեւ ձեւացնելով որ ամէն բան կանոնաւոր է, օրինաւոր է:

«Սահմանադրական յեղափոխութիւն»… Այ քեզ բան… Հայ պիտի լինես, որ այդպիսի բան ստեղծես…:

Եւ Փաշինյանը թոյլ տուաւ որ ԲՀԿ-ն եւ ԼՀԿ-ն մասնակից դառնան այս հանճարեղ գործողութեան: Հիմա ինչի՞ համար են աւելորդ  աղմուկ հանում:

*****

Նիւթի առնչութեամբ վերլուծումը ամբողջացնելու համար, կը մնայ՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը:

Ուրեմն լաւ, գալով՝ ՀՅԴ-ին… Նշենք որ… հա… յետոյ… հմմ…

Չէ… Դաշնակցութիւնը, հանգիստ թողենք: Նա, տարբեր պարագայ է:

Մաղթենք միայն որ Հայաստանի – ներառեալ, Արցախի – բնիկների աւելի մեծ համեմատութիւն մը կը սկսի, մի օր, հասկանալ այդ Կազմակերպութիւնը, եւ ըստ այնմ, թերեւս կը սկսի մի քիչ մտիկ ընել թէ ինչ է ասում, տեսնել թէ ինչ է անում, անզուգական երկարատեւութիւն, իւրայատուկ գործունէութիւն, բազմատեսակ  փորձառութիւն եւ լայնածաւալ կարողութիւններ ունեցող այդ էականօրէն գաղափարական համախմբումը, որ քաղաքականութեան ուղիով կը ջանայ ծառայել եւ օգտակար հանդիսանալ այժմու Հայաստանին:

Երազելը արգիլուած չէ:

* * * * *

Մինչեւ որ քորոնավիրիւսի համաճարակը վերջ գտնէ Հայաստանի մէջ, իր բոլոր հետեւանքներով – որոնք այդտեղ պիտի շարունակուին ու տեւեն, դարմանի եւ պատուաստի ստեղծումէն ետք, որոշ ժամանակ մը եւս -, քանի որ միասնութիւնը անկարելի է, անհրաժեշտ է որ գոնէ հաստատուի ներազգային «զինադադար»:

Բոլոր կողմերի ջանքերով – սկսեալ յեղափոխական իշխանաւորներից, որոնց ձեռքն է ամենախոշոր գաւազանը -, բառին բոլոր առումներով, կենսական է՝ մի քանի աստիճան մեղմացնել հայոց ներքին բախումները, կռիւները:

Իսկ անկէ ետք արդէն, հեռու չ’ըլլար խորհրդարանային հերթական ընտրութիւնների թուականը:

Բարին Աստուծմէ:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

24 Յունիս 2020

Յ.Գ.  Ամենասկիզբէն ի վեր, ստրագրեալը վճռականօրէն դէմ էր՝ Փաշինյանի շարժումին, յեղափոխութեան: Եւ ամենասկիզբէն ի վեր, բացէ ի բաց ու հանրային կերպով, բազմիցս եւ տեւաբար արտայայտած եմ այս յստակ ու հաստատ դիրքորոշումս: Բաւարար է որ աչք մը նետէք այս Պլոկում հրատարակուած նախորդ յօդուածներիս, հպանցիկ կերպով կարդաք հարցազրոյցներս:

Հետեւաբար, վերեւ պարզուած նկատողութիւնները չեն վերաբերիր ինծի ու այս նիւթին մէջ իմ նման, սակաւաթիւ հայերին:

Ընդհակառակը, սովորական մօտեցումով, պէտք է որ հիմա հրճուանքի պահեր ապրէի, նկատելով թէ հետզհետէ աւելի նշանակալից թիւով հայեր վերջապէս զարթնում են, եւ շարունակէի անխնայ ու աւելի քան երբեք քննատել ու հարուածել այժմու վարչակարգը:

Այս պահին սակայն (եւ յուսամ որ կը տեւէ, շնորհիւ տուեալ պայմանների պահպանման), կեցուածքս հետեւեալն է՝

Մինչեւ այն ատեն որ, օրինականութեան բեմադրութեամբ քաղաքական հալածանքները կը դադրին, եւ յատկապէս բանտէն դուրս կը մնայ՝ Երկրորդ Նախագահը, կարելի եղածին չափ պիտի ջանամ խնայել յեղափոխական վարչակարգը:

Այս մօտեցման մէջ որեւէ քաղաքական հաշիւ չկայ անշուշտ, սակայն պէտք չէ նաեւ զայն հասկնալ որպէս ծանր ինքնազսպում,  շատ դժուար ինքնասանձում, էական սխալների նկատմամբ կամաւոր բերանակապում, յանուն Ազգի գերագոյն շահերին:

Չէ, պարկեշտութիւնը կը թելադրէ որ այսու խոստովանիմ թէ Հայաստանի այժմու վարչակարգի մէջ եւ շուրջը կան կարգ մը անձեր, ներառեալ Պարոն Փաշինյանը, որոնք երբեմն կարծես թէ համակրելի են: Մինչ իրենց դէմ ալ կան անձեր, որոնք հաստատ՝ անտանելի են:

Քոչարյանի եւ իր հետ միւսներին դատավարութիւն թող շարունակեն, եթէ կ’ուզեն:

Դատարանի կողմէ տակաւին չդատուած, չդատապարտուած անձ մը, դատավարութեան ընթացքին՝ բանտէն դուրս հանելու մասին է, խօսքը: Առանց դատավճիռի, մօտ երկու տարի նստելէն ետք…

Այժմու դրութեամբ արդէն, եթէ դատավարութեան կանոնաւոր աւարտին, տուեալ (իսկապէս ձախաւեր) մեղադրանքի հիման վրայ՝ մարդը անպարտ արձակուի, ուրեմն երկու տարի նա ինչո՞ւ բանտարկուեցաւ… Օրինապէս, պարապ տեղը:

Իսկ եթէ տեղի ունեցածը, Ռոբերտ Քոչարյանի՝ դատավարութեան-ընթացքում-տուն-ուղարկուիլը, Պարոն Փաշինյանի կամքով է, ապա՝ այս, իր ամենաառաջին կառուցողական քայլն է: Շնորհիւ որու, որոշ խելքը գլխին, անշահագրգիռ եւ ուղղամիտ հայեր [լաւ, գոնէ ստորագրեալը, վստահաբար], նոյնիսկ եթէ չդառնան իր համակիրները, գոնէ պիտի դադրին զինք տեւաբար, բացառապէս եւ անխնայ կերպով, միայն քննադատելէ:

Այս անկիւնադարձային պահը պէտք է ջանալ օգտագործել՝ ի նպաստ ներազգային հաշտութեան:

Տակաւին ուշ չէ, ոչ:

Սակայն այստեղ բարեացակամ խորհուրդ մը եւս՝ տուեալ մեղադրանքի հիման վրայ, Քոչարյանի եւ միւսների այդ դատավարութեան ըստ էութեան բացայայտումները, կրնան խիստ անբաղձալի, վնասաբեր հանդիսանալ՝ Փաշինյանին համար: Եւ վասն ինչի՞…

Հ.Շ.

Վերադարձ դէպի գլխաւոր մուտք