Փաշինյանը թող չհրաժարի, ոչ

«Հրապարակ» թերթի յարգելի Խմբագրուհին, իր այսօրուայ խմբագրականում, հետեւեալ միտքը արտայայտած է՝  « կարելի է անվտանգ ապրել ու զարգանալ անգամ կոռումպացված իշխանությունների օրոք։ »

Մնացեալ յօդուածին ոչ բառացի, խորքային իմաստը, վերոգրեալ հաստատումը ամբողջացնելով, այն է թէ՝ մինչ, որոշ պարագաների – Հայաստանի այժմու վիճակը, որպէս փաստ – , քաղաքական ապականութեան դէմ պայքար յայտարարած իշխանութիւն մը, երկիր մը եւ նրա բնակչութիւնը կը տանի դէպի՝ Անդունդ:

[Կ’արժէ մի քանի բան նշել, այս հաստատումները արտայայտող անսովոր յօդուածագրի մասին: Արդարեւ, անցեալին, հայաստանեան Մամուլի ոլորտում այս հեղինակաւոր անձնաւորութիւնը տեւաբար եւ անխնայ քննադատած է նախկին վարչակարգերը: Աւելին, 2008-ի պետական յեղաշրջման ձախող փորձէն ետք, երբ որ Փաշինյանը պահուըտեցաւ, որպէսզի փախչի իր պատասխանատւութենէն թափուած արիւնին համար (փաստօրէն, սա իր յատուկ խասիաթն է), իրեն ապաստան հայթայթած էր, այս նոյն խմբագրուհին: Ան նաեւ զոքանչն է Փաշինյանի ամենասերտ մանկլաւիկներէն մէկուն, որ այժմ տակաւին խորհրդարանի փոխ-նախագահի աթոռին կառչած է… Այս ամէնով հանդերձ, այս Տիկինը, գոնէ երկու տարիներէ ի վեր, մշտական յարձակումներու դէմ դնելով, խիստ կերպով կը քննադատէ իմքայլական վարչակարգը… Ի տարբերութիւն բազմաթիւ այլ խմբագիրներու, որոնք մինչեւ երեք ամիս առաջ, տակաւին որձեւէգ բաներ կը խծբծէին իշխանութիւններու մասին, եւ որոնք հիմա միայն, երբ որ արդէն շա՜տ ուշ է – եւ նաեւ, երբ որ այլեւս հեշտ դարձաւ Փաշինյանը քննադատելը… -, դեռ նոր սկսան վարչակարգի նկատմամբ բացասական բաներ մը գրել…]

* * * * *

Եթէ ենթադրենք որ վերոնշեալ իմաստոթիւնը, յստակատեսութիւնը, կը համապատասխանեն այժմ լայնատարած հանրային ըմբռնողութեան մը, կարելի էր մտածելը որ՝ ողջունելի երեւոյթ է:

Սակայն ափսոս, այլեւս ի՞նչ օգուտ…

Եւ ուրեմն այսպէս, անհրաժեշտ եղաւ որ՝ Արցախը կորսնցնենք, մեր հազարաւոր երեխաները նահատակուին կամ հաշմանդամ դառնան, հարիւրաւոր գերիներ մնան թշնամիին ձեռքը, «Հայաստան»ը դառնայ չակերտեալ երկիր – եւ ոչ իսկ չակերտեալ, ոչ իսկ գլխագիրով, այլ իսկապէս անգոյ՝ պետութիւն -, որպէսզի շատ մը(?) հայեր վերջապէս անդրադառնան, թերեւս, վերոգրեալ այդ տարրական իրականութեան:

Արդարեւ, նկատի ունենալով այն վիճակը որու մէջ կը գտնուէր Հայաստանը, այն ժամանակ երբ տակաւին Արցախը մերն էր, ոեւէ բանիմաց ու խելքը գլխին հայի համար, շատ յստակ էր որ 2018-ի յեղափոխութիւնը մէ՛կ բան է որ կրնար հանդիսանալ միայն՝ հաւաքական ինքնասպանութիւն: Տակաւին չկազմուած երկրի մը կամաւոր վիժում: Թերաճ պետականութեան մը ինքնաքայքայում: Տակաւին ազգ չդարձած, լոյսը չտեսնող եւ մութին մէջ ինքզինք որոնող, մոլորեալ ժողովուրդի մը սրընթաց ինքնափճացում:

Եւ այդպէս ալ եղաւ: Յոռեգոյն նախատեսումները դարձան հաստատ իրականութիւն:

* * * * *

Հարկաւոր է սակայն աւելցնել հետեւեալը՝ յարաբերաբար ապականած պետական վարչակարգի մը յաւերժապէս համակերպիլը չէր, ճիշդ մօտեցումը:

Այդ չէ՛ր, անցեալին, լուռ մնացողների ողջախոհ մեծամասնութեան ըմբռնողութիւնը:

Այլ ստորագրեալն ու իր նմանները լաւապէս գիտէին, խորապէս գիտակցում էինք, որ կենսականօրէն անհրաժեշտ էր՝ պարզապէս… համբերել: Դիմանալ: Որպէսզի այդ գետնի վրայ եւս, կամաց-կամաց, տեղի ունենան կարեւոր բարելաւումներ: Որոնք ընթացքի մէջ էի՛ն, արդէն:

Իսկ մինչ այդ, մինչեւ որ ժամանակի ընթացքին հասնէինք Հայութեան աւելի վայել պետական իրականութեան մը, պէտք էր անել, կատարել, ինչ որ հնարաւոր էր անել ու կատարել՝ եղածով: Եւ ոչ թէ եղա՛ծն ալ քանդել, անկարելի բաներ երեւակայելով, ցնորածին պատրանքներ հետապնդելով: Եւ խորքին մէջ, այ՛դ էր՝ իսկական յոյս եւ հաւատք ունենալը: Այդ էր, հարազատ զօրութիւնն ու քաջութիւնը, ուժը:

Ինչ որ նախապէս կար, նոյնիսկ եթէ զայն քիչ բան համարէինք, վստահաբար աւելի լաւ էր, քան թէ այժմու՝ ոչինչը:

Տակաւին անկատար, թերի պետականութիւն մը նախընտրելի էր, քան թէ ներկայի բացարձակ ունայնութիւնը:

* * * * *

Փաշինյանի շարժումը լրիւ վնասակար չէր, աղէտաբեր չեր ըլլար, եթէ գիտնային միայն թէ ուր կանգ պէտք է որ առնէր, իրենց այդ այժմ անիծեալ քայլարշաւը… Եթէ պարզապէս յարգէին իրենց իսկ սկզբնական ծրագիը, եւ «քայլ արա, մերժիր Սերժին»ը չվերածուէր յանկարծ՝ «լուսնական ոստումներ արա, եւ լուսնի խաբուսիկ լոյսով  շլացած, երկիրը յանձնէ լուսնահար գայլիկների վոհմակի մը»:

Սերժ Սարգսյանի հրաժարականէն ետք, բաւարար էր որ՝ Կարէն Կարապետյանը դառնար վարչապետ, Փաշինյանը ստանձնէր այնուհետեւ իսկական, արդիւնաւէտ Ընդդիմութեան ղեկավարութիւնը, եւ բարելաւումների ընթացքը կը շարունակուէր, կ’արագանար, անպայման: Ու յաջորդող հերթական ընտրութիւններն ալ կ’արտադրէին աւելի առողջ վարչակարգ մը:  Իսկ այժմու Հայոց Մեծ Աղէտը, տեղի չէր ունենար:

* * * * *

Այստեղ եւս, սխալ չհասկցուինք: Մերժելով ներքաղաքական անվայել հնարքները (նոյնիսկ եթէ անոնց անմրցելի ու անխղճամիտ վարպետը եղած է միշտ ինք, Փաշինյանը), դեռ անձնական զգացումներն ալ խեղդելով, արդար ըլլանք:

Պատերազմը սկսելէն ԵՏՔ ծայր տուած ժամանակամիջոցին, պատերազմի ընթացքին, Նիկոլ Փաշինյանի – ըստ էութեան – պատասխանատւութիւնը, լինելու է ընդմիշտ վիճելի: Ոչ թէ՝ իր պաշտօնական պատասխանատւութիւնը: Այդ մէկը, ինքը իսկ բառացիօրէն եւ բազմիցս, ընդունեց արդէն: Այլ անկէ անդին ու աւելի խորը՝ բուն եւ էակա՛ն պատասխանատւութիւնը, ուղղակի յանցանքը:

Փաշինյանի այդ մասնայատուկ պատասխանատւութիւնը, իր ուղղակի յանցանքի բաժինը – որու նկատմամբ զինք «պաշտպանել» փորձելը ի զուր է, ապարդիւն է, եւ այլեւս դարձած է իսկապէս զզուելի  -, կը վերաբերի պատերազմի բռնկման նախորդող փուլին, կը բոլորուի Մայիս 2018-էն մինչեւ 27 Սեպտեմբեր 2020, մինչեւ պատերազմին առաջին փամփուշտը կրակուելու ժամանակաշրջանը:

Իր անհերքելի մեղքը կը վերաբերի ուրեմն մինչեւ այդ օրհասական պահը՝ այն ծանր ու տեւական սխալներուն, թերութիւններուն, մեծամիտ անփութութեան, ինքնահաճ անատակութեան, քաոսային վարքագծին եւ կատարեալ յիմարութիւններուն, որոնք բացառապէս ինքն ու իր վարչակարգը գործեցին եւ ցուցաբերեցին, շարունակաբար: Առանց ուրիշ ոչ ոքի մտիկ ընելու, նուազագոյն չափով անգամ:

Այդ ամէնուն պատճառով է, որ բռնկեցաւ պատերազմը:

Այս գետնի վրայ է՝ անհանդուրժելին, տեղի ունեցած Հայոց Մեծ Աղէտի կապակցութեամբ:

Այս տեսանկիւնից է որ կը հաստատուի, թէ՝ այս աղետալի պատերազմն ու նրա պատճառով տեղի ունեցած մեր անասելի խորտակումը, ազգային անէացումը, մեր մարդկային եւ հողային ծայրագոյն կորուստները, խու-սա-փե-լի էին: Թէ՝ անոնց հիմնական, նախնական պատճառը, Փաշինյանն ու փաշինիանիզմն են:

Եւ քանի որ այդ պատճառը միայն Փաշինյանը չէ, այլ մանաւանդ՝ փաշինյանիզմը, մեծ չափերով կ’ընդլայնուի յանցաւորների, մեղաւորների – եւ մեղսակիցների – տեսակներն ու քանակը…

Առաջնահերթ յանցաւորը, Փաշինյանը չէ:

Այլ իրմէ առաջ, բոլոր անոնք են, որոնք զինք հասցուցին, ուր որ հասաւ: Եւ դեռ շարունակեցին ուրախանալ, քաջալերել ու ծափահարել իբրեւ թէ «նոր» Հայաստանի իշխանաւորները, քսանեօթը ամիսներ շարունակ:

* * * * *

Հայաստան եւ Արցախ չբնակուող Հարաւային Կովկասի հայանուն բնիկները, ինչպէս նաեւ այդ տարածաշրջանը տեղափոխուած, հայ ծագումով օտարները (որոնք, ի դէպ, շա՜տ հանգիստ կեանքեր կը վայելէին այդտեղ, շնորհիւ նախկին իշխանութիւններուն…), որոնք զօրակցեցան 2018-ի յեղափոխութեան, շատ աւելի պատասխանատու եւ մեղաւոր են՝ Արցախի կորուստին համար, բազմահազար հայ զոհերուն ու ծանր վիրաւորներուն եւ Հայաստանի ապագային անհետացման համար, քան թէ խելագար Նիկոլ Փաշինյան մը եւ իր ինքնահաւան ապուշների անտանելի վոհմակը, իրենց հայաստանաբնակ եւ արցախաբնակ մոլորեալ երկրպագուներով:

* * * * *

Իսկ անմիջապէս նախկին վարչակարգը, փաստօրէն, լրիւ bluff մըն էր:

2018-ին գարնան սկիզբը, Հայաստանի կառավարութեան եւ խորհրդարանի բոլոր անդամները, որոնք իբրեւ թէ Հայոց իբրեւ թէ Պետութեան իբրեւ թէ ներկայացուցիչներն էին ու նրա պաշտպանները պէտք է որ հանդիսանային, անմիջապէս յանձնուեցան, հեշտօրէն անձնատուր եղան՝ փողոցայինների:

Իսկ եթէ չլինէր 2018ի այդ ներքին, հապճեպ քափիթուլացիան – տառացիօրէն՝ երեխաների առջեւ -, ապա չէր լինելու Նոյեմբեր 2020ի քափիթուլացիան, յաղթական թուրքերի առջեւ: Քանի որ կը շարունակէինք խուսափիլ պատերազմի ամբողջական բռնկումից, ինչպէս որ դրա համար ձեւը գտած էին նախորդ իշխանութիւնները, փաստօրէն, 1994-էն մինչեւ 2018:

Առանց Սերժ Սարգսյանի վարչակարգի շշմեցուցիչ տկարութեան եւ վախկոտութեան, այժմու ապիկար ու խորտակիչ վարչակարգը երբեք չէր կարողանար գոյանալ, երկրին ու պետութեան տիրանալ: Եւ հետեւաբար՝ Արցախը չէինք կորսնցներ, չէինք ունենար՝ անթիւ ու անհամար զոհեր, վիրաւորներ, անմխիթար սգաւորներ, անտունիներ… Համայն Հայոց Աշխարհը չէր ընկղմէր անհուն խաւարների մէջ…

2018-ի գարնան, առա՛նց ողբերգութեան, հնարաւոր էր – օրուայ կառավարութեան եւ խորհրդարանի պարտականութի՛ւնն էր – վերջ դնել փողոցային իրարանցումին, ամբոխային անհեթեթութեան:

Մի քանի շփացած ջահելների խլլոտ քիթիկներից մի քանի կաթիլ արիւն կը հոսէր՝ Երեւանի շինծու Կենդրոնում, մի քանի կակուղ ոսկորներ թերեւս կը կոտրտուէին: Սակայն այդ աննշան միջադէպերը վստահաբար նախընտրելի կը լինէին, փոխանակ մեր լաւագոյն երեխաների ազնուական արիւնը այսպէս հոսէր, յորդառատ, մեր նորից բռնագրաւուած, կորած հողերին վրայ…

Վերոյիշեալ տակաւին թարմ տուեալների լոյսին տակ՝ այժմ, մէկ խելազուրկ ծաղրածուի մը քաղաքական անհետացումով, պիտի չմոռցուի նաեւ մնացեալ բոլորին պատասխանատւութիւնը, տեղի ունեցած Հայոց Մեծ Աղէտի կապակցութեամբ:

Ի դէպ, որքան որ ցաւագին լինի այս հաստատումը, պէտք է որ նաեւ ընդունինք, թէ ուրիշ հեքիաթ մըն ալ կար, որմով մենք մեզ կ’օրօրէինք,  կը քնացնէինք… ուրիշ կոթողային խաբկանք մը… ողբալի պլաֆ մը… որու այդպէս լինելը հասկացանք, նոյնպէս, երբ որ արդէն շատ ուշ էր… Այդ ել, հայոց կարծեցեալ «ազգային բանակն» էր… Որու ռազմական ուղղակի ղեկավարութեան համար շա՜տ ձեռնտու է հիմա Փաշինյանը օգտագործել որպէս քաւութեան նոխազ, ռազմադաշտում տեղի ունեցած մեր ջախջախիչ, շշմեցուցիչ պարտութեան համար, եւս… how convenient…

* * * * *

Այժմ Փաշինյանին հրաժարականը, արդէն իմաստ չունի: Անօգուտ է:

Եղածէն, կատարուած-վերջացածէն դեռ աւելի վատ բան, չի կրնար տեղի ունենալ: Այսուհետեւ եւ շատ երկար ժամանակուայ համար, ինչ որ ալ ըլլայ, պիտի ըլլայ, ով որ ել լինեն այդ այլեւս ձեւական երկրին երեւութային իշխանաւորները, ինչ որ ել լինի յաջորդ վարչակարգը:

Գալիք աղէտներու մասին հնչող զիլ ահազանգները չափազանցուած են, ներքաղաքական անպատշաճ խաղի մաս կը կազմեն:

Օրինակի համար՝ ամէն մարդ շատ լաւ գիտէ որ Հայաստանի սահմանների պաշտպանութիւնը, նրանց առնչուող Հայաստանի անվտանգութիւնը, Ռուսաստանի տառացի, պաշտօնական պարտականութիւնն է: Եւ նրա բացառեալ շահերի տեսանկիւնից իսկ, անհնար է որ այդ սահմաններուն նկատմամբ նա ինչ-որ տեղատւութիւն կատարէ, թոյլտւութիւն ընդունի, ի նպաստ Թուրքիոյ: Մեր պարտութեան հետեւանքով, այժմ վերստին գոյացաւ երկա՜ր, հայ-թրքական սահմանագիծ մը… Ուր այժմ չկայ որեւէ հսկողութիւն, քանի որ աւելի քան քառորդ դարէ ի վեր այդտեղ Հայաստան-Արցախ «սահմանագիծ» էր: Վրաստանէն մինչեւ Իրան, հիմա հայ-թրքական, արեւելեան լման սահմանագիծ մը կայ… Յառաջիկային, ինչպէս որ է պարագան Հայաստանի արեւմտեան սահմաններուն, այս նոր արեւելեան սահմանագծին վրայ եւս կը տեղադրուի ռուսական զօրքը, կամ կը կազմակերպուի այլ միջոցներով ռուսական հարկաւոր վերահսկողութիւն: Ռուսաստան-Հայաստան այժմու պաշտօնական դաշնագիրների հիման վրայ: Որոնք կապ չունին թէ ով է Հայաստանի իշխանութեան ղեկին ետեւը: Եւ արդէն ի՞նչ ղեկ, երբ որ նաւը ընկղմած է… (Չէ-նէ մը՝ սուզանաւին ղեկը… Հա… Ծովից՝ Ծով, սուզանաւը աւելի յարմար է…)

Զինադադարի փաստաթուղթին մնացեալ գործադրութիւնն ալ կախեալ է, բացառապէս, զայն հաստատած եւ ստորագրած Մոսկուայի կամքէն:

Հետեւաբար, Փաշինյանի հրաժարականը նոր, խոշոր պատրանք մըն է, դարձեալ: Նորէն դատարկ երազանք մը, կեղծ յոյս մը, խաբկանք մը: Թէ՝ նոր վարչակարգ մը որ գոյանայ, հեսսա, կացութիւնը կը սրբագրուի: Թէ շուտով, եթէ այդպէս լինի, «ամէն բան լա՜ւ է լինելու»… (Նամանաւանդ այս պահին, – ուրիշ շատ բաների կարգին… -, ես անսահման կերպով կ’ատեմ նաեւ այդ յիմար, այլեւս պժգալի արտայայտութիւնը…)  

Նոյնիսկ ամենաառաջին օրից, վճռակամ կերպով հակայեղափոխականի մը համար – ինչպէս, ստորագրեալը -, Փաշինյանի եւ իր իմքայլականներին համար նոյնիսկ աւելի լաւ պատիժ է, որ մնան ուր որ են: Փոխանական ձերբազատուելու իրենց արդէն դատարկ պաշտօններից, թող դեռ մնան՝ ծխացող փլատակներու, մոխրացած երազներու եւ կիսաթաղ դիակներու վրայ տեղաւորուած, իրենց «իշխանական» բազկաթոռներուն մէջ, ու այդպէս դեռ երեք տարիներ, թող առաջին գիծի վրայ վայելեն բոլոր հետեւանքները իրենց արտադրած Հայոց Մեծ Աղէտին: Որեւէ բանտ նստելէ, որեւէ զնդանում փտելէ աւելի վատ է, այդ ճակատագիրը:

Նոյնպէս, իրենց կարգին՝ յեղափոխութեան սկիզբի եւ դեռ այժմու համակիրները – ինչպէս նաեւ յեղափոխութեան ենթարկուողները կամ, ատենին, բաւարար չափով չդիմադրողները -, բոլորը թող շարունակեն ճաշակել ու ըմբոշխնել իրենց ուզածին – կամ թոյլ տուածին – հետեւանքները:

* * * * *

Շուտով երեք ամիսներէ ի վեր Հայութեան կրած էական, անասելի վնասները, անդառնալի են: Ամէն դէպքում՝ անսրբագրելի:

Դեռ կը գոյատեւենք, սակայն այլեւս երբեք չենք ըլլար, ոչ միայն այն ինչ որ կրնայինք ըլլալ տարիներ ետք, այլ նոյնիսկ ոչ իսկ այն, ինչ որ էինք, տարիներ առաջ:

Այս աստիճան կոտրուած, փշրուած կուժը, անկարելի է ետ փակցնել: Եւ հայերն է որ զայն գետին շպրտեցին, փշուր-փշուր ըրին: Այդ ալ՝ պարելով ու երգելով… Հրճուանքի ճիչերով…

* * * * *

Ամէն մի հայ, այսուհետեւ, իր խղճին հետ թող փորձէ հասկցուիլ: Ինքն իր հետ թող ջանայ հաշտուիլ:

Արցախ, արդէն չկայ – իրարու վրայ չխնդանք – :

Կարգ մը կովկասահայերի համար, ինչպէս արդէն երեսուն տարիներէ ի վեր, հիմա ել «Հայաստան»ը լքելն ու արտագաղթելը բաւարար է, որպէսզի արդէն ազատուին, իրենք զիրենք փրկեն, էջը դարձնեն:

Վիճակը այլապէս ողբերգական է Դասական Սփիւռքի, ազգային գիտակցութեամբ օժտուած հայերուն: Քանզի անհնար է որ մարդ՝ ինքն իրմէ արտագաղթէ:

Հայդուկ Շամլեան

17 Դեկտեմբեր 2020

Վերադարձ դէպի Գլխաւոր Մուտք