Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի 29 յունիս 1992-ի արարքը, Հրայր Մարուխեանի աքսորումին վերաբերեալ, արժանի է վերլուծումի։
Արդարեւ, ընդհանուր տեսանկիւնէ մը դիտուած՝ հայոց պատմութեան ամենէն խղճալի եւ ամօթալի էջերէն մէկը ըլլալէ զատ, հայութեան մէկ կարեւոր հատուածին ուղղուած գռեհիկ ու անվայել նախատինք մը եւ հայութեան մնացեալ հատուածին նկատմամբ սպառնական անընդունելի ազդարարութիւն մը ըլլալէ անդին, աւելի անմիջականօրէն եւ գործնականօրէն, այս միջադէպը յատկանշական է եւ մտահոգիչ:
Նախկին Խորհրդային Միութեան եւ խորհրդային համայնավարութեան երեւութային փլուզումէն ի վեր, յատկապէս Արեւմուտքի մէջ, շատ մը դիտողներ արդէն մատնանշած էին վտանգաւոր նմանութիւն մը՝ խորտակուած կայսրութեան եւ անկէ սերած նորահռչակ պետութիւններու վարչակարգերուն միջեւ։
Այսպէս, շատ մը պարագաներու, տարբեր անունի եւ նոր դիմակի տակ նախկին ղեկավարութիւնն էր որ կու գար, յանձինս անհամբեր ժառանգորդներու, նախկին մտայնութեամբ եւ մօտեցումով , բայց աւելի ծպտուած գործելակերպով իր իշխանութիւնը վերահաստատելու՝ շնչասպառ, ծնկաչոք եւ հաւատալ ուզող, այլեւս յաճախ դիտմամբ իր աչքերը քօղարկող ժողովուրդին վրայ:
Պահ մը յուսացինք որ Հայաստանը պիտի խուսափէր այս թակարդէն: Սխալած էինք:
Ընդհանուր առումով, Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի (ասկէ անդին՝ «Լ.Տ.-Պ.») որոշումը համազօր է Հայաստանէն վտարելու ներկայ կառավարութեան օրինապէս հսկող միակ իսկապէս ընդդիմադիր կազմութիւնը:
Այս ուղղութեամբ, յստակօրէն ֆաշական քայլ մըն է այս, աւելի ճիշդ ետ-քայլ մը, որ կը միտի բազմակուսակցութեան եւ ժոդովրդավարութեան սկզբունքները նորէն անհետացնելու Հայաստանի մէջ, երկիրը ենթարկելով անսանձ իշխանութեան եւ սանձարձակ մենատիրութեան քմայքներուն:
Անճիշդ է աքսորման որոշումին մէջ տեսնել մասնայատուկ եւ սահմանափակ յարձակում մը, ուղղուած միայն Հրայր Մարուխեանի անձին դէմ: Այս վերջինի պաշտօնական հանգամանքը, շեշտուած՝ դէպքերու այժմու դրութեամբ, արդէն կը ժխտէ այդպիսի վարկած մը: Եւ Լ.Տ.-Պ-ի արարքը, ժամանակի մէջ իր դիրքորոշումով եւ նաեւ զայն «բացատրող» ընդհանուր յայտարարութիւններու լոյսին տակ, կը վերածուի համայն կազմակերպութիւն մը, գաղափարաբանութիւն մը իր բնավայրէն աքսորելու փորձի:
Այլապէս, իրենց աչքերը իբրեւ թէ միամիտ զարմանքով լայն-լայն բացած եւ խորքին մէջ իրենց նենգախօսութեամբ միայն իրենք զիրենք կուրացնող դերասանները պիտի ստիպուին եզրակացնել որ Լ.Տ.-Պ, ձախող եւ անկայուն ղեկավար մը ըլլալէ անդին, նաեւ հիւանդագինօրէն անպատասխանատու եւ թեթեւսոլիկ խամաճիկ մըն է:
Սակայն միւս կողմէ, անհրաժեշտ է Լ.Տ.-Պ-ի արարքը քննարկել անհատական գետնի վրայ : Որովհետեւ, որպէս հանրային մարդ («հանրամա՞րդ»…), Լ.Տ.-Պ-ն դեռ հաշուետու է, եւ իր անձնական մղումներն ու գիծերը, պաշտօնական դրսեւորումներու առիթով, կը ստանան քաղաքական բնոյթ:
Այս դիտանկիւնէն, Լ. Տ.Պ.-ի որոշումին մէջ ի յայտ կու գան անձնական սայթաքումի մը ցայտուն ախտանշանները, որոնք վճռականօրէն կասկածի կ’ենթարկեն եւ խնդրոյ առարկայ կը դարձնեն նախագահական այս դժբախտ զատումը:
Մտաւորականօրէն յետամնաց, հոգեբանօրէն թերաճ, տարրական աշխարահայեացքէ զուրկ, նեղմիտ ու նեղսիրտ, իր կոյրերու արքայութեան մէ՛ջ իսկ՝ գահի անընդունակ, երէկ մէկ այսօր հազիւ մէկ ու կէս, խորհրդային աղբին մէջ զօրով ծննդաբերուած կեղծ ժողովրդավարութեան վիժուկ, շեղած համայնավարութեան անբուժելի թափթփուք, նախնական, կոշտ, անտաշ եւ անկիրթ, հոգիով ներքինի, մտքով թզուկ, ուժի ծարաւ եւ կաթիլ մը ուժով արդէն գինովցող, եսակեդրոն եւ ինքնամոլ, խորապէս անատակ, մէկ խօսքով՝ Լ.Տ-Պ. անկարող է եւ անարժան ստանձնելու Հայաստանի նախագահի տիտղոսն ու պաշտօնը:
Հոն ուր ոմանք տեսան հմայք եւ քաշողականութիւն, կային միայն բթութիւն եւ թանձրամտութիւն։ Հոն ուր ոմանք կարծեցին տեսնել հմտութիւն եւ ճկունութիւն, գտան միայն քաղաքական խաւարամտութիւն, յետադիմական խարխափումներ, գաղափարական դասալքութիւն եւ անամօթ որձեւէգութիւն: Հոն ուր ոմանք կ’ուզէին տեսնել յանդգնութիւն եւ կամք, ի յայտ եկան միայն գձուձ յամառութիւն, ամբարտաւանութիւն եւ ինքնահաւանութիւն։
Անգամ մը եւս երազեցինք, եւ ջանացինք մեր երազները ցոլացնել սխալ տեղը։ Ափսոս։ Շատ ցաւագին է զարթնումը:
Լ.Տ.-Պ. կը տառապի մեծամոլութեան բարդոյթէ, ամբողջատիրութեան անզուսպ տենչանքէ, եւ բռնատիրական հակումներէ։ Այս երեւոյթը կը վտանգէ Հայաստանի ներկան ու ապագան, ներառեալ Արցախի գոյութեան հարցը, եւ կրնայ չէզոքացնել մինչեւ օրս ձեռք բերուած ազգային կենսական նուաճումներ։
Եւ դեռ, Լ.Տ.,Պ.-ի մարմնաւորած այս «նոր» խորհրդայնացումը աւելի զզուելի է ու քանդիչ, քան նախկինը, որովհետեւ ան հիմնուած է կեղծաւորութեան, խարդախութեան եւ անբարոյութեան աւելի ստորին մակարդակներու վրայ :
Վերջապէս, մօտ 5 տարի առաջ տակաւին, արեւմտաշունչ ժողովրդավարութեան խայծով ծուղակը չէին ձգեր կառավարութեան հակակարծիք զոհերը։ Նախկին բռնատէրերու կեղծաւորութիւնը անգամ բացայայտօրէն կեղծ էր, ինչ որ առիթը կու տար գոնէ գիտակցօրէն դիմագրաւելու հալածանքն ու անարդարութիւնը։ Այսօր, պետական դաւադրութեան արուեստը քիչ մը աւելի կատարելագործուած է, այդ բարբարոս շրջաններուն մէջ ուր մեր հայրենիքը ապրիլ կը փորձէ։ Վերանկումը միշտ աւելի ծանր կ’ըլլայ քան սկզբնական հիւանդութիւնը։ Եւ ըսել որ, 70 տարիներու բտումէն ետք, կը յուսայինք որ գոնէ հասած էինք ցածութեան գագաթնակէտին…
Աքսորման որոշումի «հիմնաւորումը» այլապէս դասական է։ Աժան զրպարտութիւններ, մասսայական խորունկ ատելութիւններու շահագործում (ՊԱԿ… [Պետական անվտանգութեան կոմիտէ – ԿԳԲ), անհեթեթ բայց ամենազօր պատրուակներ որոնց թուարկումը միայն, հնչողական վիճակի մէջ, բաւարար է յուզելու, համոզելու, աղտոտելու, դատապարտելու… Ճշմարտութիւնը, այս տիպի գործողութեան մը մէջ, անտեղի է եւ երկրորդական։
Թերեւս, տասնամեակներու ստրկացման եւ ձեռնավարութեան վարժ որոշ հանրութիւն մը, համակերպած պետական սուտի սկզբունքին, ընդունի կամ հանդուրժէ այսպիսի մանկականօրէն դիւրին մարտավարութիւններ : Սակայն այստեղ (եւ այդտեղ…) կայ ուրիշ ժողովուրդ մը, որ իր բնազդային յստակատեսութեան եւ հասուն խելացութեան մէջ վիրաւորուած է այսօր, Լ.Տ.-Պ.-ի արտառոց ելոյթով:
Վերջին հաշուով, ի՞նչ կը փորձէ ըսել Լ.Տ.-Պ.:
Թէ Արտերկրի հայութեան տեղ չկա՞յ, Հայրենիքի մէջ: Թէ մենք միայն յուսախաբութիւն, ցաւ եւ հայհոյա՞նք պիտի ստանանք, որպէս պատասխան մեր հայրենաբաղձ ակնկալութիւններուն եւ երազներուն, որպէս վարձատրութիւն մեր գերմարդկային ճիգերուն, որպէս երախտագիտութիւն մեր բարոյական, նիւթական եւ գաղափարական անսահման զոհաբերումին : Թէ մենք ի զո՞ւր գործեցինք ու պայքարեցանք, գոյատեւեցինք եւ դիմացանք, տուինք ու տուինք, եւ դեռ տուինք, կերտելու եւ ազատագրելու համար հայութեան վայել Հայաստան մը: Թէ մենք մէկ անգամ ընդ միշտ պէտք է մոռնա՞նք, կտրուի՞նք, հեռանա՞նք… Եւ զինք ու իրեն նման այլասերած մանկլաւիկներու ձե՞ռքը լքենք մե՛ր երկիրը եւ մեր ազգի ճակատագիրը… Կամ թէ պէտք է որ կռուըտինք եւ եղբայրասպան արիւնահեղութի՞ւն սկսինք, իր ճարպոտ ինքնահաճութեամբ խցուած մի քանի երակներ բանալու համար…
Կը սխալի Լ.Տ.-Պ.: Դառնօրէն կը սխալի, եւ արդէն այս իմաստով յուսահատական են իր ջանքերը: Եւ մանաւանդ, ան կը ստորագնահատէ մեզ: Հայոց պատիւին դէմ գործած իր այս նորագոյն անարգանքը պիտի չունենայ իր ակնկալած ազդեցութիւնը : Եւ եթէ ինք տակաւին ունի նշոյլ մը արժանապատուութիւն, իր հրաժարականով վերջ կը դնէ իր այս ամօթին եւ խայտառակութեան: Այն ատեն, թերեւս, պատմութիւնը քիչ մը աւելի անտեսէ իր ձգած գարշելի հետքը հաւաքական յիշողութեան մէջ:
Յամենայնդէպս, խօսելով միայն ու միայն իր անձնական անունով, եւ կարգապահական յետս-կոչումի մը վերապահութեամբ, ստորագրեալս այստեղ հպարտօրէն ինքզինք աքսորուած կը յայտարարէ Հայաստանէն:
Որովհետեւ, «առաջուայ» նման, մինչեւ այն ատեն որ Լ.Տ.-Պ.-ական բռնութիւնը կը տիրէ մեր նորակազմ երկրին վրայ, անկախ չէ տակաւին Հայաստանը: Անհրաժեշտ է ուրեմն ազատ հողի վրայ ապահովել հայոց էական շահերու հետապնդումն ու պաշտպանութիւնը: «Մեր Հայրենիք, թշուառ, անտէր…»: Արդէն ամէն բան շատ արագ էր, շատ դիւրին կը թուէր, շատ գեղեցիկ…
Սակայն նոյն շունչով, անհրաժեշտ է այստեղ վերահաստատել հին ու անհուն ուխտը, եւ երդուել անգամ մը եւս որ ամենուրեք, ամէն վայրկեան, ամէն ձեւով, պայքարը կը շարունակուի յանուն հայութեան, մինչեւ ամբողջական եւ անվերապահ իրագործումը հայոց կենսական տեսլականին եւ ձգտումներուն:
Թող փորձեն քանդել Հայաստանը: Թող փորձեն խաբել հայ ժողովուրդը:
Թող միայն համարձակի՛ն ծախել Արցախը:
Թող յաւակնին աքսորել ազատութիւնը :
Ուրիշ շատե՜ր փորձեցին…
Հայդուկ Շամլեան
3 Յուլիս 1992
Նիւթին առնչուող այլ յօդուածներ (ոչ-լրացուցիչ ցանկ) ՝
. Մերկացած Սուտը (1992)
. Հիւանդ Անկախութիւնը (1993)
. Անկախութեան Օտարումը (1996)
. Առաջին Նախագահին վերջին սխալները (20 Ապրիլ 2015)
. «Լե՜ւոն, Լե՜ե՜ւոն…», բնօրինակ դո՛ւխը (Հոկտեմբեր 2019)
Գլխաւոր Մուտք
