«Հայրենադարձ»ներու մասին, երկու խօսք…

Մտային եւ հոգեկան առողջութեանս, առողջապահութեանս համար, դեռ բաւարար մեկուսացած չեմ: Ուրեմն այս նուրբ դիւանագիտական յօդուածն ալ հրատարակեմ, մի քանի տարրական իրականութիւններ եւս արձանագրելու համար որպէս արխիւ, որպէսզի շարունակեմ… բարեկամներ շինել… lol: ( Բայց «շինել»-ը գոնէ իսկական հայերէնով է, ոչ թէ հայաստանեան այդ մթին բարբառով: )

Դասական, աւանդական Սփիւռքէն Հայաստան տեղափոխուած հայու ամենավատ, ամենակեղծ, ամենանուազ մակարդակ եւ որակ ունեցող տեսակը, աւելի արժանիք ունի եւ յարգանքի արժանի է, քան թէ այդ երկրի բնիկները, որոնք զայն լքեցին ու փախան, Անկախութեան հռչակումէն իսկ սկսեալ ու անկէ ետք տեւաբար եւ շարունակաբար, ամէն առիթով, որեւէ պատրուակով:

Վերոգրեալ հակադրութեան կարգը՝ ի զօրու է, դեռ քիչ մըն ալ աւելի, Ազատագրումէն ետք ու մինչեւ անցեալ տարի՝ Արցախը լքած ու դասալքած բնիկ արցախցիներու պարագային: Ներառեալ անոնք, որոնք Երեւան տեղափոխուեցան:

(Ի դէպ, խնդրոյ առարկայ նիւթին մէջ՝ «հայրենադարձ» բառը իսկ, իսկական եւ լուրջ իմաստով, կը վերաբերի միայն այն հայերուն որոնք այս Հայաստանը եւ Արցախը պահ մը լքած են – իրենք, կամ իրենց ծնողներն ու մեծ-ծնողները – ,եւ որոնք կը վերադառնան իրենց տուները, իրենց պապենական երկիրը:

Արեւմտեան Հայաստանէն եւ Կիլիկիայէն սերած հայերու նախահայրերէն ոչ մէկը գոյութիւն ունեցած է, Անդրկովկասի այդ տարածաշրջանին մէջ:

Այս ուղղութեամբ, մնացեալ պարապ-պարապ կենացները, ճառախօսութիւնները – «Մէ՛կ Ազգ, Մէ՛կ Հայրենիք», պիլմեմնէ -, այլեւս ու այսուհետեւ լրիւ իմաստազրկուած են: Անհեթեթ դարձան: Բաւարարէն աւելի երկար ժամանակ մենք մեզ խաբեցինք արդէն, այդ պատրանքներով: )

Now, having said all that,՝

Խորհրդային Միութեան աւարտէն ետք Հայաստան տեղափոխուած սփիւռքահայերու՝ 80%ը, այդպէս ըրած է, զուտ անձնական մղումով եւ պատճառներով: Բացառապէս անհատական դրդապատճառներով, pragmatic նկատառումներով:

* * *

Իրապէս շատ կը ցաւիմ, խորապէս կը կարեկցիմ մնացեալ 20%ին համար: Նամանաւանդ անոնց, որոնք անչափահաս զաւակներ ունին: Ու զանոնք առին, տարին այդտեղ, որպէսզի հայ մնան… բառին ազգային ըմբռնողութեամբ…

Ինչպէս որ ռազմադաշտէն ողջ վերադարձողը յանցաւոր կը զգայ՝ այդտեղ մեռնողներու նկատմամբ, ես ալ նոյն ապրումները ունիմ այդ 20%ին նկատմամբ:

Քանզի ես ու կինս ալ, պահ մը, ունեցանք այդ սուր փորձութիւնը, սակայն չկատարեցինք այդ ճակատագրական սխալը:

Վստահաբար կատարեցինք մեր պարտականութիւնը, ընտանեօք: Աւելիո՛վ: Յատկապէս Արցախը նկատմամբ: Շատ վնասներ կրեցինք – եւ ոչ միայն նիւթական իմաստով, ափսոս… -, բայց չառինք այդ լրիւ ինքնաքանդիչ քայլը: Փառք Աստուծոյ…

Իսկ դեռ ինչ ըսել ասոնց մէջ ալ դեռ անոնց մասին, որոնք ոչ միայն փոխաբերական իմաստով է որ իրենց կեանքերը տուին այդ կարծեցեալ երկրին, այլ նաեւ՝ տառացի իմաստով:

Այո, այո… չմեռան, երկրին համար… այլ՝ ա՜յս-այն… հա…

Բայց իրողութիւնը այն է որ, ի մասնաւորի մեր վերջին սփիւռքահայ նահատակներու պարագային, եթէ այդ երկիրը չըլլար… այդպէս, իրենց ալ չէր մնար՝ երթալ, այդպէս մեռնիլ:

Յաւերժական Լոյսերու մէջ մնաք, անգին տղաք: Եւ անհուն ուժ եւ համբերանք՝ ձեր անմիջական ընտանինքերուն եւ հարազատ ընկերներուն:

* * *

Վերադառնալով այդ 80%-ի պարագային, անշուշտ թէ «արգիլուած» չէ, որ այդպէս ըլլար: Բնական է: Մարդկային է:

Ոեւէ անձ, իրաւունքը ունի իր շահերուն համաձայն, իր եւ իր ընտանիքին կեանքը դասաւորելու համար, ապրիլ՝ ուր որ կ’ուզէ:

Այդ նպատակով ուրեմն, ուզէ ան՝ Հայաստան տեղափոխուի, ուզէ՝ Ուգանտա, Պուրքինա Ֆասօ, կամ Զիմպապուէյի եւ Պոստվանայի սահմանին վրայ:

Խնդիր չկայ: Իր գիտնալիքն է:

Սակայն այս նիւթը ունի երես մը, որ զզուելի է: Քստմնելի (այս բառը այստեղ յատուկ զգուշութեամբ պէտք է կարդալ, քանզի հակամէտ է վտանգաւոր վրիպակի մը, նամանաւանդ քիչ մը իսկ արաբերէն գիտցողին համար…) :

Նիւթին այդ անհանդուրժելի մասը այն էր որ, Հայաստան տեղափոխուած այդ տեսակի հայերը, իրենց այդ զուտ անձնական քայլը կը ներկայացնէին – այդ ալ, կը ջանային ծախե՛լ – որպէս՝ «հայրենասիրութի՜ւն»: Եւ ըստ այնմ, քարոզներ, ցուցնունքներ, դասեր կ’ուզէին տալ, մնացեալ սփիւռքահայերուն:

Ի դէպ, այս տեսակները անհամեմատաօրէն շատ աւելի կը ցուցաբերէին այս կեցուածքը, քան թէ այդ վերոնշեալ քսան տոկոսը, որ մինչդեռ իսկապէս անձնական զոհողութիւն կատարած էր, զոհաբերուած է, Հայաստան տեղափոխուելով:

Սակայն կան ուրիշ, աւելի լուրջ խնդիրներ ալ…:

* * *

Հայաստան տեղափոխուած սփիւռքահայերու վերոնշեալ մեծամասնութեան լայն մասը, հիմնականօրէն՝ իրենց անձնական կեանքով, անձնական գործերով զբաղուեցան այդտեղ:

2018-ին ծայր տուած հաւաքական ազգային ինքնասպութեան կապակցութեամբ, ասոնց «յեղափոխական» կարծիք-մարծիքները, գործնական գետնի վրայ, այդքան ալ մեծ խնդիր մը չեն:

Պարզապէս՝ կեղծաւորութեան, պատեհապաշտութեան, զգուշաւոր ճարպիկութեան, վախկոտութեան եւ ապերախտութեան կ’առնչուի, իրենց այդ կեցուածքը:

Արդարեւ, անոնք շա՜տ ալ հանգիստ ապրած են, իրենց անհատական կեանքերը վայելած ու անձնական գործերը ըրած են, «նախկինների» վախտ: Նոյնիսկ այլազան առումներով եւ չափերով, անոնք նաեւ օգուտներ ստացած էին, այդ նախկին վարչակարգերէն:

Անոնցմէ ոմանց այժմու անձնական շահերն ալ, կենսական հասոյթն ու եկամուտներն ալ դեռ վտանգուած են, եթէ յանկարծ սկսին անկեղծօրդէն արտայատուիլ՝ այժմու վարչակարգին դէմ…

Ինչ ընենք… ասոնք ալ, մեղք են… ուրիշ տեղ ուրիշ կեանք, գործ, բան չունին… ընտանիք պիտի ապրեցնեն…

Ասոնց մէջ է որ կը գտնենք, լաւագոյն պարագային՝ մեծապատիւ որձեւէգներ: Տեւաբար whishy-washy մօտեցումներու, երբէք դիրքորոշում չունենալու նուրբ արուեստին, վերերէ՜ն թռչող կատարեալ chicken-shitութեան վարպետները, ամրցելի մասնագէտները:

* * *

Բայց, Հայաստան տեղափոխուած վերեւ մատնանշուած այդ 80%ին մէջ կան նաեւ կարգ մը տարրեր որոնք, իբրեւ թէ հասարակական ծպտումով, գաղափարաբանական-քաղաքական գործունէութիւն ունեցան:

Գործունէութիւն մը, որ գոնէ ազդակ մըն է՝ տեղի ունեցած Հայոց Աղէտի ծրագրումին, պատճառներուն եւ գոծընթացին մէջ:

Անոնցմէ շատերու այդ կործանիչ գործունէութիւնը, բաւական ծանօթ է արդէն: Բայց կան տակաւին անյայտ տուեալներ…

Դեռ տօլապները աւելի չեմ բանար, այս մասին: Կը զսպուիմ՝ աւելի յստակ – անհերքելի՛- բացայայտումներ կատարելէ:

Քանի որ եթէ այդպէս ընենք, այս մոլորեալ զավալլըներուն վրայ պիտի կեդրոնանայ ազգասէր հայերու ցասումը, մինչդեռ իրենց դերը այդքան ալ յատկանշական չէր, տեղի ունեցած Աղէտի կապակցութեամբ: Երկրորդական ազդակ մըն էր միայն:

Այսինք՝ չափազանցեալ կարեւորութիւն պէտք չէ տալ, ոչ իրենց՝ ընդհանրապէս, ոչ ալ իրենց հակաազգային ու քանդիչ գործունէութեան Հայաստանի – եւ Արցախի – մէջ:

(Այս կէտին վրայ, կարծեմ թէ քիչ մը աւելի յստակ պէտք է ըլլամ, ճշգրտեմ:

Թէ ոչ, կարգ մը անուղղամիտ եւ նենգ, ղուրնա՜զ հայաստանցիներ, նորէն մեր, Աւանդական Սփիւռքի վրայ պիտի նետեն մեղքն ու յանցանքը՝ իրենց, ինչ ըլլալնուն:

Մեզի պիտի վերագրուի իրենց ամբողջ կեղտը, բոլոր փիսութիւնները, բնորոշ անբարոյութիւնն ու որեւէ արժէհամակարգի պակասութիւնը: Իրենց հակաազգային, նոյնիսկ՝ հակամարդկային, հրէշային խոր էութիւնը:

Մեզմէ, եթէ ծայրայեղ ազատական գաղափարաբանութեան ծառայող մէկ անձ գնաց Հայաստանը – ու այդտեղ ամէն ջանք թափեց, որ այդ երկիրը դառնայ ամէն բան, որեւէ բան, բացի՝ այդ անունին տարրական չափով իսկ արժանի տեղ մը… – , այդ տարօրինակ արարածին դիմաց՝ հազարաւոր բնիկներ, տեղացիներ, զըռ-զըռ հայաստանցիներ եւ արցախցիներ կային, ու կան, որ նոյն ազգային հիմնախնդրին կապակցութեամբ, այդ մի քանի խլլոտ սփիւռքահայերէն շա՜տ աւելի բեթար են: Եթէ ոչ, վերջիններս արդէն այդքան հանգիստ չէին ըլլար, այդտեղ:

Նո՛յնը, արեւմտեան պետութիւններու ուղղակի գործակալներու պարագային:

Այնպէս որ, այս յօդուածը կարդացող որոշ հայաստանցիներ, թող չկարծեն թէ պիտի կարենան զայն շահագործածել, իրենք զիրենք ճերմակացնելու համար:

«Հայաստան»ի աղտերն ու ախտերը, imported հայերը չեն: Բուն արտադրութիւնը՝ տեղական է: Եւ յորդառատ է: )

* * *

Թաքուն կերպով երբեմն կը յուսամ որ վերեւ պարզուած այդ 80% Հայաստան տեղափոխուած սփիւռքահայերէն ոեւէ մէկը կը փորձէ հակադարձել այս հաստատ հաստատումներուս: Որպէսզի ես ալ այդ պարագային. ամենայն հանգստութեամբ, բոլո՜ր տուեալները մէջտեղ հանեմ: Տօլապները բանամ:

Օրը կու գայ… թերեւս…

Ի դէպ, մնացեալ 20%ն ալ մինչեւ այս հանգրուանը պէտք չէ որ սպասեր, այդ միւս հատուածին դիմակները պատռելու համար: Թէկուզ արդէն թափանցիկ դիմակներ էին, բայց այդքանն ալ անընդունելի էր, նկատի ունենալով նիւթին կարեւորութիւնը: Ուրեմն այդտեղ ալ, տեղի ունեցաւ cover-up :

Իսկ արդէն bluffներէ, cover-upներէ եւ սուտերէ զատ, պատրանքներէ ու խաբկանքներէ, անպարագիծ շարլաթանութենէ բացի, լկտիութենէ, կեղծիքէ եւ կեղծաւորութենէ զատ, հիմա դեռ որեւէ բան մնա՞ց արդեօք, Հայութեան մէջ: Հայութեան մասին:

Հապա եթէ, գոնէ մեր կեանքերու ժամանակաշրջանին, արդէն երբեւիցէ ուրիշ բան չկա՞ր… չէր եղա՞ծ…

Աւանդական Սփիւռքահայութիւնը դեռ չտեսաւ իր հարազատ Հայրենադարձութիւնը, իր պապենական հողերուն վրայ: Իր հարազատ՝ Դէպի Երկի՛րը:

Այդ կարգախօսը, Արեւմտեան Հայաստանի մասին էր: Որու յոյսն էր, շօշափելի հիմքն էր, երաշխիքը, ուխտն ու խոստումն էր՝ Արցախի ազատագրումը: Եւ ուրեմն մեր այդ էական ըղձանքը, վեհագոյն ձգտումը, հիմա նորէն դարձաւ՝ վերացական: Անիրապաշտ:

Այս պահին կրնանք միայն յուսալ ու մաղթել, կ’աղօթենք միայն, որ գոնէ արցախցիները կարենան կատարել իրենց հայրենադարձութիւնը: Աւանդական Սփիւռքս ալ, գոնէ ատով մխիթարուինք:

Գոնէ՝ Դէպի Շուշի՛ն տեսնենք: Դառնայ նորէն իրականութիւն:

* * *

Հայ ծնիլը՝ շատ դժուար բան է, կ’ըսեն: Հայ ապրիլն ալ, այդպէս է:

Հա, բայց… ամենասարսափելին՝ հայ ծերանալն է:

Մ. Հայդուկ Շամլեան

16 Հոկտեմբեր 2021

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք