Au mois de février 2004, il y a donc quinze ans de cela, le jeune officier de l’armée arménienne, Kourken Markaryan, était assassiné, alors qu’il dormait paisiblement, par l’officier de l’armée azérie Ramil Safarov
Les deux hommes se trouvaient à Budapest, dans le cadre d’un programme de formation de l’Organisation du Traité de l’Atlantique Nord.
Au moment de l’assassinat, l’officier arménien dormait donc, dans sa chambre. Safarov l’a surpris dans son sommeil, et l’a ainsi tué dans son lit, à coups de hache.
L’autopsie a établi que Safarov a frappé Markaryan a seize reprises, à la tête, avec sa hache, jusqu’à ce que l’officier arménien soit décapité.
Le crime ayant été commis en Hongrie, le meurtrier a été jugé dans ce pays, et en 2006, il a été condamné à l’emprisonnement à perpétuité, sans possibilité de libération conditionnelle avant 30 ans.
En 2012, cependant, les autorités de la Hongrie – membre en règle de l’Union Européenne – acceptent d’extrader Safarov vers l’Azerbaïdjan. Sous la condition d’y purger le reste de sa peine.
Dès son arrivée à Bakou, cependant, Safarov reçoit la grâce présidentielle, une promotion militaire, ainsi que de vastes bénéfices et récompenses.
À ce jour, il est considéré comme un héros national en Azerbaïdjan, où il mène une vie plus que confortable, avec tous les honneurs, en prime.
On aurait tort de focaliser seulement sur les détails physiques de ce crime, en tant que tels. Même l’injustice subséquente n’est pas le sujet fondamental, dans cet événement.
Le meurtre a certes été commis avec une lâcheté et une sauvagerie extrêmes. Bien sûr, la libération précoce du meurtrier suscite l’indignation et la colère.
Mais dans ces matières, et spécifiquement dans le conflit en question, il n’y a vraiment rien de nouveau…
Ce qu’il nous faudrait plutôt retenir, nous les Arméniens, dans cette affaire, c’est plutôt le message que l’Azerbaïdjan a voulu nous transmettre, en cette occasion aussi. Un message de détermination implacable, de cruauté absolue, et une démonstration de force, de puissance financière et politique internationale. Un message de guerre à finir.
Suite aux dernières rencontres en date entre les ministres des affaires étrangères de l’Arménie et de l’Azerbaïdjan, nous avons tous lu un certain communiqué officiel, où on nous apprend que l’on va et que l’on doit « préparer les populations pour la paix », dans le conflit de l’Artsakh.
À chaque fois qu’il en sera question, dans notre camp, à chaque fois que même la Première Dame actuelle de l’Arménie nous parlera de pacifisme, il serait probablement utile de se rappeler le meurtre de Kourken Markaryan, à Budapest, dans son sommeil. À coups de hache. Et aussi, voire surtout, de nous rappeler que son meurtrier est un héros national dans son pays, jusqu’à ce jour.
Pour parler plus simplement, l’assassinat de Kourken Markarian nous rappelle les conséquences de la cohabitation des Arméniens avec les Azéris, telle que nous les avons bien connues aussi, dans le cadre du conflit de l’Artsakh.
En tout état de cause, nous serions bien avisés de ne jamais nous endormir, dans ce sujet non plus. Et encore moins, de rêver.
Au fait, quand on y pense… Cet assassinat spectaculaire a été commis au mois de février 2004. Février… hmm…, mais c’est aussi notre mois de commémoration des massacres de Soumgaït, en février 1988.
Alors que la guerre n’avait même pas encore commencé.
Haytoug Chamlian
19 février 2019
Après avoir décapité l’Arménien, à coups de hache le Turc regarde l’heure, lors de son procès – en Europe… –
Այս կայքում հրատարակուած որեւէ յօդուած կամ գրութիւն արտատպելը, համացանցային այլ կայքէջի վրայ եւ/կամ տպագիր հրատարակութեան մէջ տեղադրելը՝ արտօնուած են, անվճար, այն պայմանով որ՝ այդ կատարուի տուեալ յօդուածի լրիւ ամբողջութեամբ, առանց որեւէ կրճատումի, ու նաեւ, նշելով նրա այս սկզբնաղբիւրը, համացանցային նախնական հասցէն: Այս արտօնութիւնը ենթակայ է չեղարկումի, եթէ այդ ուղղութեամբ հանդիսանան հիմնաւորուած պատճառներ:
Մի թասը լաւ է Երկուսը, բաւ է Բայց լաւ իմացիր Երրորդը՝ ցաւ է
Վերոգրեալ բառերը ծանօթ են որպէս մեր աննման Յարութին երգերէն մէկը:
Սակայն անոնք հարազատ աղբիւրը՝ բանաստեղծութիւն մըն է: «Երգ Գինու Մասին»: Հեղինակը՝ Հովհաննես Շիրազ:
Ուրեմն այդպէս, Ձեր վախտ, գինիին երրորդ բաժակը ցաւ էր հա՞, Մայեսթրօ:
Իսկ հապա, թէ որ՝ մեր ժամակներուն հասնէիր…
Եւ, տասներորդ գաւաթի՞ն:
Եւ այդ ալ, ոչ թէ՝ գինիի, այլ՝ Պլէք Լէյպըլ-ի…
( Ի դէպ, սոյն խմիչքը, իսկական ու յաւերժական՝ «ԻՄ ՔԱ՛ՅԼԸ», Հայոց արդի Դիւցազներգութեան կը վերաբերի: Որ նաեւ – նոյն՝ դէպի առաջ քալելո՛ւ կարգախօսային յուզիչ պատկերով -, ծանօթ է որ որպէս՝ Հայոց «Քայլ Արա՛» պատմական աննախադէպ Յաղթանակը, ի դէմ Հայ Ազգի ծայրագոյն թշնամիներուն:
Բուն ու հարազատ, Հայոց Ազատագրական Յեղափոխութեան Շարժումին պաշտօնական ըմպելին է, այդ Պլէք-ը – իր բազմաթիւ եւ բազմագոյն, տարբերակներով եւս -:
Ու այդ, Հայոց Ազատագրումի վերջնական Շարժումին ամենակարող, անդիմադրելի, բացառիկ Ղեկավարը, անհուն պաշտամունքի արժանի Առաջնորդը, Քրմապետն ու Կիսաստուածն է ՝ Ամենայն Հայոց Վեհագոյն Փրկիչ Յակոբ Քայլողեան : )
* * *
Կար ժամանակ, այլազան առիթներու, կը հաւաքուէին՝ ընկերներով: Սեղանի շուրջ:
(Հիմա արդէն, ատանկ բան չմնաց… Ամէն մէկս քաշուած է իր մութ որջին մէջ, եւ այդտեղ ինքն իր վրայ կծկուած, իր վէրքերը կը լիզէ: Յուսալով որ, դեռ կը բուժուին: Գոնէ մասամբ: )
Սեղանը՝ մահանա էր, պատրուակ : Բայց վստահաբար ոչ՝ ընկերները: Շեպե՛պը:
Իսկ հիմնական նպատակը, անշուշտ, խմելն էր:
Անդադար ու անխնայ, անյագ, ծակտակառային՝ խմելը:
Իրականութեան մէջ – սեւ ու ընտիր Յակոբ Քայլողեանը թող ներէ ինծի -, բայց այդքան ալ կարեւոր չէր, թէ ինչ կը խմէինք:
Այո, միշտ ալ, լաւագոյն ըմպելիները կ’ըլլային այդտեղ, ի պատիւ տուեալ սեղանին եւ զայն պատրաստողներուն: Բայց նոյնիսկ եթէ այդպէս չըլլար, այդ սեղանին շուրջ հաւաքուածներէն գոնէ ոմանք կրնային, ժամերով՝ փտած տախտակի ժանգոտած, խմբորած հիւթովը գոհանալ… օ՜-օ՛խ… ատով սաղ քէֆ ըլլալ…
Եւ կու գար անխուսափելի պահը, երբ պէտք է որ մէկը՝ երգէր:
Եւ այդ մէկը, ես կ’ըլլայի:
* * *
Անվերջանալի երգացանկիս մէջ – որու կատարումը, ամէն անգամ, արտակարգ համբերութեամբ կը հանդուրժէին բարի ընկերներս -, անպայման պիտի հասնէր կարգը՝ «Ատանայի Ողբ»ը հնչեցնելու…
Կոտորածն անգո՜ւթ, հա՜՜յերը թող լա՜ն…
Եւ այստեղ, եալլա, ամէն անգամ, ընկեր մը կար – միշտ ու միայն միեւնոյնը – որ՝ վրաս կ’իջնէր: [Եկէք զինք այստեղ ծածկանուանենք՝ Վազգէն…] :
Խռոված, զայրացած, բռնկած…
ՉԷ՜… չ’ըլլա՛ր… կեցի՜՜՜ր…
Ուրեմն մինչ ես կը ջանայի երգել վերոյիշեալ երգը, Վազգէնը կը պոռար… կ’ընդմիջէր… աթոռին վրայ կը գալարուէր, ինքզինքը կ’ուտէր… (Անդրկովկասի հայերը, ռուսական աւանդութեամբ, երբ որ լաւ մը խմեն, յաճախ՝ իրարու հետ մարմնապէս կը կռուին: Ուղղակի, զիրար կը ծեծեն: Մինչեւ իսկ կրնայ մէկը մեռնիլ: Դասական Սփիւռքի հայերս, նոյն պայմաններուն մէջ, ընդհանրապէս խօսքերով, նայուածքներով է որ կը կռուըտինք…) :
Տեսնելով որ իր պոռչտուքին վաբշե տախմըշ տուած չունիմ, կը սպառնար…
Կը սպառնար՝ սեղանը լքել, երթա՛լ:
Հաւանաբար այդպէս ալ իսկապէս ըրած կ’ըլլար, եթէ սեղանին վրայ դեռ լեցուն շիշեր չըլլային…
Սկիզբը, ուրիշ մարդ չէր խառնուէր այս խնդրին… ինչերնուն պէ՜տք… (իսկական եւ անսովոր իմաստութիւն մըն է ասիկա, խմողներու աշխարհին մէջ) :
Եւ Վազգէնը, աչքերը խոշոր-խոշոր բացած, վիզի վրայի մօրուքը, խըրթ-խըրթ՝ ձեռքին եղունգներուն ետեւի կողմէն, ջղային կերպով քերելով, քերթելով, կը շարունակէր բողոքել, սաստել… երթալէն աւելի տաքնալով…
Չէ՛, ակամ… այդ ի՞նչ ըսել է… սա սի՛քթիրիճի երգը նորէն մի՛ երգէր, եաօ…
Տեղ մը կը հասնէինք, ուր այլեւս որոշ տղաք կը փորձէին մեղմօրէն զինք զսպել, հանդարտեցնել… Վազգէն, ձգէ ակամ… իշտէ գիտես, մեր Հայդուկն է, կ’երգէ կոր..
Չէ՜՜… չ’ըլլա՛ր… Հայրուկ-մայդուկ ես չե՛մ գիտեր… (հա, բայց մայրս գոնէ, այս նիւթին մէջ երբեք չէր մտներ… սակայն եթէ այս էական, ճակատագրական, ծանրագոյն խնդիրն ու բախումը՝ Վազգէնին եւ իմ միջեւ չըլլար, այլ նուազ բարեկամ ընկերներու միջեւ, հաւանաբար այդ կողմերն ալ կրնային երթալ, իր անհուն ու անսանձ ցասումին պատկերազարդ մասերը… բայց մեր միջեւ, անկարելի էր այդ սուրբ սահմանները անցնիլ… )
‘լան, ակամ՝ ողբալ, լալ, ի՞նչ ըսել է… մենք այլեւս միայն՝ յաղթական ենք… ճիվե՛րս կերեր են, մեզ լացընողները… թող գան հիմա փորձեն լացնեն, նայիմ… կը տեսնենք թէ ո՛վ կու լայ… չէ՜… պե՛ս պաա, պե՛ս.. այդ ժամանակները վերջացած են… այլեւս մե՛նք միայն իրե՛նց պիտի լացնենք, ողբացնենք, իրենց մամի՛կը պիտի…. (տեսա՞ք, ինչ ըսի… թիրախէն կախեալ է, ի գործ դրուած բառամթերքի. կատաղած ընկերս իմ Մամայիս մասին շշունչ մը չէր հաներ, իր այս բնորոշ պոռթկումին մէջ… սակայն այդ ինքնազսպումին տեղը կը հանէր՝ թուրքերուն մամաներո՜ւն, քոյրերո՜՜ւն, թանթիկներո՜՜՜ւն եւ մեծ-մամաներո՛ւն առնչութեամբ…)
Ի՞նչ Ատանայի ողբ, ի՞նչ բան… մի՛ երգեր… վերջացա՛ւ, այդ ամէնը…
Հիմա, մենք պետութիւն ունինք… հզօր եւ անյխաղթելի Հայաստան ունինք… ազգային բանակ ունինք…
Ազատագրուած Արցա՛խ ունինք
Շուշի ունի՜նք… գոնէ Շուշիդ յարգէ՛…
Շուշի ունինք…
* * *
. Այստեղ, պահ մը թողնելով որ Վազգէնը շարունակէ իր գայթակղած պոռալ-կանչելները, հէլէ բացատրուիմ:
Ազգային տեսանկիւնէն, ինծի համար – այն ժամանակ… -, Ատանայի Ողբը լացի պատճառ չէր:
Այլ նախ եւ առաջ՝ մեր նահատակներու յիշատակում: Էն վախտ, Արցախի նշանակալից մխիթարութեամբ, խոր սփոփանքով. զորս սակայն պէտք չէ որ մոռացութեան մատնէր մեր այդ անցեալի նահատակները, անոնց անասելի տառապանքն ու դաժան ճակատագիրը:
Շնորհիւ Արցախին սակայն, այդ նոյն երգը նաեւ՝ դեռ գալիք վրէժի եւ հատուցման հեռանկարներու ոգեկոչումն էր: Ուխտն էր:
. Բայց նաեւ զուտ անձնական, ընտանեկան գետնի վրայ, ինծի համար այդ երգին մէջ կար արդէն ծայրագոյն Ողբերգութիւնը յաղթահարելու հաստատումը, Հայոց Վերականգնումի ու Վերելքի, ի գործ դրուած պատգամը: Փաստն ու ապացոյցը, արդէն:
Արդարեւ, մեծ-հայրս – Մամայիս Պապան -, վերապրած էր՝ Հայոց Ցեղասպանութեան: Զինք Տէտէ կը կը կոչէինք:
Ինք ու իր ընտանիքը, 1915ին, Ատանայէն տեղահանուած էին, եւ ուղարկուած Մահուան անապատները:
* * *
Յանուն պատմական ճշգրտութեան, այստեղ յստակացնեմ:
Տէտէս ծնած էր՝ Կեսարիա:
1985ի եւ 1909ին, իր ընտանիքը անցած էր ցեղասպանական ջարդերուն ընդմէջէն, Կեսարիոյ եւ Ատանայի մէջ:
Վերոյիշեալ երգը, կը վերաբերի՝ Ատանայի 1909ի ջարդերուն:
Մեծ-հայրս ուղղակի ենթարկուած էր Ցեղասպանութեան՝ 1915ին:
Այդ թուականին սակայն, ինք ու ընտանիքը կ’ապրէին՝ Ատանայի մէջ: Եւ այդտեղէն է որ սկսած է իրենց եղեռնական գողգոթան:
Այս տուեալներու հիման վրայ է որ, ինծի համար վերոյիշեալ երգը՝ Տէտէյիս Երգն է:
* * *
Ի դէպ Մեծաս, Մամայիս Մաման, ինք ալ ողջ մնացած էր՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին:
Նոյնպէս Կիլիկիայէն սկսած է իր եւ իր ընտանիքին տառապանքներու եւ սպանութեան ճանապարհը, անապատներուն մէջէն…
Եւ այսպէս, Տէտէս ու իր կինը Մեծաս, երկուքն ալ որբացած էին, Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին:
Իրենց երեխայի աչքերուն առջեւ տեսնելէ ետք իրենց ընտանիքի անդամներու երկար տառապանքը, չարչարանքները եւ մարտիրոսութիւնը:
Բայց, ողջ մնացած էին…
Եւ Լիբանանի մէջ, այդ ամէնէն ետք, վերականգնած էին իրենց կեանքերը:
Դեռ անկէ անդին, ճակատագրական մակարդակի վրայ, հոյակապ ապագայ շնորհած էին իրենց զաւակներուն, եւ թոռներո՛ւն:
Իրենց երեք զաւակները դարձած էին՝ դեղագործ, փաստաբան եւ բժիշկ: Երկու դուստրերուն պարագային, յաւելեալ արտակարգ իրագործում մըն էր, այդ: Այդ ժամանակներուն համար… (Նոյն իմաստով, Մեծաս ալ կարողացած էր ուսում ստանալ, Լիբանանի Ճեմարանի ամենաառաջին դասարանին աշակերտը դառնալով: Շնորհիւ Լեւոն Շանթի քաջալերանքին, պնդումին…)
Իսկ իր մանչ զաւակին պարագային, Տէտէս, ապահովելէ ետք անոր համալսարանական վկայականի ձեռքբերումը, զինք ուղարկած էր մինչե՜ւ Գանատաները, որպէսզի ան այդտեղ ամբողջացնէ բժշկական ուսումի մասնագիտական աստիճանը: Եւ այդ ուղիով է որ ան մնաց այդ հոյակապ երկիրը, դարձաւ գանատացի բժիշկ…
Մանկութեան, իր անմիջական ընտանիքին մահը տեսած մարդը, որուն համար, նիւթականէն անդին, նաեւ ինչպիսի հոգեկան զոհողութիւն մըն էր՝ իր մէկ հատիկ մանչ զաւակէն այդպէս բաժնուիլը, ի՛նք ուզած էր, պնդա՛ծ էր, ամէն զոհողութիւն կատարած էր՝ որ ան երթայ Գանատա, այդտեղ ստանայ բժշկական մասնագիտութիւնը:
Քանի որ Տէտէս, ինչպէս որ իր նման բիւրաւոր հայորդիներ, թէկուզ Ցեղասպանութեան վերապրող էր, բայց այնուհանդերձ, ինքն իրեն համար չէ, որ կ’ապրէր: Այլ՝ յաջորդ սերունդին համար:
Քանի որ Աստուած իրեն առիթը շնորհած էր, կարենալ այդպէս ընելու: Պարտական էր, Անոր հանդէպ:
Եւ նաեւ, ձեւով մը, իր կեանքը արդէն վերջացած էր, Ցեղասպանութեան անապատներուն մէջ: Թող իր զաւակները, կեանք ունենային:
Այդ ձեւով է որ ուրեմն, նաեւ, իր վրէժը կ’առնէր: Ձախողութեան կը մատնէր թուրքերուն ձեռնարկած Հայոց Ցեղասպանութիւնը:
Պէտք է ընդգծել որ այս մարդը, շատ հանդա՜րտ ու հանգիստ մարդ մըն էր:
Դանդաղ կը շարժէր, ժպտերես էր: Շատ քիչ կը խօսէր, եւ երբ որ խօսէր մեղմօրէն կը խօսէր, եւ միայն եթէ կարեւոր բան մը ունէր ըսելիք: Նաեւ, սոսկալի երգիծանքի ոգի ունէր: Իր այդ ժպիտը, յաճախ իմաստասիրական նուրբ քրքիջ մըն էր…
* * *
Այս բոլոր բացատրութիւնները որ կու տամ իր մասին, Տէտէս, ինք, երբե՛ք այսպիսի բաներ չէ ըսած: Բնաւ, ոչ մէկ ձեւով:
Ինծի կը մնար, հասկնալը… Եւ այստեղ արձանագրելը: Որպէսզի իմ զաւակներս եւ – տա Աստուած – թոռներս ալ, կարդան:
Ինք լաւ գիտեր սակայն, որ ես պիտի կատարեմ, ասիկա…
* * *
Բայց Տէտէս ոչ միայն իր տղան փրկեց Լիբանանէն, այլ նաեւ… զիս:
Արդարեւ ես ինքս, կարողացայ Լիբանանի անվերջանալի պատերազմէն դուրս գալ եւ Գանատա հաստատուիլ, շնորհիւ Ատանայի վերապրող՝ Տէտէյիս:
Պարզեմ, թէ ինչպէս:
Ատանայէն՝ Մեծ Եղեռնի անապատները նետուած, վերապրող Տէտէս, Լիբանանի մէջ ամուսնանալէ եւ ընտանիք կազմելէ առաջ, ուսանած է Ֆրանսայի մէջ:
Ու նաեւ ծառայած է այդ երկրի Բանակին մէջ: Ոչ որպէս զինուիր, այլ ռազմական վարչութեան մէջ պաշտօնեայ:
Շնորհիւ իր այդ վաստակին (եւ հաւանաբար նաեւ, քանի որ Ֆրանսան կը ջանար իր մեղքն ու յանցանքը քաւել, յատկապէս Կիլիկիոյ հայերու նկատմամբ…), Տէտէս ստացած էր` Ֆրանսայի քաղաքացիութիւն:
Այդ կարգավիճակը ժառանգուեցաւ Մամայիս, ապա ինծի, եղբօրս եւ քրոջս: Որպէս ի ծնէ քաղաքացիութիւն:
Առանց ատոր՝ 1982ի աշնան, տասնըեօթը տարեկանիս, անկարելի՛ էր որ ես կարողանայի մտնել Գանատա: Ու անկէ ետք միայն, կարենալ կանոնաւորել այդ երկիրը ներգաղթողի իրավիճակս: Որմէ ետք, հանգրուանաբար, Գանատա եկան անմիջական ընտանիքիս միւս անդամները: Եւ ես, եղբայրս եւ լուսահոգի քոյրս ամուսնացանք եւ զաւակներ ունեցանք, Գանատայի մէջ:
Եւ ուրեմն նաեւ Տէտէյիս շնորհիւ է որ, Գանատայի մէջ, հանդիպեցայ կնոջս Այտային: Եւ շնորհիւ իրեն է որ մեր զաւակները, ծնան Գանատացի:
* * *
Վազգէն, ակամ… հիմա հասկցա՞ր մը, թէ ինչու եւ ինչ իմաստով, իմ ծուռ ու խրպոտ ձայնովս, կ’երգէի Ատանայի Ողբը, մեր այդ ընկերական սեղաններուն շուրջը…
Ամբողջ կեանքիս էական պա՛րտքն էր, որ ես ամէն անգամ, այդ առիթներով, անպայման երգէի՝ Ատանայի Ողբը:
Ուրեմն պէտք էր որ, գոնէ այն ժամանակ, ձգէիր որ հանգիստ երգեմ զայն:
Քանի որ, էն վախտ, Արցախ ունէինք…
Եւ այդ օրերուն, իմ անձնական պարագայէս անկախ, կրնայինք ըսել որ, ազգային գետնի վրայ եւս ՝ երանի թէ մեր բոլոր ողբերգական երգերը, դեռ այդքան լաւ ու փառաւոր, յաղթական տեղ հասնին, բոլորիս համար: Արցախին հասած, Արցախով մեր հասած, այդ տեղը…
Ի դէպ, ուրեմն ասկէ ետք, Վազգէն… այսուհետեւ քու, այդ անցեալի մօտեցումովդ, կրնա՞մ այդ երգը երգել… Հիմա կարելի՞ է, լալ: Սգալ:
Բայց հիմա ալ, Արցախի եւ մեր բազմահազար երեխաներուն կորուստէն ետք, ինծի համար անհանդուրժելի դարձաւ, յատկապէս այդ երգը, երգելը…
Երկու տողը, չեմ կրնար երգել:
Եթէ պատահի որ մտքիս մէջ յանկարծ հնչէ, եթէ ոտքի եմ, բառացիօրէն՝ պէտք է որ աթոռ մը գտնեմ, նստիմ, ինքզինքս հաւաքեմ:
Արցախի եւ այդտեղ նահատակուած մեր անգին տղոց կորուստով, այո… Ատանայի Ողբը, դարձաւ միայն՝ Ողբ:
Հայդուկ Շամլեան
20 Ապրիլ 2024
Յ.Գ.1 ՝ Վերոյիշեալ մեծ-հայրս փորձեց էր իր յուշերը գրել: Սկսաւ, բայց ցաւին չդիմացաւ, ընդհատեց աշխատանքը: Եւ ինծի յանձնեց, ինչ որ կարողացած էր գրել:
Յ.Գ.3 Իր մահուան յաջորդող օրերուն գրուած յօդուած մըն ալ՝ ֆրանսերէնով: Նախնական տարբերակով մը, հրատարակուած է «Հորիզոն»ի ֆրանսերէն պարբերականին մէջ – որ մի քանի ամիս ջանացինք մէջտեղ բերել – : Կարծեմ նաեւ զայն հրատարակեցի Մոնթրէալի Համալսարանի Իրաւաբանական Դպրոցին թերթին մէջ, որուն խմբագրական կազմին մէջ էի:
Երէկ, ԼՏՊական յատկապէս խղճալի, զավալլը անձ մը, որ հիմա ՀՀի իշխանաւոր մըն է, արտայայտեց այն միտքը, որ՝ պէտք է որ մենք հայերս Հայոց Ցեղասպանութեան մարտիրոսներուն անուն-մականունները հաւաքենք, մանրակրկիտ կերպով, եւ զանոնք պաշտօնապէս արձանագրենք::
Ասոր վրայ, եալլա՜… Վլվլուկ մըն է որ փրթաւ, նորէն:
Վա՜յ, այս ի՛նչ խօսք է… ասիկա ճիշդ թուրքերուն ուզածն է պէէէ, ասիկա կը նշանակէ՝ կասկածի ենթարկել Հայոց Ցեղասպանութիւնը՜, ceci cela :
* * *
Ի գին, անգամ մը եւս եւ արդէն ըստ սովորութեան՝ «վատ մարդ»ը հանդիսանալու, ձեզի յայտնեմ եւ բացատրեմ հետեւեալը:
Այդ փաշինյանիսթ արարածին՝ ԸՍԵԼ ՈՒԶԱ՛ԾԸ, ըստ խորքի եւ ըստ էութեան, համազօր չէ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը կասկածի ենթարկելու: Նոյնիսկ, ընդհակառա՛կը:
* * *
Օղլում, ըսել ուզածը այն էր որ՝ Հայոց Ցեղասպանութեան յիշատակը եւ յիշատակումը լաւապէս, աւելի ուժգին կերպով գրանցելու համար Աշխարհի Յաւերժական Յիշողութեան մէջ, եւ նաեւ առ ի յարգանք մեր մարտիրոսներուն, եկէք՝ աշխատինք, ջանք թափենք, եւ սոյն նահատակներուն տանք՝ անուն-մականուններ:
Այս բացատրութեան լոյսին տակ, հանդարտօրէն մտածենք այս մասին:
* * *
Ստիպուած չենք մէկ ու կէս միլիոն անուն-մականուններ գրանցել:
Բայց մինչեւ այսօր, մէկ ու կէս… հազա՛ր հատին անունները, դուք տեղ մը տեսա՞ծ էք: Պաշտօնապէս գրանցուած:
Այսինքն, ուրեմն ի՞նչ… մէկ ու կէս հազազ զոհե՞ր իսկ չկան, մեր Ցեղասպանութեան վերաբերեալ !?
Հաւաքենք ինչ որ կրնանք: Ինչ որ հնարաւոր է, նկատի առնելով այն պայմանները որոնց մէջ տեղի ունեցաւ Ցեղասպանութիւնը, 1895էն մինչեւ 1920 ժամանակամիջոցին:
Յետոյ բացատրենք եւ հիմնաւորենք թէ ինչո՞ւ անհնար է բոլորին անուն-մականունները գտնելը: ( Ի դէպ, այս ուղղութեամբ գոնէ, լուրջ, մասնագիտական աշխատանք մը տարած է՝ Raymond Kevorkian-ը: )
* * *
Մէյ մըն ալ, մենք մեզի հարց տանք… մինչեւ հիմա, խի՞ այս նիւթով զբաղուող հայկական կազմակերպութիւնները չեն ձեռնարկած այսպիսի տարրական աշխատանքի մը… թերեւս բաներ մը ըրած են, բայց կէս-կատար… կէս ձգելով աշխատանքը:
Կատարուած մասնակի աշխատանքին արդիւնքները իսկ, կորսուած են !!
Օրինակի համար, ութանասունական թուականներուն սկիզբները, Քանատայի մէջ, երկու ընկերներ ունիմ որոնք խլխլած օթօնին առած ճամբայ ելած են, ամբողջ երկրի տարածքին հանդիպելու համար Ցեղասպանութեան վերապրողները: Եւ իրենց camcorderով, VHS քասէթներու վրայ, արձանագրած են անոնց մանրամասն վկայութիւնները: Եւ ուրեմն ներառեալ անոնց աչքերուն առջեւ սպաննուած անձերուն, ընտանիքի անդամներուն անունները:
Հիմա ո՞ւր են այդ քասէթները, ակամ…
Հաաա…
* * *
Եւ ասիկա, Աւանդական Սփիւռքի՛ն գործն էր: Քանի որ այդտեղ էին ու կը մնան Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու զանգուածային մեծամասնութեան ժառանգորդները…
Բայց, ո՞վ սիրտ ունի աշխատելու, պապամ… լուրջ եւ իսկական գործ կատարելու…
Երբ որ, կրնաս պարզապէս տարին մէկ օր տրամադրել այս նիւթին… Աղուոր ցոյցի մը մասնակցիլ, այդտեղ բաներ մը պոռպռալ, եւ գոհանալ որ դուն քու պարտականութիւնդ կատարեցիր…
Ամէն մէկս, մենք մեզի՛ համար, մեր տուներուն մէջ՝ ունի՞նք ցանկը մե՛ր ընտանիքին, մեր գերդաստանին այն անդամներուն, որոնք զոհուած են Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին:
Ուրեմն, անոնք չե՞ն զոհուած…
Մեր վերապրած ծնողները կամ մեծ-ծնողները, իրենց աչքերուն առջեւ, տեսած էին անոնց անասելի մարտիրոսութիւնը:
Գրի առա՞ծ ենք, անոնց՝ մեզի պատմածները…
* * *
Այստեղ, կէտ մը ալ նշեմ:
Օրինական, իրաւաբանական գետնի վրայ՝ Ցեղասպանութեան անժամանցելի ոճիրը, ԿԱՊ ՉՈՒՆԻ զոհերու թիւին հետ:
Պատերազմի մը ընթացքին, պետութիւն մը կրնայ երկրի մը բնակչութեան մէջ հարիւր հազարներով մարդոց – անզէն ժողովուրդի – մահը պատճառել, սակայն այդ թուաբանական տուեալը չէ, ինքնին, որ պիտի հաստատէ թէ կատարուածը Ցեղասպանութիւն է, կամ ոչ:
Մինչ, մի քանի հազար անձերու մահուան պարագային, կրնայ հաստատուիլ որ տեղի ունեցած է՝ Ցեղասպանութիւն:
* * *
Իսկական օրինակներ տամ:
Ճափոնի քաղաքներուն վրայ նետուած երկու հիւլէական ռումբերու զոհերուն թիւը, չհաստատեց որ ատիկա ցեղասպանութիւն էր:
Մինչ, նախկին Յուկոսլավիայի մէջ տեղի ունեցած դէպքերու կապակցութեամբ, Միջազգային Դատարանը քննարկած եւ հաստատած է որ տեղի ունեցածը՝ ցեղասպանութիւն էր:
Որպէս եզրակացութիւն դատավարութեան մը, ուր նկատի առնուած ընդհանուր զոհերուն թիւը՝ անստոյգ էր: Մինչ ուղղակի մեղադրեալին առնչութեամբ, որ դատապարտուեցաւ որպէս ցեղասպանութեան ոճիրի հեղինակ, նշուած զոհերուն թիւը… եօթը հազարի շուրջ էր:
Այս կայքում հրատարակուած որեւէ յօդուած կամ գրութիւն արտատպելը, համացանցային այլ կայքէջի վրայ եւ/կամ տպագիր հրատարակութեան մէջ տեղադրելը՝ արտօնուած են, անվճար, այն պայմանով որ՝ այդ կատարուի տուեալ յօդուածի լրիւ ամբողջութեամբ, առանց որեւէ կրճատումի, ու նաեւ, նշելով նրա այս սկզբնաղբիւրը, համացանցային նախնական հասցէն: Այս արտօնութիւնը ենթակայ է չեղարկումի, եթէ այդ ուղղութեամբ հանդիսանան հիմնաւորուած պատճառներ:
