Հայաստանը Disneylandի հետ շփոթելու որոշ հայկական հակումներ մէկդի դնելով, 2008ի Երեւանյան, այսպէս կոչուած՝ «Մարտի 1»ին վերաբերեալ, ահա մի քանի նուազագոյն դիտարկումներ: For the record:
. Առաջին Նախագահին, վերջին օրը՝ տունը մնալը, ինքնին փաստ մըն է որ նա շատ լաւ գիտէր, թէ ինչ կերպով պիտի վերջանար իր սկսած ու ղեկավարած փողոցային շարժումը :
Լաւ գիտէր, ուղիղ փորձառութեամբ :
Քանզի ինք ալ, – վստահաբար անբիծ, անթերի, մաքրամաքո՜ւր – ընտրութիւններու յաջորդող փողոցի բողոքին դէմ՝ բանակը իջեցուցած էր:
1996-ին, բողոքող անզէն քաղաքացիներու դէմ, Երեւանի մէջ՝ հայ զինուորներ, ռազմական հրասայլեր:
Մինչ, իր Ներքին Գործերի նախարարը կը յոխորտար թէ՝ մի քանի հարիւր ցուցարարներ որ այդպէս սպանես, մնացեալները արդէն տուն կը փախչին, ու վերջ:
. «Մարտի 1»ի զոհերի իրաւայաջորդներու ամենահռչակաւոր փաստաբաններէն երկուքը, իրենց այդ յաճախորդները լքեցին, ու դարձան՝ հիմա էլ Փաշինյանին ծառայող, շինծու, իբրեւ թէ «Սահմանադրական Դատարան»ի անդամներ:
«Մարտ-1»ի վերաբերեալ իրենց տասը տարիների պոռչտուքին շնորհիւ…
Ի դէպ, այդ նոյն, Փաշինյանի «Սահմանադրական Դատարան»ն է որ, վերջ դրաւ՝ Քոչարյանի դէմ ձեռնարկուած «Մարտի 1»ի վերաբերեալ «դատական» խեղկատակութեան:
. «Մարտի 1»ով աւարտած փողոցի շարժումը կը միտէր հաստատելու, թէ Սերժ Սարգսյանի ընտրութիւնը որպէս նախագահ, ապօրինի էր:
Սակայն այդ շարժումին հիմնական կազմակերպիչներէն մէկը, Առաջին Նախագահի Արտգործ նախարարը, դեռ մինչեւ այսօր, Դանիայում ՀՀ դեսպանի հանգիստ կեանքն ու փափուկ բարիքները կը վայելէ:
Պաշտօն մը, զորս նա ընդունած է… Սերժ Սարգսյան նախագահից:
* * *
Աւելի յստակ ըլլանք (մթին հանելուկներով արտայայտուողների քանակը արդէն շատ է, այս օրերին) :
Նաեւ, պարկեշտ ու արդար լինենք…
Փաշինյանը, էն վախտ՝ երկրորդական, երրորդական դերակատար մըն էր: Խանդավառ չըրախ (աշկերտ) մը…
Արդարեւ, զինք – որպէս դիւրին գործիք – օգտագործում ու շահագործլում էր Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը: Որու աջ բազուկը, նոյն օրերին՝ Ալեքսանդր Արզումանյանն էր:
Վերջում, միայն սոյն երկրորդական դերակատարն է, որ բանտ նստաւ…
Մինչ ԼՏՊ-ն շարունակուեցաւ համարուիլ մե՜ծն «իմաստուն» մը:
Արզբումանյանն ալ՝ Դանիայի դեսպանն է հիմա: “Something is rotten in the state of Denmark”, պիտի ըսէր Շէյքսփիրը…
2018էն սկսեալ սակայն, Փաշինյանն է որ բոլորին, բոլորի՛ն… սարքեց:
* * *
«Մարտի 1»ի կապակցութեամբ, կայ՝ բացառապէս հակաքոչարյանական որոշ մօտեցում մը. որ զուտ տեսականօրէն, վերացականօրէն, կրնայ ճիշդ հանդիսանալ: Կատարեալ (այսինքն՝ երեւակայական) աշխարհի մը մէջ:
Որոշ տարիք մը անցած, սովորական մահկանացուներուս համար սակայն, Բացարձակի մէջ կարելի չէ դիտել ու դատել իրականութիւնը:
Այդ վեհ ու առաքինի, վերերէ՜ն թռչող մօտեցումը, վստահաբար չի վերաբերիր Հայաստանի մասնայատուկ իրականութեան: Ոչ ալ, ի դէպ, մեծաթիւ ուրիշ երկիրների իրականութեան, ներառեալ արեւմտեան երկիրներ:
* * *
Հայաստանի մէջ, տուեալ հանգրուանին, անկարելիութիւն մըն էր որեւէ պետականութիւն ունենալ, ոչ իսկ տարրական կամ իսկ ձեւական պետականութիւն մը, առանց որ, դժբախտաբար, այդ արիւնը թափուէր:
Եւ այդ ուղղութեամբ, դրա ցայտուն ապացոյցն է՝ այժմու կացութիւնը:
* * *
Մինչեւ այն ատեն որ, Երեւանյան «Մարտի 1»ի կապակցութեամբ, խուլերի բանավէճից լրիւ դուրս կը պահուի՝ փողոցի սանձարձակութեան եւ բրտութեան ճարտարապետների, կազմակերպիչների, ղեկավարների եւ հրահրիչների նշանակալից պատասխանատւութեան բաժինը – որու կապակցութեան, ի դէպ, ցարդ շատ աւելի են լուրջ փաստերը, քան՝ թէ հակառակ կարծիքի առնչութեամբ -, ապա այդ մօտեցումը ունեցողները թող չզարմանան, որ այս նիւթին առնչութեամբ – եւս -, Հայութեան մէջ տեղի կ’ունենայ՝ բեւեռ ացում:
Հրեշտակապաշտութիւն (angélisme) խաղացողները, գոնէ թող բարեհաճին անխելքի տեղ չդնել՝ լուրջ եւ իրատես – նաեւ՝ լաւատեղեա՛կ – մնացեալներս:
Keep it real.
* * *
«Մարտի 1»ը, Երեւանի «արաբական գարուն»ին, «գունաւոր յեղափոխութեան», Հայաստանում ինքնակործան պետական յեղաշրջումի՝ առաջին լուրջ փորձին, աւարտն էր:
Դրա ափսոսալի, ողբերգական եւ անխուսափելի յանգումը:
Այդ փորձը, այդպէսով ձախողեցաւ:
Դրա արիւնալի հետեւանքներու առաջին գիծի պատասխանատուները, այդ օրերի փողոցին ղեկավարներն են:
2018ի Երեւանյան Գարունը, այդ նախապէս ձախողած պետական յեղաշրջման փորձի կրկնութիւնն էր: Աւելի վարպետ կերպով կատարուած: Որ այս անգամ, փառաւոր կերպով յաջողեցաւ:
Ու դրա ուղղակի հետեւանքն է՝ Հայոց այժմու – ու դեռ ընթացիկ – Աղէտը: Տասը տարիով ուշացած, շնորհիւ 2008ին՝ Պետութեան պատասխանատուների անհրաժեշտ եւ ցաւագին գործունէութեան:
* * *
Այդ ողբերգական օրերուն, Հայկական Պետութեան ի գործ դրած ինքնապաշտպանական միջոցները, զուսպ էին: Արհեստավարժ կերպով կատարուեցան:
Արդարեւ, շատ մը ուրիշ երկիրներում – ներառեալ արեւմտեան երկիրներ- , նոյնանման պայմաններում՝ աւելի մեծ կրնար հանդիսանալ զոհերի քանակը:
* * *
Փաշինյանը, վերջիվերջոյ, հմուտ ու վարպետ քաղաքագէտ մը դարձաւ:
Մէյ մը որ նա – ընդհանուր առմամբ – ամրապնդեց իր վարչակարգը, ու նաեւ Քոչարյանը չէզոքացուց որպէս իր քաղաքական հակառակորդը, նա վերջ դրաւ՝ «Մարտի 1»ի վերաբերեալ անոր «դատական» հետապնդումին:
Քանզի ինք լաւ գիտէր որ, եթէ իսկական դատավարութիւն տեղի ունենար, անհնար պիտի ըլլար ծածկելը՝ իր ու իր այժմու – ներքին ու արտաքին – դաշնակիցներուն համար, խորապէս վնասակար բացայայտումներ:
Well played, well played…
Chapeau bas.
Մ. Հայդուկ Շամլեան
01 Մարտ 2023
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…