Թուրքերուն ուզած «թրքական միջանցք»ը՝ յատուկ ճանապարհ մըն է, որ կ’անցնի Հայաստանի վրայէն, բայց չի պատկանիր Հայաստանին:
Կը պատկանի, թուրքերուն:
Ադրբեջանը կը միացնէ Թուրքիոյ, Նախիջեւանի հանգստեան գօտիով:
Եւ ուրտեղէն պիտի անցնին, երկու ուղղութիւններով, թուրքերը՝ երբ որ կ’ուզեն, ինչպէս որ կ’ուզեն, ինչ նպատակով, ծրագրով, միտումով կամ պատճառով որ կ’ուզեն: Առանց որ Հայաստանի որեւէ բան ունենայ ասելիք:
Հայաստանի կողմէ՝ ոչ մէկ մուտքի սահման/ստուգում, ոչ մէկ ելքի սահման/ստուգում, եւ Հայաստանի տարածքէն անցնող լման ճանապարհին վրայ՝ ոչ մէկ վերահսկողութիւն, ոչ մէկ միջամտութեան իրաւասութիւն:
Այդ ճանապարհէն անցնելու համար, հայերը, իրենք պէտք է որ արտօնութիւն ստանան՝ թուրքերից: Ապա այդտեղ ենթարդկուին՝ թրքական վերահսկողութեան:
* * *
09 Նոյեմբեր 2020ի զինադադարի համաձայնագրին մէջ, չկայ այդպիսի բան:
Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի պաշտօնական ստորագրութիւնները կրող, այդ փաստաթուղթին մէջ, թրքական միջանցք՝ յօ՛խ:
Եւ այդ փաստաթուղթը փոփոխութեան ենթադրող, անոր համազօր, որեւէ ուրիշ փաստաթուղթ՝ չկայ: Ցարդ, չկայ:
Այդ պաշտօնական, գրաւոր եւ ստորագրուած համաձայնագրին մէջ գրուած է սակայն, որ՝ Ադրբեջանի եւ Հայաստանի մէջ, բոլոր ճամբաները, տրամադրելի, գործածելի պիտի ըլլան, երկու երկիրներուն:
Առանց որ այդ ճամբաները դադրին տուեալ երկրին մաս կազմելէ:
Փաշինյանի վարչակարգը, լիովին պատրաստ է յիշեալ զինադադարը նաեւ այդ պայմանը, ի գործ դնելու:
Իսկ արդէն Թուրքիոյ կը մնայ՝ իր սահմանը բանալ, Հայաստանէն եկող երթեւեկին համար:
Եւ այդպէսով, բարի ճանապարհ, բոլորին…
Առանց որեւէ զիջումի՝ Հայաստանի տարածքին վերաբերող, Հայաստանի ինքնիշխանութեան առնչութեամբ:
* * *
Վերեւ բացատրուած, այդ «թրքական միջանցքը», Փաշինյանի եւ իր վարչակարգին համար, հանրային կերպով իրենց գործածած բառերովը իսկ՝ «կարմիր գիծ մըն» է:
Գոնէ մինչեւ այսօր, իրապէս ալ, այդպէս է:
Ի հարկին, պատրաստ են ամբողջական պատերազմի վերաբռնկումին, շարունակութեան՝ այդ կարմիր գիծին պատճառով: («Պատերա՞զմ, ուրեմն պատերազմ») :
* * *
Վերջերս, բանաւոր յայտարարութիւններով, Փաշինյանը ճանաչեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութիւնը:
Շատ մը հայեր շատ խռովեցան, այդ յայտարարութեամբ: Զայն համարելով Արցախը վերջնական յանձնումը՝ Ադրբեջանին: Նիւթէն չշեղելու համար, այստեղ մէկդի պիտի թողեմ այս նիւթին այդ կէտը: Ըսեմ միայն որ, Արցախի համար, գործնականօրէն շատ բան չեն նշանակէր, այդ խօսքերը…
Սակայն պիտի ընդգծեմ հետեւեալը:
Այս պահին, Փաշինյանը անմիջական, առաջնահերթ մտահոգութիւնը – եւ նաեւ՝ առաջնակարգ պետական պատասխանատւութիւնը -, Հայաստանն է:
Երբ ինք այդպէս, Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութիւնը ընդունեց, այդ նոյն յայտարարութեամբ, Ադրբեջանը կատարեց փոխադարձ ճանաչումը՝ Հայաստանի տարածքային ամբողջականութիւնը:
Ինչ որ կը նշանակէ՝ թուրքերու կողմէ հրաժարում, վերեւ բացատրուած այդ «թրքական միջանցք»ի պահանջքէն:
Անխելք բան մը չէ ասիկա, Փաշինյանին կողմէ:
Գործնական գետնի վրայ, ապարդիւն է, ափսոս:
Բայց լրջօրէն մտածուած է:
Երանի թէ առաջ ալ, այսքան խելք գործածէր, նոյն Փաշինայնը…
Իսկ նկատի ունենալով որ իր ներազգային հակառակորդները, փաստօրէն, կարողութիւնը չունին Հայութիւնը ձերբազատելու այս արարածէն, արգիլուած չէ մխիթարուիլը, որ գոնէ անոր գլխուն մէջ սկսած է խելք բուսնիլ: Թէկուզ շնորհիւ յորդառատ ոռոգումին՝ մեր երեխաների արիւնով…
* * *
Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ, հաշտութեան/խաղաղութեան դաշնագրի մը միտող բանակցութիւնները, տեղի կ’ունենան երկու անջատ, հակառակորդ ճակատներու վրայ:
Եւրոպա/ԱՄՆ/ՆԱՏՕ, եւ Ռուսաստան:
Այսպէս է, ժամանակէ մը ի վեր:
Մէյ մէկ կողմ, մէյ մը միւս կողմ, կը հանդիպին եւ կը բանակցին: Տուեալ կողմի ճնշումներով, գործօն հովանաւորութեամբ:
Ի դէպ, այստեղ ալ ընդգծեմ՝ այս հանգրուանին, Փաշինյանը հարկադրաբար ինկած է այսպէս, նաեւ՝ արեւմտեան պետութիւններուն գիրքը, այն պատճառով որ Ռուսաստանը անկարող է Հայաստանի խնդիրները լուծելու: Իսկ իբրեւ թէ Ռուսաստանին ենթարկուած, այդ ՀԱՊԿ ըսուածի միւս անդամները, լրիւ՝ թուրքերուն կողմէն են: Ոմանք նոյնիսկ, ուղղակի թուրք են:
Աւելի յստակ ըլլամ, մինչե՜ւ Հոկտեմբեր 2020, Փաշինյանը կ’ուզէր Հայաստանը հեռացնել Ռուսաստանէն, եւ մօտեցնել՝ Արեւմուտքին:
Սակայն անկէ ի վեր, այդպէս չէ:
Ինք հիմա կ’ուզէ միայն, որ մէկը Հայաստանի օգնութեան հասնի:
Ով որ ըլլայ, ան:
* * *
Երկու օր առաջ, Փաշինյանը եւ Ալիեւը բանակցային հանդիպում մը ունէին: Փութինի հետ:
Ալիեւը, Հայաստանի վրայով վերոնշեալ «թրքական միջանցք»ին մասին խօսեցաւ: Եւ աւելցուց, որ Ռուսաստանը «ողջունելի» կը համարէ այդ ծրագիրը:
Ատոր վրայ, Փաշինյանը եւ Ալիեւը վիճաբանեցան: Փաշինյանը նաեւ կծու խօսք մը նետեց՝ Ռուսաստանին…
Այս ամէնը, քամէրաներու առջեւ: համաշխարհային հրապարակի վրայ…
Արդիւնքում, այդ բանակցային հանդիպումը՝ լրիւ ձախողեցաւ: Վիժեցաւ:
Յառաջիկային, Փաշինյանը եւ Ալիեւը կը հանդիպին՝ ՆԱՏՕի դաշտին վրայ:
* * *
Ռուսաստանի համար, կարո՞ղ է որ այդ թրքական միջանցքը «ողջունելի» ըլլայ…
Ոչ:
Տրամաբանական չէ:
. Ռուսաստանի տնտեսական-առեւտրական շահերը լիովին կը գոհանան, եթէ պարզապէս թուրքերի առջեւ Հայաստանի բոլոր ճանապարհները բացուին: Նոյնիսկ նոր, բաց ուղիներ ալ կառուցուին, Ադրբեջանէն Թուրքիա:
Այդ ամէնը սակայն, ըստ Փաշինյանի – ճշգրիտ ու ճիշդ – ըմբռնողութեան:
Այսինքն, Հայաստանի այդ ճանապարհները եւ ուղիները կը մնան… Հայաստան: Հայաստանի տարածք:
Այս պատճառով ալ, քանի որ արդարեւ, այս ծրագիրը ձեռնտու կրնայ ըլլալ՝ ՌԴին, այդ պայմանը յստակօրէն գրուած է, Ռուսաստանի ստորագրութիւնը կրող զինադադարի համաձայնագրին մէջ:
. Սակայն թուրքերի պահանջքը, որ՝ իրենց պատկանող, թրքական միջանցք մը բացուի, չի՛ կրնար համապատասխանել ՌԴի շահերին, ցանկութեան:
Ասիկա, բնաւ տրամաբանական չէ:
Որեւէ Տրամաբանութեան՝ դէ՛մ է:
Քանզի այդ կը նշանակէ որ Անդրկովկասի ՌԴի միմիակ մնացորդ դաշնակիցը պիտի անէանայ: Եւ ՆԱՏՕ-ն, Թուրքիոյ ընդմէջէն, պիտի հասնի՝ ՌԴի դրան շեմին:
Ինչպէ՞ս կարող է Ռուսաստանը, այդպիսի մի բան «ողջունել»:
Մէկ հատ մը նայեցէք, Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի միջեւ սահմանին: Չափեցէք նաեւ անոր երկարութիւնը…
Յետոյ, յիշեցէք Ուկրաինան:
* * *
Ալիեւի վերոյիշեալ յայտարարութիւնը, բնորոշ թրքական ճարպիկութիւն մըն էր:
Որու նպատակներէն մէկը, Հայաստանի յարաբերութիւնները դեռ աւելի խաթարել, աւելի քայքայել, վատթարացնելն է՝ ՌԴի հետ:
Որպէսզի թուրքերը իրենք ուզածը ձեռք բերեն, իրենց կողմնակից Եւրոպայի հովանաւորած ու վարած բանակցութիւններով:
Այդպէսով, Ալիեւը յաջողեցաւ խափանել Փութինի վարած բանակցային հանդիպումը:
Յաջորդ օրն ալ արդէն, թրքական կողմը յայտնեց որ, հեսա, շուտով Արեւմուտքի սեղանին վրայ կը ստորագրուի «խաղաղութեան պայմանագիրը»:
Աւելի յստակ կրնա՞յ ըլլալ, կացութիւնը:
* * *
Ի դէպ, Արեւմուտքին համար, կասկածի նշոյլը չկայ որ հոյակապ բան կը լինի, այդ՝ թրքական միջանցքը:
Թէ՛ տնտեսական, թէ՛ քաղաքական, թէ՛ ռազմական եւ թէ՛ գաղափարական տեսանկիւններից:
Բացարձակ յաղթանակ:
* * *
Փաշինյանը ինք, 2020ի Հայոց Աղէտէն ի վեր, Արեւմուտքի եւ ՌԴի միջեւ՝ մասնաւոր կողմնորոշում չունի: Ոչ այլեւս:
Երկուքին ալ դիմում է, հերթականօրէն, պարբերաբար: Նոյն յուսահատութեամբ: Սակայն ոչ, առանց որոշ վարպետութեան մը…
Եւ ո՞ր կողմէն որ հասնի փրկութիւնը, ինքը օքէյ է ատոր հետ:
Քանզի այլեւս, ուրիշ ճար, չունի:
* * *
Հայաստանի կենսական խնդիրը այն է որ սակայն, Ռուսաստանը այժմ տկարացած է:
Քանի որ, տասնըհինգ ամիսներէ ի վեր, ուղղակի պատերազմի մէջ է՝ երեսուն երկիրների դէմ:
Անկէ առաջ, նոյն թշնամիներէն, անուղղակի սակայն նշանակալից պարտութիւն մը կրելէ ետք արդէն: Անդրկովկասի մէջ: 2020ի աշնան:
* * *
Նկատի ունենալով թէ որքան հաւանականէ, գրեթէ ստոյգ բան է՝ ամբողջական պատերազմի վերաբռնկումը, գոնէ ՀՀ Ազգային ժողովը, պէտք է որ ինքզինք հաւաքէ:
Այդտեղ ընթացող խրոխտ ելոյթները, կռիւները, այս պահին՝ բնաւ կարեւոր չեն: Անիմաստ են: Փաստօրէն, անօգուտ են:
Այդ անվերջանալի բախումներուն հիմնական նպատակը, այլեւս, Պատմութեան – եւ թերեւս Օրէնքի – առջեւ՝ անձերի անունները մաքրելն է: Երկու կողմերից: Կեղտոտելը, դրա հակադարձութիւնն է, ինքնապաշտպանական հակազդեցութիւնը:
Այդ ամուլ գործընթացը պէտք է որ առկախեն, քաղաքական գործիչները:
Մնացեալ հայերս կրնանք պոռալ-կանչել ինչ որ կ’ուզենք, սակայն անոնք որոնք ընտրած են՝ քաղաքական պաշտօն, այս հանգրուանին, չունին այդ իրաւունքը:
* * *
Այս պահին, Հայաստանի ներքաղաքական ոլորտում՝ երկու այլընտրանքներ կան, միայն:
Ընդդիմադիր լուրջ եւ ունակ ուժերը,
. կամ՝ միջոցը կը գտնեն վերջ դնելու այս վարչակարգին,
. կամ՝ լեզու կը գտնեն Փաշինյանի հետ, կը ջանան համագործակցիլ իր ու իր վարչակարգին հետ:
Սակայն այդ առաջին այլընտրանքը չի կրնար երկարաձգուիլ, մինչեւ յաջորդ հերթական ընտրութիւնները:
Եւ Փաշինյանը չի հրաժարիր, անկէ առաջ:
Մինչ, չափազանց հաւանական է որ լայնածաւալ պատերազմի բռնկումը, տեղի կ’ունենայ անկէ առաջ:
Արդարեւ, թուրքերը, իրենց գործը կէս-կատար չեն թողեր: Ոչ ալ կը գոհանան՝ տարիներո՜ւ status quo-ով: Ճահիճի մէջ տեղքայլով:
Ինչպէս որ մենք ըրինք…
Մ. Հայդուկ Շամլեան
27 Մայիս 2023
info update / 30 Մայիս 2023 ; English version
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…