il ne tombera jamais

Ils sont tombés (traduction d’Artsakh)

Mai 2014. Jean Eckian, co-organisateur du disque-événement « Pour toi Arménie », que j’ai rencontré sur et grâce à NAM/Armenews (et qui a donc, par voie de conséquence, toute ma confiance), me contacte.

Il m’informe que, en prévision du Centenaire du Génocide, il travaille sur le projet d’un clip-vidéo, qui consistera à mettre en images la chanson lassique «Ils sont tombés» de Charles Aznavour.

Il demande mon opinion sur son synopsis, lequel est excellent. Je lui suggère seulement d’y inclure au moins une image, furtive, se rapportant à l’Artsakh. Le Monument de Babig et Dadig, par exemple.

En effet, dans la continuité des massacres hamidiens et ensuite en Cilicie par l’Ittihad, et suite aussi à la phase «proprement» dite de l’Arménocide de 1915 en Arménie Occidentale, de vastes massacres génocidaires avaient été commis par les Turcs dans le Caucase du Sud même. Non seulement à Bakou en 1918, et à Shoushi en 1920, mais jusqu’au seuil du 21ième siècle, jusqu’en 1988, 90, 92… (Soumgaït, Kirovabad, Bakou, Malaga…).

Par ailleurs, l’inclusion d’une telle image dans le court-métrage musical en question aurait été aussi un message subliminal… Comme quoi, «ils sont tombés», oui, mais ils se sont relevés, hein. Et comment ! Ils se sont remis debout, se sont époussetés, et ils ont retrouvé leur fierté, leur dignité et leur honneur- et aussi la motivation de continuer à vivre, d’avoir de l’espoir pour l’avenir, tout cela, par la libération de l’Artsakh, symbolisée par ledit Monument. Nous sommes tombés, mais voilà, de nouveau, «Nous Sommes Nos Montagnes». Que la Foi peut certes déplacer, mais seulement la nôtre, et nous ne nous courberons jamais devant l’immonde autel ensanglanté de celle de nos ennemis – ou de leurs complices chrétiens actifs ou passifs -, mais nous ferons bon usage de leurs bassins baptismaux, débordant du sang sacré de nos sacrifiés, pour y soulager et raffermir le fer chauffé au rouge de notre glaive inlassable, notre Tour Guédsagui invincible.

Jean me recontacte en Juin 2014, pour me prier de traduire en arménien les paroles de la susdite chanson, afin qu’il les fasse dérouler comme sous-titres, sous les images, dans son clip commémoratif.

J’effectue le travail en Juillet 2014.Sur le sol de l’Artsakh arménien, à Chouchi, pendant le éroulement du 10ième épisode annuel (sur 15) de la colonie de vacances destinée aux enfants de la ville et de ses environs, que nous organisions et opérions là-bas, en famille, durant plus d’un mois chaque année re: «Shoushi Summer Camp».

Je fais le travail, illico, dans un état de fatigue physique et mentale  extrême. Pour prendre des forces, je regarde par la fenêtre les enfants artsakhtsis jouer et s’amuser sur leur terre miraculée, en écoutant leur joyeux chahut, qui résonne comme un accompagnement de fond des paroles d’Aznavour. Et aussi leur conclusion triomphale, en ces jours encore actuelle et en voie de développement

J’envoie le texte à Jean, avant d’avoir quitté le sol de notre Artsakh.

* * *

 Il y a en fait plusieurs soi-disant “traductions” en arménien de cette chanson…

Elles sont cependant toutes irrecevables.

Leurs auteurs ont pris le sens approximatif, TRÈS général du texte, et ils ont brodé, rafistolé… quelque chose, autour. Et il le chantent chacun à sa manière (mais n’es pas Dalida, qui veut) sur une musique elle-même souvent grossièrement dénaturée de la chanson originale. Somme toute, désolé, mais le résultat n’a quasiment plus rien à voir avec la chanson d’Aznavour.

Par ailleurs, les vagues “traductions” en arménien existantes de cette chanson d’Aznavour sont, de surcroît, en arménien oriental (du plus bas niveau). Alors que l’arménien occidental fait partie des victimes du Génocide en cause, et que sa survie est toujours, à ce jour même en péril; ce rescapé particulier ayant peu de chances de s’en sortir encore, et ce, strictement en Diaspora et exclusivement grâce à celle-ci.

La traduction que j’ai effectuée (ci-dessous, tout en bas) est absolument conforme et fidèle au texte original. Elle respecte, à 100%. Les parole, bien sûr, mais aussi la disposition des rimes et jusqu’au mode des rimes décidé par Aznavour pour chaque strophe : rimes suivies, croisées, alternées, embrassées, etc.), ainsi que le nombre de pieds, la rythmique  et le tempo, sur la base de la musique originale. C’est un transfert littéral, de poème à poème. Il ne reste qu’à chanter ces paroles, sur la musique originale (essayez un peu voir, ça  fonctionne, sans effort spécial…)

Plutôt qu’une traduction, il s’git donc mise en poème intégralement et strictement respectueuse du texte de l’auteur, en arménien, et ayant à l’esprit la rythmique de la musique, telle que chantée par Aznavour.

Le texte en arménien qui en résulte,  tout chanteur arménien pourrait très facilement le chanter. Étant entendu que personne ne pourra jamais le chanter comme Aznavour, et aucun chanteur sensé ne prétendra même pouvoir le faire.

* * *

Cette traduction effectuée en Artsakh avec l’aide de Shoushi et de ses enfants est exposée ci-après, tout en bas; veuillez comparer vous-même avec le texte original, ainsi que toute autre “traduction” en arménien…)

* *  *

Le projet n’a pas vu le jour, hélas.

Mais il n’est jamais trop tard, bien sûr…

Et à tout le moins, la version en arménien de la chanson pourrait être utilisée, en tout ou en partie, dans le programme de tout événement commémoratif dédié au Génocide des Arméniens.

* * *

Voilà, c’était donc en 2014, en Artsakh. Beaucoup de sang  a coulé sous les ponts, depuis. Dadig et Mamig n’ont plus que leurs yeux pour pleurer. Tous Leurs enfants et petits-enfants ont été déracinés, sauvagement arrachés de leur terre, reniés et lâchés par les leurs, jetés en pâture aux chacals et aux hyènes.

Quelques-uns de ces enfants eux que je voyais et entendais jouer dehors, tout en traduisant la chanson, devenus des jeunes de 18-22 ans, sont morts dans des conditions innommables, durant les agressions turques subséquentes. (L’un d’eux, avait survécu aux combats, mais alors qu’il accompagnait son épouse et leurs enfants durant l’évacuation finale, il a brûlé vif lors de l’explosion de la station de gaz, sur le chemin. Maktoub!

* *  *

En tout cas,  notre Grand Aznavour, sur son Piédestal  de Troubadour Universel devant l’Éternel, sur sa Scène céleste inondées de Lumières immaculées, ne tombera jamais. C’est notre vénérable Babig immortel de la Diaspora, Notre Montagne à nous, à jamais intacte et intouchable, profondément enracinée dans notre âme d’Arméniens errants – à travers le monde et le temps,(titubant, en cohortes…) – .

* * *

Անոնք ինկան...

Անոնք ինկան համարեա անիմաց

մարդ, կին, մանկիկներ, կեանք տենչացող միայն

ծանրաշարժ, կարծես թէ էակներ խման

հաշմուած, կոտորուած, աչքերով ահէն բաց

..

Անոնք ինկան կանչելով Տէր Աստուած

շէմին ժամերուն կամ սեմին իրենց տան

անապատի հօտ, շարքերով սասան

ծարաւէն ու քաղցէն, սուր-հուրէն հողանցուած

..

Ոչ ոք ձայն հանեց աշխարհի մէջ շէն

մինչ իր արեան մէջ ժողովուրդ մը կը փռուէր

Եւրոպան գտած էր Ճազն իր հնչեղէն

փողի կանչը մանկանց ճիչերը կը ծածկէր

..

Անոնք ինկան, ամօթխած, լռութեամբ

հազարներ, միլիոններ, շարժուող՝ ո՛չ մէկ

պահ մը ծաղիկներ դարձած մանր ու շէկ

աւազի հողմերով պատուած ապա մոռացմամբ

..

Անոնք ինկան աչքերով արեւալի

օդին մէջ զարնուած ծիտիկի նման

որ ուր որ գտնէ՝ կը մեռնի, աննշան

իրենց նինջին մէջ հուսկ՝ անտես, անյիշելի 

..

Անոնք ինկան կարծելով սրտաբաց

թէ զաւակներն իրենց կ’աճին շարունակ դեռ

թէ օր մը կը հասնին անոնք յոյսի հողեր

ձեռք երկարող մարդկանց երկիրներու մէջ բաց

Ես այդ ժողովուրդէն եմ, անշիրիմ ննջեցեալ

որ ընտրեց մահանալ, չեղաւ հաւատուրաց

որ գլուխ չծռեց երբեք՝ երբ անարգեալ,

անտրտունջ վերապրո՛ղ ամէն զարկի դիմաց

Անոնք ինկան, մտնելով մէջ մութի

յաւիտենական ծայրն իրենց կորովի

զարկաւ անոնց մահը, մեծ, փոքր, անընտրովի

քանզի մեղքն էր անոնց՝ ըլլալ Հայորդի

Շարլ Ազնավուր

(թարգմ.՝ Հայդուկ Շամլեան; Armenewsի համար)

Avril 2026

Articles (FR) / Index

Entrée Principale

Համեցէք/ Bienvenue/ Welcome

. . .

. Հայերէն Յօդուածներ

. . .

. Articles en Français

. . .

. Articles in English

. . .

. Գիրքեր

. . .

Արցախեան Առաքելութիւն / Mission in Artsakh

. Artsakh TV, «Շուշի»հաղորդում,2018 (14րդ տարի) (Video/Shoushi 2018)

. Շուշիի «Արամ Մանուկեան» մանկապատանեկան Ճամբար

. «Aram Manoukian» Summer Camp of Shoushi

Հարցազրոյցներ / Interviews

. «Նիկոլ Փաշինյանի պատրանքները եւ …» – 03 Մայիս 2018 ՝

. Երեւանի սրճարաններէն՝ Արցախ – 15.03.2019

Radio-Shalom/Montréal (FR)

. Juillet 2015 _  A / Enregistrement sonore et texte de l’émission

Համացանցային  Գործունէութիւն/ Cybermilitantisme / Cyberactivism

. Գրառումներ

. Messages

. Posts

. My reviews and pics on Tripadvisor (ENG et FR), under the pseudonym Taniel V

* * * * *

(Դիմատետրի վրայ _sur/on Facebook : https://www.facebook.com/Blog-H-368796210632940 / Meta-Facebook-Zucchiniberg and his band of unsufferable misfits, gratuitously and permanently, locked me out of my own FB Page!, on January 15 2025)

Այս կայքում հրատարակուած որեւէ յօդուած կամ գրութիւն արտատպելը, համացանցային այլ կայքէջի վրայ եւ/կամ տպագիր հրատարակութեան մէջ տեղադրելը՝  արտօնուած են,  անվճար,  այն պայմանով որ՝ այդ կատարուի տուեալ յօդուածի լրիւ ամբողջութեամբ, առանց որեւէ կրճատումի, ու նաեւ, նշելով նրա այս սկզբնաղբիւրը, համացանցային նախնական հասցէն: Այս արտօնութիւնը ենթակայ է չեղարկումի, եթէ այդ ուղղութեամբ հանդիսանան հիմնաւորուած պատճառներ:

Վերոնշեալ պայմանական արտօնութեան բացառութեամբ՝

Հեղինակային Իրաւունքները բացարձակապէս վերապահուած / © Հայդուկ Շամլեան, սկսեալ իւրաքանչիւր հրատարակուած գրութեան յօրինումի սկզբնական թուականէն:     Առանց թոյլատրութեան այս նիւթի գործածութիւնը եւ/կամ ընդօրինակութիւնը, առանց այս Կայքի  հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ բացայայտ եւ գրաւոր արտօնութեան, խստիւ արգիլուած են:     Հաւատարիմ հատուածներ եւ ե-կապեր հնարաւոր է օգտագործել, պայմանաւ որ այդպէս կատարուի առանց որեւէ աղաւաղումի, եւ պայմանաւ որ լրիւ, յստակ եւ բացայայտ կերպով նշուի որ անոնք կը պատկանին այս Կայքի  հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ:     Այն պարագային որ հատուած մը կ’օգտագործուի, այս Կայքի  հեղինակին եւ/կամ իրաւատիրոջ լրիւ, յստակ եւ բացայայտ նշումին յաւելեալ, սոյն հատուածին հետ միասին, անհրաժեշտ է որ յստակ կերպով նշուի նաեւ ե-կապը այն լրիւ ու ամբողջական գրութեան որմէ փոխ առնուած է հատուածը:    Այս Կայքի որեւէ էջը դիտելով, կը համարուի որ այցելուն կամ ընթերցողը կ’ընդունին յարգել վերոնշեալ բոլոր պայմանները, որոնք առանց այդ հաւանութեան ալ ամէն պարագայի լիովին ի զօրու եւ կիրառելի են, Օրէնքի հիման վրայ:

COPYRIGHT formally reserved / © Haytoug Chamlian, starting on the initial date of creation and/or publication of each writing.     Unauthorized use and/or duplication of this material, without express and written permission from this site’s author and/or owner, are strictly prohibited.     Faithful excerpts and links may be used, provided that it is done so without any alteration whatsoever, and at the condition that full, clear and explicit credit is given to this site’s author and/or owner.     In the event that an excerpt is used, in addition to the full, clear credit given to this site’s author and/or owner, the link to the full and integral writing from which said excerpt is borrowed must be clearly indicated, along with such excerpt.    By the act of viewing any page of this site, the visitor or reader is deemed to have accepted to abide by the aforesaid conditions, which, even without such a consent, are fully in force and enforceable, by virtue of the Law.

 

Եւ Ողբը նորէն դարձաւ… Ողբ

   Մի թասը լաւ է
Երկուսը, բաւ է
Բայց լաւ իմացիր
Երրորդը՝ ցաւ է

Վերոգրեալ բառերը ծանօթ են որպէս մեր աննման Յարութին երգերէն մէկը:

Սակայն անոնք հարազատ աղբիւրը՝ բանաստեղծութիւն մըն է: «Երգ Գինու Մասին»: Հեղինակը՝ Հովհաննես Շիրազ:

Ուրեմն այդպէս, Ձեր վախտ, գինիին երրորդ բաժակը ցաւ էր հա՞, Մայեսթրօ:

Իսկ հապա, թէ որ՝ մեր ժամակներուն հասնէիր…

Եւ, տասներորդ գաւաթի՞ն:

Եւ այդ ալ, ոչ թէ՝ գինիի, այլ՝ Պլէք Լէյպըլ-ի…

( Ի դէպ, սոյն խմիչքը, իսկական ու յաւերժական՝ «ԻՄ ՔԱ՛ՅԼԸ», Հայոց արդի Դիւցազներգութեան կը վերաբերի: Որ նաեւ – նոյն՝ դէպի առաջ քալելո՛ւ կարգախօսային յուզիչ պատկերով -, ծանօթ է որ որպէս՝ Հայոց «Քայլ Արա՛» պատմական աննախադէպ Յաղթանակը, ի դէմ Հայ Ազգի ծայրագոյն թշնամիներուն:

Բուն ու հարազատ, Հայոց Ազատագրական Յեղափոխութեան Շարժումին պաշտօնական ըմպելին է, այդ Պլէք-ը – իր բազմաթիւ եւ բազմագոյն, տարբերակներով եւս -:

Ու այդ, Հայոց Ազատագրումի վերջնական Շարժումին ամենակարող, անդիմադրելի, բացառիկ Ղեկավարը, անհուն պաշտամունքի արժանի Առաջնորդը, Քրմապետն ու Կիսաստուածն է ՝ Ամենայն Հայոց Վեհագոյն Փրկիչ Յակոբ Քայլողեան : )

* * *

Կար ժամանակ, այլազան առիթներու, կը հաւաքուէին՝ ընկերներով: Սեղանի շուրջ:

(Հիմա արդէն, ատանկ բան չմնաց… Ամէն մէկս քաշուած է իր մութ որջին մէջ, եւ այդտեղ ինքն իր վրայ կծկուած, իր վէրքերը կը լիզէ: Յուսալով որ, դեռ կը բուժուին: Գոնէ մասամբ: )

Սեղանը՝ մահանա էր, պատրուակ : Բայց վստահաբար ոչ՝ ընկերները: Շեպե՛պը:

Իսկ հիմնական նպատակը, անշուշտ, խմելն էր:

Անդադար ու անխնայ, անյագ, ծակտակառային՝ խմելը:

Իրականութեան մէջ – սեւ ու ընտիր Յակոբ Քայլողեանը թող ներէ ինծի -, բայց այդքան ալ կարեւոր չէր, թէ ինչ կը խմէինք:

Այո, միշտ ալ, լաւագոյն ըմպելիները կ’ըլլային այդտեղ, ի պատիւ տուեալ սեղանին եւ զայն պատրաստողներուն: Բայց նոյնիսկ եթէ այդպէս չըլլար, այդ սեղանին շուրջ հաւաքուածներէն գոնէ ոմանք կրնային, ժամերով՝ փտած տախտակի ժանգոտած, խմբորած հիւթովը գոհանալ… օ՜-օ՛խ… ատով սաղ քէֆ ըլլալ…

Եւ կու գար անխուսափելի պահը, երբ պէտք է որ մէկը՝ երգէր:

Եւ այդ մէկը, ես կ’ըլլայի:

* * *

Անվերջանալի երգացանկիս մէջ – որու կատարումը, ամէն անգամ, արտակարգ համբերութեամբ կը հանդուրժէին բարի ընկերներս -, անպայման պիտի հասնէր կարգը՝ «Ատանայի Ողբ»ը հնչեցնելու…

Կոտորածն անգո՜ւթ, հա՜՜յերը թող լա՜ն…

Եւ այստեղ, եալլա, ամէն անգամ, ընկեր մը կար – միշտ ու միայն միեւնոյնը – որ՝ վրաս կ’իջնէր: [Եկէք զինք այստեղ ծածկանուանենք՝ Վազգէն…] :

Խռոված, զայրացած, բռնկած…

ՉԷ՜… չ’ըլլա՛ր… կեցի՜՜՜ր…

Ուրեմն մինչ ես կը ջանայի երգել վերոյիշեալ երգը, Վազգէնը կը պոռար… կ’ընդմիջէր… աթոռին վրայ կը գալարուէր, ինքզինքը կ’ուտէր… (Անդրկովկասի հայերը, ռուսական աւանդութեամբ, երբ որ լաւ մը խմեն, յաճախ՝ իրարու հետ մարմնապէս կը կռուին: Ուղղակի, զիրար կը ծեծեն: Մինչեւ իսկ կրնայ մէկը մեռնիլ: Դասական Սփիւռքի հայերս, նոյն պայմաններուն մէջ, ընդհանրապէս խօսքերով, նայուածքներով է որ կը կռուըտինք…) :

Տեսնելով որ իր պոռչտուքին վաբշե տախմըշ տուած չունիմ, կը սպառնար…

Կը սպառնար՝ սեղանը լքել, երթա՛լ:

Հաւանաբար այդպէս ալ իսկապէս ըրած կ’ըլլար, եթէ սեղանին վրայ դեռ լեցուն շիշեր չըլլային…

Սկիզբը, ուրիշ մարդ չէր խառնուէր այս խնդրին… ինչերնուն պէ՜տք… (իսկական եւ անսովոր իմաստութիւն մըն է ասիկա, խմողներու աշխարհին մէջ) :

Եւ Վազգէնը, աչքերը խոշոր-խոշոր բացած, վիզի վրայի մօրուքը, խըրթ-խըրթ՝ ձեռքին եղունգներուն ետեւի կողմէն, ջղային կերպով քերելով, քերթելով, կը շարունակէր բողոքել, սաստել… երթալէն աւելի տաքնալով…

Չէ՛, ակամ… այդ ի՞նչ ըսել է… սա սի՛քթիրիճի երգը նորէն մի՛ երգէր, եաօ…

Տեղ մը կը հասնէինք, ուր այլեւս որոշ տղաք կը փորձէին մեղմօրէն զինք զսպել, հանդարտեցնել… Վազգէն, ձգէ ակամ… իշտէ գիտես, մեր Հայդուկն է, կ’երգէ կոր..

Չէ՜՜… չ’ըլլա՛ր… Հայրուկ-մայդուկ ես չե՛մ գիտեր… (հա, բայց մայրս գոնէ, այս նիւթին մէջ երբեք չէր մտներ… սակայն եթէ այս էական, ճակատագրական, ծանրագոյն խնդիրն ու բախումը՝ Վազգէնին եւ իմ միջեւ չըլլար, այլ նուազ բարեկամ ընկերներու միջեւ, հաւանաբար այդ կողմերն ալ կրնային երթալ, իր անհուն ու անսանձ ցասումին պատկերազարդ մասերը… բայց մեր միջեւ, անկարելի էր այդ սուրբ սահմանները անցնիլ… )

‘լան, ակամ՝ ողբալ, լալ, ի՞նչ ըսել է… մենք այլեւս միայն՝ յաղթական ենք… ճիվե՛րս կերեր են, մեզ լացընողները… թող գան հիմա փորձեն լացնեն, նայիմ… կը տեսնենք թէ ո՛վ կու լայ… չէ՜… պե՛ս պաա, պե՛ս.. այդ ժամանակները վերջացած են… այլեւս մե՛նք միայն իրե՛նց պիտի լացնենք, ողբացնենք, իրենց մամի՛կը պիտի…. (տեսա՞ք, ինչ ըսի… թիրախէն կախեալ է, ի գործ դրուած բառամթերքի. կատաղած ընկերս իմ Մամայիս մասին շշունչ մը չէր հաներ, իր այս բնորոշ պոռթկումին մէջ… սակայն այդ ինքնազսպումին տեղը կը հանէր՝ թուրքերուն մամաներո՜ւն, քոյրերո՜՜ւն, թանթիկներո՜՜՜ւն եւ մեծ-մամաներո՛ւն առնչութեամբ…)

Ի՞նչ Ատանայի ողբ, ի՞նչ բան… մի՛ երգեր… վերջացա՛ւ, այդ ամէնը…

Հիմա, մենք պետութիւն ունինք… հզօր եւ անյխաղթելի Հայաստան ունինք… ազգային բանակ ունինք…

Ազատագրուած Արցա՛խ ունինք

Շուշի ունի՜նք… գոնէ Շուշիդ յարգէ՛…

Շուշի ունինք…

* * *

. Այստեղ, պահ մը թողնելով որ Վազգէնը շարունակէ իր գայթակղած պոռալ-կանչելները, հէլէ բացատրուիմ:

Ազգային տեսանկիւնէն, ինծի համար – այն ժամանակ… -, Ատանայի Ողբը լացի պատճառ չէր:

Այլ նախ եւ առաջ՝ մեր նահատակներու յիշատակում: Էն վախտ, Արցախի նշանակալից մխիթարութեամբ, խոր սփոփանքով. զորս սակայն պէտք չէ որ մոռացութեան մատնէր մեր այդ անցեալի նահատակները, անոնց անասելի տառապանքն ու դաժան ճակատագիրը:

Շնորհիւ Արցախին սակայն, այդ նոյն երգը նաեւ՝ դեռ գալիք վրէժի եւ հատուցման հեռանկարներու ոգեկոչումն էր: Ուխտն էր:

. Բայց նաեւ զուտ անձնական, ընտանեկան գետնի վրայ, ինծի համար այդ երգին մէջ կար արդէն ծայրագոյն Ողբերգութիւնը յաղթահարելու հաստատումը, Հայոց Վերականգնումի ու Վերելքի, ի գործ դրուած պատգամը: Փաստն ու ապացոյցը, արդէն:

Արդարեւ, մեծ-հայրս – Մամայիս Պապան -, վերապրած էր՝ Հայոց Ցեղասպանութեան: Զինք Տէտէ կը կը կոչէինք:

Ինք ու իր ընտանիքը, 1915ին, Ատանայէն տեղահանուած էին, եւ ուղարկուած Մահուան անապատները:

* * *

Յանուն պատմական ճշգրտութեան, այստեղ յստակացնեմ:

Տէտէս ծնած էր՝ Կեսարիա:

1985ի եւ 1909ին, իր ընտանիքը անցած էր ցեղասպանական ջարդերուն ընդմէջէն, Կեսարիոյ եւ Ատանայի մէջ:

Վերոյիշեալ երգը, կը վերաբերի՝ Ատանայի 1909ի ջարդերուն:

Մեծ-հայրս ուղղակի ենթարկուած էր Ցեղասպանութեան՝ 1915ին:

Այդ թուականին սակայն, ինք ու ընտանիքը կ’ապրէին՝ Ատանայի մէջ: Եւ այդտեղէն է որ սկսած է իրենց եղեռնական գողգոթան:

Այս տուեալներու հիման վրայ է որ, ինծի համար վերոյիշեալ երգը՝ Տէտէյիս Երգն է:

  * * *

 Ի դէպ Մեծաս, Մամայիս Մաման, ինք ալ ողջ մնացած էր՝ Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին:

Նոյնպէս Կիլիկիայէն սկսած է իր եւ իր ընտանիքին տառապանքներու եւ սպանութեան ճանապարհը, անապատներուն մէջէն…

Եւ այսպէս, Տէտէս ու իր կինը Մեծաս, երկուքն ալ որբացած էին, Հայոց Ցեղասպանութեան ընթացքին:

Իրենց երեխայի աչքերուն առջեւ տեսնելէ ետք իրենց ընտանիքի անդամներու երկար տառապանքը, չարչարանքները եւ մարտիրոսութիւնը:

Բայց, ողջ մնացած էին…

Եւ Լիբանանի մէջ, այդ ամէնէն ետք, վերականգնած էին իրենց կեանքերը:

Դեռ անկէ անդին, ճակատագրական մակարդակի վրայ, հոյակապ ապագայ շնորհած էին իրենց զաւակներուն, եւ թոռներո՛ւն:

Իրենց երեք զաւակները դարձած էին՝ դեղագործ, փաստաբան եւ բժիշկ: Երկու դուստրերուն պարագային, յաւելեալ արտակարգ իրագործում մըն էր, այդ: Այդ ժամանակներուն համար… (Նոյն իմաստով, Մեծաս ալ կարողացած էր ուսում ստանալ, Լիբանանի Ճեմարանի ամենաառաջին դասարանին աշակերտը դառնալով: Շնորհիւ Լեւոն Շանթի քաջալերանքին, պնդումին…)

Իսկ իր մանչ զաւակին պարագային, Տէտէս, ապահովելէ ետք անոր համալսարանական վկայականի ձեռքբերումը, զինք ուղարկած էր մինչե՜ւ Գանատաները, որպէսզի ան այդտեղ ամբողջացնէ բժշկական ուսումի մասնագիտական աստիճանը: Եւ այդ ուղիով է որ ան մնաց այդ հոյակապ երկիրը, դարձաւ գանատացի բժիշկ…

Մանկութեան, իր անմիջական ընտանիքին մահը տեսած մարդը, որուն համար, նիւթականէն անդին, նաեւ ինչպիսի հոգեկան զոհողութիւն մըն էր՝ իր մէկ հատիկ մանչ զաւակէն այդպէս բաժնուիլը, ի՛նք ուզած էր, պնդա՛ծ էր, ամէն զոհողութիւն կատարած էր՝ որ ան երթայ Գանատա, այդտեղ ստանայ բժշկական մասնագիտութիւնը:

Քանի որ Տէտէս, ինչպէս որ իր նման բիւրաւոր հայորդիներ, թէկուզ Ցեղասպանութեան վերապրող էր, բայց այնուհանդերձ, ինքն իրեն համար չէ, որ կ’ապրէր: Այլ՝ յաջորդ սերունդին համար:

Քանի որ Աստուած իրեն առիթը շնորհած էր, կարենալ այդպէս ընելու: Պարտական էր, Անոր հանդէպ:

Եւ նաեւ, ձեւով մը, իր կեանքը արդէն վերջացած էր, Ցեղասպանութեան անապատներուն մէջ: Թող իր զաւակները, կեանք ունենային:

Այդ ձեւով է որ ուրեմն, նաեւ, իր վրէժը կ’առնէր: Ձախողութեան կը մատնէր թուրքերուն ձեռնարկած Հայոց Ցեղասպանութիւնը:

Պէտք է ընդգծել որ այս մարդը, շատ հանդա՜րտ ու հանգիստ մարդ մըն էր:

Դանդաղ կը շարժէր, ժպտերես էր: Շատ քիչ կը խօսէր, եւ երբ որ խօսէր մեղմօրէն կը խօսէր, եւ միայն եթէ կարեւոր բան մը ունէր ըսելիք: Նաեւ, սոսկալի երգիծանքի ոգի ունէր: Իր այդ ժպիտը, յաճախ իմաստասիրական նուրբ քրքիջ մըն էր…

* * *

Այս բոլոր բացատրութիւնները որ կու տամ իր մասին, Տէտէս, ինք, երբե՛ք այսպիսի բաներ չէ ըսած: Բնաւ, ոչ մէկ ձեւով:

Ինծի կը մնար, հասկնալը… Եւ այստեղ արձանագրելը: Որպէսզի իմ զաւակներս եւ – տա Աստուած – թոռներս ալ, կարդան:

Ինք լաւ գիտեր սակայն, որ ես պիտի կատարեմ, ասիկա…

* * *

Բայց Տէտէս ոչ միայն իր տղան փրկեց Լիբանանէն, այլ նաեւ… զիս:

Արդարեւ ես ինքս, կարողացայ Լիբանանի անվերջանալի պատերազմէն դուրս գալ եւ Գանատա հաստատուիլ, շնորհիւ Ատանայի վերապրող՝ Տէտէյիս:

Պարզեմ, թէ ինչպէս:

Ատանայէն՝ Մեծ Եղեռնի անապատները նետուած, վերապրող Տէտէս, Լիբանանի մէջ ամուսնանալէ եւ ընտանիք կազմելէ առաջ, ուսանած է Ֆրանսայի մէջ:

Ու նաեւ ծառայած է այդ երկրի Բանակին մէջ: Ոչ որպէս զինուիր, այլ ռազմական վարչութեան մէջ պաշտօնեայ:

Շնորհիւ իր այդ վաստակին (եւ հաւանաբար նաեւ, քանի որ Ֆրանսան կը ջանար իր մեղքն ու յանցանքը քաւել, յատկապէս Կիլիկիոյ հայերու նկատմամբ…), Տէտէս ստացած էր` Ֆրանսայի քաղաքացիութիւն:

Այդ կարգավիճակը ժառանգուեցաւ Մամայիս, ապա ինծի, եղբօրս եւ քրոջս: Որպէս ի ծնէ քաղաքացիութիւն:

Առանց ատոր՝ 1982ի աշնան, տասնըեօթը տարեկանիս, անկարելի՛ էր որ ես կարողանայի մտնել Գանատա: Ու անկէ ետք միայն, կարենալ կանոնաւորել այդ երկիրը ներգաղթողի իրավիճակս: Որմէ ետք, հանգրուանաբար, Գանատա եկան անմիջական ընտանիքիս միւս անդամները: Եւ ես, եղբայրս եւ լուսահոգի քոյրս ամուսնացանք եւ զաւակներ ունեցանք, Գանատայի մէջ:

Եւ ուրեմն նաեւ Տէտէյիս շնորհիւ է որ, Գանատայի մէջ, հանդիպեցայ կնոջս Այտային: Եւ շնորհիւ իրեն է որ մեր զաւակները, ծնան Գանատացի:

* * *

Վազգէն, ակամ… հիմա հասկցա՞ր մը, թէ ինչու եւ ինչ իմաստով, իմ ծուռ ու խրպոտ ձայնովս, կ’երգէի Ատանայի Ողբը, մեր այդ ընկերական սեղաններուն շուրջը…

Ամբողջ կեանքիս էական պա՛րտքն էր, որ ես ամէն անգամ, այդ առիթներով, անպայման երգէի՝ Ատանայի Ողբը:

Ուրեմն պէտք էր որ, գոնէ այն ժամանակ, ձգէիր որ հանգիստ երգեմ զայն:

Քանի որ, էն վախտ, Արցախ ունէինք…

Եւ այդ օրերուն, իմ անձնական պարագայէս անկախ, կրնայինք ըսել որ, ազգային գետնի վրայ եւս ՝ երանի թէ մեր բոլոր ողբերգական երգերը, դեռ այդքան լաւ ու փառաւոր, յաղթական տեղ հասնին, բոլորիս համար: Արցախին հասած, Արցախով մեր հասած, այդ տեղը…

Ի դէպ, ուրեմն ասկէ ետք, Վազգէն… այսուհետեւ քու, այդ անցեալի մօտեցումովդ, կրնա՞մ այդ երգը երգել… Հիմա կարելի՞ է, լալ: Սգալ:

Բայց հիմա ալ, Արցախի եւ մեր բազմահազար երեխաներուն կորուստէն ետք, ինծի համար անհանդուրժելի դարձաւ, յատկապէս այդ երգը, երգելը…

Երկու տողը, չեմ կրնար երգել:

Եթէ պատահի որ մտքիս մէջ յանկարծ հնչէ, եթէ ոտքի եմ, բառացիօրէն՝ պէտք է որ աթոռ մը գտնեմ, նստիմ, ինքզինքս հաւաքեմ:

Արցախի եւ այդտեղ նահատակուած մեր անգին տղոց կորուստով, այո… Ատանայի Ողբը, դարձաւ միայն՝ Ողբ:

Հայդուկ Շամլեան

20 Ապրիլ 2024

Յ.Գ.1 ՝ Վերոյիշեալ մեծ-հայրս փորձեց էր իր յուշերը գրել: Սկսաւ, բայց ցաւին չդիմացաւ, ընդհատեց աշխատանքը: Եւ ինծի յանձնեց, ինչ որ կարողացած էր գրել:

Ահա այդ ձեռագիրը:

Յ.Գ.2  Այս ալ, Տէտէիս մասին բանաստեղծութիւն մը, Արցախի մէջ հրատարակուած «Անվերադարձ» գիրքէս:

Յ.Գ.3 Իր մահուան յաջորդող օրերուն գրուած յօդուած մըն ալ՝ ֆրանսերէնով: Նախնական տարբերակով մը, հրատարակուած է «Հորիզոն»ի ֆրանսերէն պարբերականին մէջ – որ մի քանի ամիս ջանացինք մէջտեղ բերել – : Կարծեմ նաեւ զայն հրատարակեցի Մոնթրէալի Համալսարանի Իրաւաբանական Դպրոցին թերթին մէջ, որուն խմբագրական կազմին մէջ էի:

Գրիգոր Առաքելեան

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք