Այս կայքում հրատարակուած որեւէ յօդուած կամ գրութիւն արտատպելը, համացանցային այլ կայքէջի վրայ եւ/կամ տպագիր հրատարակութեան մէջ տեղադրելը՝ արտօնուած են, անվճար, այն պայմանով որ՝ այդ կատարուի տուեալ յօդուածի լրիւ ամբողջութեամբ, առանց որեւէ կրճատումի, ու նաեւ, նշելով նրա այս սկզբնաղբիւրը, համացանցային նախնական հասցէն: Այս արտօնութիւնը ենթակայ է չեղարկումի, եթէ այդ ուղղութեամբ հանդիսանան հիմնաւորուած պատճառներ:
Ամառուայ դպրոցական արձակուրդներուն, Լիբանանի Պոլոնիա (Bois-de-Boulogne) գիւղը կ’ելլէինք, ու այդտեղ կ’ապրէինք երկու հոյակապ ամիսներ:
Պապաս ամէն օր գործի կ’երթար՝ Պէյրութ կամ այլ տեղեր, եւ երեկոյեան ետ կու գար: Վստահ եմ որ երբեմն միտքէն անցած է՝ կէսօրին ալ, պահ մը ետ գալ, անուշ սիյեսթա մը ընել («մրափ մը քաշել» ինչպէս որ ինք կ’ըսէր – եւ շատ կը սիրէր ընել -) , ապա ետ երթալ գործի, եւ դարձեալ վերադառնալ տուն, նոյն օրը:
Այդ եղանակին, հազիւ քառասուն քիլոմեթր հեռաւորութեամբ, ծովեզերային քաղաքին եւ լեռնային Պոլոնիային միջեւ, ջերմաստիճանի տարբերութիւնը՝ գոնէ 10°C էր: Բայց ոչ միայն այդ, այլ քաղաքի այդ ամիսներու անտանելի խոնաւութիւնը, չկար, ամառուայ մեր բնակութեան այդ սքանչելի վայրը:
Առաւել՝ կատարեալ հանգստութիւն, հանդարտութի՜ւն, լուսապայծառ անդորր… մաս-մաքուր օդ… բնութեան շատ գեղեցիկ տեսարաններ, մինչեւ հոյակապ Սաննին լեռը, խորհրդաւոր տեսիլքի մը պէս… հեռու, բայց կարծես թէ որքան մօտ…
Լաւ օրեր էին:
* * *
Այն ժամանակամիջոցի որուն այստեղ կ’ակնարկեմ, հազիւ վեց տարեկան էի, եւ Պապաս ինծի տուած էր իւրայատուկ հրացան մը: Որ կը կոչուէր՝ թըսա’ա-արպաթա’աշ:
Այսինքն, արաբերէնով՝ «9-14»:
Ինչո՞ւ այն անուանումը: Բացատրեմ:
Այդ զէնքը, դասական չիֆթէյի նման՝ երկու միացեալ, երկար, հորիզոնական փողեր ունէր (խողովակներ) :
Սակայն ամէն մէկ խողովակը, տարբեր տրամաչափի փամփուշտ կը կրակէր:
Ձախ խողովակը, կը կրակէր՝ 14 քալիպրի որսորդական փամփուշտ: Ճիշդ չիֆթէյի փամփուշտին նմանող եւ նոյնպէս կազմուած, միայն թէ, աւելի բարակ:
Աջ խողովակը կը կրակէր – աւելի բարակ եւ կարճ -՝ 9 քալիպրի փամփուշտ:
Բայց ուրեմն… խիստ իրաւացի հարց պիտի տայ, պրպտող սուր մտքի տէր, աչալուրջ ընթերցողը… ինչո՞ւ թըսա’ա-արպաթա’աշ («9-14»), եւ ոչ թէ՝ արպաթա’աշ- թըսա’ա» («14-9») :
Որովհետեւ, այն անունը արաբերէնով է: Եւ այդ լեզուն՝ աջէն դէպի ձախ կը գրուի:
* * *
9 տրամաչափի որսորդական փամփուշտ, ընդհանրապէս չունէի: Սովորական չէր, դժուար էր գտնելը խանութներուն մէջ: Երբեմն մէկ-երկու հատ կու տար Պապաս: Բայց գործնական փամփուշտ մը չէր:
Բաւարար տարողութիւն եւ գնդիկներ չունէր, օդին մէջէն անցնող թռչունը կարենալ որսալու համար: Նաեւ, յարաբերաբար աւելի փափուկ խաւաքարտով, գրեթէ՝ թուղթի մէջ պատրաստուած էր, եւ երբ որ կրակէի, երկար պատմութիւն էր դատարկուած բաժինին մնացորդը, քերթելով, ետ դուրս հանելը: (Մետաղապատ տեսակն ալ կար, բայց այդ մէկը գրեթէ անկարելի էր գտնելը, հազիւ մէկ հատ մը ունենալս, կը յիշեմ: )
Ուրեմն, հրացանին մէկ փողը միայն կը գործածէի, 14 քալիպրինը:
Սակայն այդ փամփուշտն ալ , երբ որ կը կրակէի, թէկուզ 9 տրամաչափին պէս, զէնքին մէջ մնացած մասը՝ բզիկ-բզիկ չէր ելլար, այնուհանդերձ անոր ալ դատարկուած բաժինը կ’ենդլայնուէր, կ’ուռէր, եւ շատ ամուր կը սեղմուէր իր տեղը, չեյմպըրին մէջ:
Կարելի չէր զայն այդետէն մատներով դուրս հանել, յաջորդ լեցուն փամփուշտը տեղադրելու համար:
Ուրեմն, հնարամիտ Պապաս ինծի տուած էր յատուկ երկաթէ ձողիկ մը: Մօտ քսան սանթիմեթր երկարութեամբ, ոչ շատ հաստ, բայց երեւցածէն աւելի ծանր:
Փամփուշտին պարունակութիւնը արձակելէս ետք դէպի իր անբախտ ու անյոյս թիրախը, պէտք է որ զէնքը բանայի, փողը դէպի երկինք դարձնէի, եւ անոր վերի ծայրէն, վերոնշեալ մետաղեայ ձողը թեթեւօրէն անոր մէջ, դէպի վար ուղարկէի: Իմաստուն ու ամենագէտ Պապաս, ծայրերը խարտոցով տաշած էր, որպէսզի փողը ներսէն չգծուի, չվնասուի: Այդ հրացանին համար այս անհրաժեշտ գործիքը, կը կոչէինք՝ մասուրա:
Այդպէսով, այդ ձողիկին ճնշիչ քաջալերանքով, սեղմուած դատարկ փամփուշտը՝ քիչ մը դուրս կ’ելլէր, եւ կը կարողանայի մատներովս զայն լման դուրս քաշել: Ձողիկն ալ այդպէսով, նոյն տեղէն դուրս կու գար, ուղղակի ափիս մէջ կը սահէր: Ապա, նոր փամփուշտ մը կը տեղադրէի, եւ կը շարունակէի իմ թռչնասպանական, անխնայ ու անխիղճ գործողութիւններս:
Բայց… թռչուն կայ, եւ թռչո՛ւն կայ, հա:
Միայն ֆըստէյքի կամ ճնճղուկ չէի որսար…
Եւ ուրեմն հոս է որ… հելլէ՛ պէլլէշ ըլ ֆըլըմ:
* * *
Ամառուայ վերջաւորութեան երկու-երեք շաբաթներ կային, երբ պեշիները կը սկսէին երեւնալ ու անցնիլ:
Փոքր արծիւի կամ բազէի նմանող, գիշատիչ թռչուններ էին, այդ պեշիները:
Շատ դժուար էր զանոնք որսալը: Քանի որ՝ մարդ եղած տեղը, անոնք երբեք չէին դադրէր թռչելէ, չէին կանգ առներ՝ գետինը, ժայռի մը կամ ծառի մը վրայ:
Հեռուներէն կը գիտնային արդէն, կը զգային որ մարդ կայ, թէկուզ մէկ անձ միայն, եւ ուրեմն անոր հասնելէն առաջ, ոչ միայն կը մնային օդին մէջ, այլ կը բարձրանային:
Եւ բարձր, շա՜տ բարձր կ’ելլէին, օդերուն մէջ:
Մարդու գոյութեան վտանգին չափին համեմատ, իրենք ալ կը ճշդէին թէ որքան բարձրներէն պիտի անցնին:
Մենք զանոնք կը տեսնէինք ուրեմն, երկու կերպով:
Կամ, երբ որ ուրիշ տեղ կատարած էին իրենց բարձրացումը, եւ երբ որ մեր վրայէն կ’անցնէին, արդէն այնքան բարձր էին, որ առարկայականօրէն անկարելի էր զանոնք որսալը: Փամփուշտի գնդիկները չէին հասներ մինչեւ իրենց:
Կամ ալ – եւ այս էր, միակ առիթը որ ջանայինք զիրենք… վար բերել -, պատահական սխալ հաշիւով մը, տակաւին լման չէին բարձրացած վերնոլորտին մէջ, նոր կը սկսէին այդ փրկարար վերելքի գործընթացը:
Իսկ ամէն պարագայի, թեւերը շարժելով չէ որ կը բարձրանային դէպի վեր:
Ընդհակառակը, իրենց թեւերը լայն կը բանային, ու զանոնք կը պահէին անշարժ:
Ապա, օգտագործելով օդային հոսանքները, կը սկսէին դանդաղօրէն ու լայնօրէն, կլոր-կլոր, լայն կլորներով դառնալ օդին մէջ: Աստիճանաբար դէպի վեր բարձրանալով: Ամէն մէկ լայն շրջանակ որ այդպէս, ծփալով՝ կ’ամբողջացնէին, քիչ մը աւելի վեր հասած կ’ըլլային: Եւ այպէս, կլոր-կլոր, կ’ելլէի՜ն ու կ’ելլէին դէպի վեր:
Մինչեւ որ արդէն որսորդական հրացաններու տարողութենէն շատ աւելի բարձ տեղ հասնին, եւ այդտեղէն շարունակեն իրենց դանդաղ թռիչքը, հեզասահ սաւառնումը, անխռով չուերթը: Մեզ անտեսելով, այլեւս չնայելով անգամ: Կամ ալ, աւելի գէշ՝ մեզ… վերէն նայելով:
Ամէն ամառուայ աւարտին, մեր Պոլոնիային վրայէն այսպէս, հարիւրներով, թերեւս հազարներով պեշիներ կ’անցնէին, բայց որսորդները անոնցմէ հազիւ մի քանի տասնեակը կը յաջողէին զգետնել:
Չէր ուտուեր անգամ, այս շփացած, բարձրակտուց – թէկուզ օձակեր ու մկնակեր -, վայրենի թռչունը: Սակայն բացառիկ trophée մըն էր, փառաւոր աւար մը, որսորդին համար :
* * *
Այդ տարին, Պոլոնիայի մեր այն սեփական տունը չէինք բնակեր, որ նախապէս նկարագրած եմ:
Կ’ապրէինք՝ դէպի Խնչարա տանող ճամբային վերեւի բլուրին մէջտեղերը: Գագաթի հիւրանոցէն քիչ մը առաջ, դէպի աջ ներս մտնող փողոցի մը ծայրը:
Այդ փոքր փողոցին սկիզբի ծայրը՝ Գառնիկ Բանեանը կը բնակէր, իր տիկնոջ եւ իրենց երկու դուստրերուն հետ:
Օր մըն ալ տունէն ելայ, ուշ կէսօրէ ետք: «9-14»ս, ձեռքս: Արեւը մար չմտած, մէկ հատ մը դառնամ, ըսի… տեսնեմ…
Ետեւէս արագ մը Վաչէն ալ ելաւ, միացաւ ինծի: Ոչ իսկ երկու տարիներու տարիքային տարբերութիւն կայ, մեր միջեւ: Եւ ուրեմն այդ ժամանակներուն, ընդհանրապէս միշտ միասին կ’ըլլայինք: (Մինչեւ հիմա ալ, դեռ այդպէս է – մանաւանդ որ մեր նախնական հինգ հոգինոց ընտանիքէն, միայն երկուքս մնացինք այս աշխարհին մէջ -. բայց մեր այդ մտերմութիւնը, կեանքի բնական պայմաններու բերումով, անշուշտ տարբեր ընթացք ստացած է: Առիթը չունինք, մեր մանկութեան օրերուն պէս, անդադար միասին եւ նոյն տեղը ըլլալու: Սակայն կը մնանք ընդմիշտ միացած, յատուկ կապերով: Bad Boys Forever! )
* * *
Իրիկնամուտին, հաւանականութիւնները բարձր կը դառնան՝ որս գտնելու: Քանի որ թռչունները շատ կանուխ կը քնանան: Եւ ուրեմն, դեռ լման մութ չեղած, կու գայ պահ մը երբ այլեւս ճար չուին, կը դառնան շուարած եւ անզգոյշ, եւ կը սկսին ամէն կողմ երկինքէն իջնել, որպէսզի տեղ մը կանգին եւ քունի անցնին:
Արաբերէնով, «մապիթ» կը կոչուի այս երեւոյթը: Իջեւանում:
Այդ ճակատագրական պահուն է որ, բիւրաւոր տատրակներու, զարզուրներու, ֆըսթէյքիներու եւ այլազան այլ օդային թռչուններու մահկանացուն կնքուած է, եւ իրենց փնտռած այդ երեկոյեան անմեղ քունը կը դառնայ յաւերժական… Երբ որ բանիմաց որսորդ մը կայ, dans les parages…
Բայց չէի երեւակայեր որ այդ օրը, նոյն վիճակի մէջ… պեշիի մը պիտի հանդիպէի: Ինչ որ իսկապէս արտասովոր բան մըն էր, այդքան բնակուած տեղ մը…
* * *
Ուալլա, մէկէն, Պարոն Բանեանին տունին միւս կողմը հազիւ անցած էինք, հողէ արահետի մը վրայ, որ յանկարծ՝ առջեւնէս թռաւ… խոշոր պեշի մը !
Կ’երեւի այդտեղ, բացառիկ պատճառներով, ժայռի մը տակը պատրաստուած էր քնանալու – կամ արդէն կը քնանար կոր -, երբ որ ես պատահմամբ վրայ հասայ: Եւ ուրեմն հայվանը լեղապատառ, կէս-քուն կէս- արթուն, երկար, լայն եւ հաստ թեւերուն ամբողջ ուժովը, սկսաւ փախիլ:
Բայց ես ու Վաչէն, վստա՛հաբար իրմէ աւելի սարսափած էինք:
* * *
Վաչէն, քայլ մը ետեւ առաւ: Ինք միշտ ինձմէ աւելի խոհեմ եղած է… Սակայն պէտք է ընդգծել որ նաեւ ինք, այդ պահուն, զինուած չէր:
Ես, կտրուած շունչս դեռ չհաւաքած, մեքենաբար, հրացանս բարձրացուցի եւ մէկ հատ մը՝ կրակեցի՛:
Առանց նշան առնելու, առանց լաւ նայելու իսկ – թերեւս նոյնիսկ աչքերս գոցած – , զէնքը մօտաւոր կերպով ուղղեցի գետնէն ելած թեւաւոր հրէշին, եւ հրահան շնիկն ու պինդ բլթակը գրեթէ միաժամանակ քաշեցի:
Հա, եւ նաեւ անշուշտ Վաչէն պաշտպանելու համար: Վերջապէս, փոքր եղբայրս էր…
Ամբողջ մարմնովս կը դողդղայի: Սրտիս տրոփումները աւելի ձայն կը հանէին, քան թէ կրակոցս:
Պեշին նախ սկսաւ կլոր շրջանակներով դառնալ, որպէսզի վեր ելլէ: Բայց յանկարծ, անհետացաւ: Չտեսանք ուր գնաց:
Փամփուշտս փոխեմ մտածեցի:
Առաջ որ գիշատիչ արարածը վերադառնայ, եւ մեր վրայ յարձակի իր սուր ու խոշոր, մսակեր կտուցով, կատաղի մագիլներով, սոսկալի աչքերով:
Սակայն յանկարծ անդրադարձայ, որ դատարկուած փամփուշտը դուրս հանելու համար՝ անհրաժեշտ, վերոյիշեալ երկաթէ ձողիկը, մասուրա-ն, այդ պահուն, հետս չէի առած:
Հեռու պիտի չերթայինք, ժամը արդէն շատ ուշ էր, կը կարծէի թէ մէկ փամփուշտ մը բաւարար պիտի ըլլայ, եթէ նոյնիսկ առիթը ունենամ զայն կրակելու:
Եւ եկուր տես որ, ահա, մահուկենաց կացութեան մը մատնուած էի, իմ պատասխանատուութեանս վստահուած եղբօրս հետ:
Զարհուրելի բախումի մը մէջ բռնուած էինք՝ քունէն արթնցած պեշիի մը հետ: Որ դեռ աւելի զայրացած, չարացած իմ կրակոցէս, ուր որ էր նէ, իր հաստ թեւերու ուժգին թափ տալով, պիտի վերադառնար՝ ու զիս պիտի բզկտէր, յօշոտէր:
Վաչէին աչքերուն առջե՛ւ… Որուն պիտի խնայէր սակայն, քանի որ ես շատակեր եւ թոմպուլիկ էի, եւ ուրեմն այդ փետուրներով ծածկուած հրէշը, այդ պահուն ինձմով պիտի կշտանար…
Ապա, երեխայական փափուկ մարմնիս մնացորդ կտորները՝ կտուցին եւ ճանկերուն մէջ, իր հետը պիտի տանէր, որպէսզի իր ընկերներուն հետ զանոնք այդ գիշեր ճաշակեն: Զիս հեգնելով, ծաղրելով: Յիշատակս իսկ անարգելով:
* * *
Բայց Վաչէն, մէկէն, սկսաւ վազել դէպի տուն…
Կը կարծէք թէ կը փախէ՞ր կոր… Չէ՜… Եւ ատիկա երբեք իմ մտքէս չանցաւ իսկ:
Տղան, ժամանակ շահելու համար, նախապէս չբացատրեց թէ ինչ կ’ընէ: Իր փոքրիկ ոտքերովը վազել սկսելէն ետք, մէկ կողմէն՝ շարունակել սուրալ դէպի տուն, գլուխը շեղակի դարձուցած դէպի ինծի, եւ պոռալով՝ որպէսզի զինք լսեմ, յայտնեց ծրագիրը:
Կը վազէր՝ տուն, որպէսզի այդ ձողիկը, մասուրան առնէ, եւ զայն ինծի բերէ:
Այս տղան, որեւէ տարքի, միշտ մեթոտիկ միտք ունեցած է: Եւ որեւէ խնդրի լուծումը կը գտնէ: Ինչպէս որ մինչեւ հիմա, իր գիտական PhDովը:
Սակայն հողոտ եւ քարքրոտ ճամբային վրան, մինչեւ տուն երթալ-գալը, ոտքերուն չափն ալ նկատի առնելով, բաւական ժամանակ պիտի առնէր…
Ուրեմն մինչ այդ, ես մնացի մինակ: Փամփշտազուրկ, անպիտան հրացանը, ձեռքիս:
Դեռ կարծես այդ ամէնը բաւարար չէր, մէյ մըն ալ, սկսայ պոռչտուք մը լսել…
«Հայդո՜ւկ, Հայդո՜՜՜ւկ…»
Հիմա ինչ ?!?
Մէկը կը պոռայ, կը կանչէ կոր, ակամ: Զիս կը կանչէ կոր !
Պարոն Բանեանին տիկինն էր…
Իրենք այդտեղ փոքր շէնքի մը մէջ կը բնակէին, վերի յարկը:
Եկուր տես որ, իմ կուրօրէն կրակած գնդիկներս, դպեր են պեշիին:
Ու այդ պատճառով, ան ուժ չէ ունեցած դէպի վեր բարձրանալու, եւ գացած, հարկադրաբար թառած է՝ Պարոն Բանեանին տան ետեւի պատշգամին առջեւի ծառին վրայ: Սոյն պատշգամին ճիշդ առջեւը: Գառնիկ Բանեանին յարգարժան Տիկնոջ դէմքին առջեւը:
Ուրեմն, այդ պահին ալ, վստահ չէի եթէ Տիկին Բանեանը զիս կը կանչէ կոր, որպէսզի առիթը չփախցնե՞մ այդ պեշին որսալու, թէ՝ ինք ալ սարսափահար է, սարսափէն՝ սառած, եւ զիս տեսնելով զէնքը ձեռքիս, օգնութեան կը կանչէ կոր… Քանի որ իր առջեւը, հազիւ մէկ ու կէս մեթր հեռու, վիրաւոր պեշի մը թերս-թերս իրեն կը նայի կոր: Արիւնոտ փետուրներով, եւ աւելի՛ կարմիր, սուր ու անթարթ աչքերով…
Մինչ ես… անկարո՛ղ եմ փամփուշտ փոխելու: Վաչէ՛ն կը սպասեմ կոր:
Կարիքը ունեցողին համար, այստեղ ճշգրտեմ՝ ձողիկը հետս չէի առաջ, բայց անշո՛ւշտ թէ փամփշտակալս մէջքիս կապած էի: Այո, տեսքին համար, յանուն իրաւացի մախխամի… Սակայն նաեւ մեքենաբար: Յարգանքէ աւելի, որպէս ամօթխածութիւն: Քանզի առանց փամփշտակալի որսորդ մը՝ մերկ է:
Բայց այդ խերն անիծածիս ձողիկն է, որ անբնական ու արտակարգ բան մըն էր, որսորդական կազմակերպութեան մէջ:
Ո՞վ այդպէս, ձողիկը՝ փողիկին մէջ նետելով, կրակուած փամփուշտը դուրս կը հանէ իր զէնքէն ! Այդ ո՞րմէկ տեսակի, ինչի՞ս որսորդը ?!
Վեց տարեկան էի, լաւ, բայց նորէն ալ, Պապաս պէտք է մտածեր որ կրնամ այսպիսի օրհասական պահեր ապրիլ, եւ մարդավարի հրացան մը տար ինծի: Ոչ թէ ասանկ խուրտա բան մը ! Խա՛մ գործ էր, ասիկա:
Հիմա ուրեմն եթէ պեշին ինծի ուտեր, յանցաւորը՝ Պապա՛ս էր:
Եւ ո՛խ ըլլար իրեն: Առանց ինծի թող շարունակէր, նայիմ, իր որսորդութիւնները: Մնացած մէկ հատիկ թազիով, միայն: Որ տեսնենք թէ ինչպէս, մինակը, պիտի կարենար պաշարել կաքաւները, որպէսզի անոնք ուզեն-չուզեն թռին դէպի հայրիշխանական հրացանին անողոք կրակն ու անվրէպ կապառները:
* * *
Ուրեմն հիմա, ահա…
Փորիս շուրջը տասնեակ մը լեցուն փամփուշտներ ունիմ… զէնքիս մէջը՝ պարպուած փամփուշտ մը կայ… պեշին ծառին վրայ նստած, կը սպասէ կոր որ համարձակիմ իր հոգեվարքը կարճի կապել… սակայն միեւնոյն պահուն, արիւնարբու գազան սրիկան հաշիւ կ’ընէ կոր որ, թերեւս դեռ ուժն ու ժամանակը կ’ունենայ վրէժը առնելու՝ իր ոխերիմ ճանկերէն երկու մեթդր անդին կանգնած, տան պատշգամին վրայ, վախէն քարացած, Պարոն Բանեանին փափկասուն ու անպաշտպան Տիկինէն… որուն կեանքն ալ ուրեմն, վտանգուած է…
Քաոսային, ահաւոր ճգնաժամ…
Ուր, իմ պատճառովս, այդ վայրագ պեշին կրնայ Տիկին Բանեանին գոնէ աչքերը հանել, իր անգութ մագիլներով…
Քանի որ ես, հարկաւոր ձողիկը հետս չեմ առած, որպէսզի կարենամ փամփուշտս փոխել, եւ մահացու կրակոցով մը վերջ դնել՝ պեշիին անձնական ողբերգութեան, եւ Տիկին Բանեանի նկատմամբ, սոյն պեշիին եղեռնական անգութ ծրագիրներուն:
* * *
Ինծի համար այլեւս շատ յստակ էր, թէ ինչ պէտք է որ ընեմ: Եւ այդ ալ, ըրի:
Բառացիօրէն զէնքը գետին նետեցի, եւ սկսայ՝ լալ:
Այդքան զօրաւոր, սրտոտ, անզուսպ լաց մը, որ վիրաւոր պեշին անգամ՝ աղմուկէն ցնցուեցաւ, ինքն իր մէջը ուժը գտաւ ծառին վրայէն ելլելու, քիչ թէ շատ թռչելու… Սակայն այս անգամ չփորձեց անգամ դէպի վեր բարձրամալ, միայն թռաւ, գնաց, չգիտցանք այլեւս ուր:
Թէեւ յետոյ ոմանք պատմեցին թէ, այդ գիշեր, գիւղին այլազան փողոցներուն մէջ, տուներուն միջեւ ցածէն թռչող, թափառող, պեշիի մը զարհուրելի շուքը տեսած են, թեւերուն ծանր թմբթմբոցը լսած են… Եւ արագօրէն պատուհանները փակած ու կղպած են… Ապա մէկ սենեակին մէջ հաւաքուած են ընտանիքին բոլոր անդամները, մեծերը՝ երեխաները գրկած, եւ սրտատրոփ սպասած են արեւածագը…
Բայց լաւ… չշեղինք բուն պատմութենէն…
Գետինը նստած, անսպառ հեծկլտուքներուս ընդմէջէն, աչքիս տակէն նկատեցի որ Տիկին Բանեանը… երեւի թէ… այդքան ալ վախցած չէր…
Քանի որ, մինչ հրէշային պեշին հիմա դանդաղօրէն իր երեսին առջեւէն կ’անցնէր, յուզուած Թանթիկը իր ուշադրութիւնը արդէն միայն կեդրոնացած էր իմ վրաս: Եւ պատշգամին վրայէն, հարազատ գուրգուրանքով, կը փորձէր զիս մխիթարել… «աման չէ՜, ատանկ մի՛ լար, եաւրիկս… վնաս չունի՜… այս մէկ պեշին չեղաւ, ուրի՛շ մը կը զարնես… չէ՛՜.. դուն մեծ որսորդ ես, տղաս, հօրդ նման մե՛ծ, վարպետ որսորդ… ոտքի ել, մի՛ լար այդպէս…»…
* * *
Սակայն մինչ այդ.. ան չէ եա… ո՞ւր մնաց Վաչէն… կը մտածէ՝ պրպտող մտքի տէր, աչալուրջ, եւ այս պարագային վստահաբար մտահոգ ընթերցողը…
Վաչէ՞ն:
Վաչէն այդ պահուն, ետ եկաւ…
Բայց առանց մասուրային:
Տղան, վազելով, իսկապէս փորձած է հասնիլ տուն, այդ ձողիկը առնել – որմէ հիմա կախեալ էին մեր կեանքերը – , եւ վազելով, զայն բերել ինծի:
Սակայն… հինգ տարեկան է: Եւ նիհար-միհար բան մըն էր: Ամբողջ ուժովը, ամբողջ մարմնով եւ սրտովը, վազած ատենը երեսին որ նայիս, կարծես թէ ողիմպիական հարիւր մեթրը կը վազէ կոր, որպէս առաջնատար, խուռներամ ու յոտնկայս ծափահարութիւններու տակ, խրոխտ կուրծքը արդէն ցցած դէպի յաղթանակի գիծը:
Բայց եթէ քովէն այծ մը, պարզապէս՝ քալէ, կողմէն իրեն նայելով, իրհանգիստ քազտուրան կատարէ, հաւանաբար կ’անցնի իրեն…
Ուրեմն, ճամբուն ոչ թէ կէսին (եւ պիտի տեսնէք որ ասիկա շատ կարեւոր տուեալ մըն է), այլ հազիւ մէկ երրորդը «կտրած» է, երբ որ պեշին, աղիողորմ լացիս աղմուկէն զզուելով, Պարոն Բանեանենց առջեւի ծառին վրայէն ելած է, եւ անոնց շէնքին ետեւի կողքէն, անցած է դէպի մեր տունը տանող ճամբուն վրայ: Ուր Վաչէն կը վազէ կոր: Իր մտքին մէջ՝ ՏիՍի Քոմիքսի Տը Ֆլէշ-ին պէս, բայց իրականութեան մէջ՝ որքան որ արագ կրնայ վազել հինգ տարեկան երեխայ մը, որուն հասակին լման երկայնքը, հազիւ վաթսուն սանթիմեթր է:
Եւ քանի որ վիրաւոր պեշին ուժը չունի դէպի վեր թռչելու, այդ ճամբուն մէջէն, շա՜տ ցածէն, յանկարծ անցած է Վաչէին գլուխին վրայէն: Իր ետեւէն գալով…
Տղան նախ խոշոր, սեւ, շարժուն շուքը տեսած է իր առջեւը, գետինը, առաջ որ պեշին անցնի վրայէն: Կախ մագիլները, Վաչէին գլուխը քերած են…
Թէկուզ խորապէս համոզուած ըլլալով որ թեւաւոր գազանը զինք կը հետապնդէ, որպէսզի զինք ուտէ, Վաչէն նորէն ինքզինքը չէ կորսնցուցած, եւ խելքը գործածած է:
Այս իրադարձութիւնը, իր մտքին մէջ փոխած է առաջնահերթութիւններու կարգը:
Հիմա մասուրան դարձած է երկրորդական, եւ օգնութիւն ու ապաստան գտնելը՝ թիւ մէկ, կենսական նպատակ:
Ուրեմն մտովին, թէկուզ դեռ շարունակելով իր վազքը, անմիջապէս չափած է հեռաւորութիւնները. իր հասած տեղէն՝ մինչեւ տուն, եւ նոյն տեղէն՝ մինչեւ ետ, իմ մօտս:
Եզրակացնելով որ դէպի ինծի վերադարձի ճամբան աւելի կարծ է քան թէ տուն հասնելու հեռաւորութիւնը, առանց դադրելու վազելէն, անմիջապէս, կլոր տըմի-թուր մը ընելով, ետ դարձած է, եւ շարունակած է իր հեւիհեւ վազքը, դէպի իմ գտնուած տեղս: Ոչ Ապաստանելու համար իր մեծ եղբօրը քովը, որ նոյնիսկ առանց փամփուշտի, ցմահ պիտի պաշտպանէր զինք, իր աւելի մատղաշ կեանքը, այդ սովահար պեշիին ճաշկերութային դիտաւորութեան ի դէմ:
Բայց երբ որ Վաչէն այդպէս, շնչասպառ, վերադարձաւ քովս, եւ տեսայ որ մասուրան ձեռքը չէ, այլեւս արցունքներս հեղեղի պէս սկսան հոսիլ: Յոյս չէր մնացած:
Ինք, բան մը չըսաւ: Նստաւ մեծ քարի մը ծայրը – ոչ գետինը, որպէսզի շօրթիկը նուազ փոշոտուի -, նիհար թեւերը՝ ծունկերուն վրայ: Որպէսզի, շունչը հաւաքէ: Առանց ինծի նայելու սակայն, որպէսզի աւելի չամըչնամ, որ այդպէս, հողին վրայ նստած, հիւնքիւր–հիւնքիւր կու լամ:
* * *
Եւ այդտեղ, այդպէս, պահ մը մնացինք:
Առջեւս, ինծի պէս գետինը նետուած, վարկաբեկուած, խեղճ հրացանս կը դիտէի, մինչ արցունքները կը հոսէին՝ պեշիին ճանկերէն մազապուրծ, հազիւ փրկուած, մսուտ ու կաս-կարմիր դարձած թուշերուս վրայ:
Կ’ենթադրեմ որ մեր ծնողքին լուր տուող եղաւ:
Քանի որ Պապան մէկէն հասաւ, վազելով:
Սակայն մեզ որ տեսաւ, հանգստացաւ: Ի մասնաւորի իմ վիճակս տեսնելով, սկսաւ նոյնիսկ քահ-քահ խնդալ: Ապա մէկ ձեռքովը զիս գրկեց եւ կոնքին վրայ տեղաւորեց, միւս ձեռքովն ալ «9-14»ս գետնէն հաւաքեց, Վաչէին ալ նշան ըրաւ որ եալլա տղաս, հետեւի՛ր, եւ գացինք տուն:
* * *
Լսելէ ետք թէ ինչ պատահած է, Ցոլինէն ալ սկսաւ խնդալ:
Վաչէն, բնաւ սիրտ չունէր խնդալու: Մեծ եղբօրը խորտակուած վիճակը տեսնելով՝ մռայլ էր, խոժոռադէմ: Բայց ինք դիւրին-դիւրին լացողը չէր: (Դէպի ներս լացող տեսակներէն է) :
Մամաս, նախ մտահոգ դէմքով բայց լուռ՝ մտիկ ըրաւ:
Յետոյ ժպտեցաւ, ձեռքին ծայրովը՝ կախ գլուխս մէկ հատ մը շոյեց, քրտինքէն թափ-թաց, խանֆուս մազերս մատներովը խառնակեց. Վաչէին երեսն ալ, բթամատին եւ ցուցամատին միջեւ, թեթեւ մը սեղմեց. ապա անցաւ, գնաց խոհանոց, ընթրիքը պատրաստելու:
Մ. Հայդուկ Շամլեան
18 Նոյեմբեր 2023
Այս նկարներուն մէջ՝ Պոլոնիայի մեր այդ, երկրորդ տունն ենք (Պարոն Բանեանը եւ իր Տիկինն ալ կ’երեւնան այդտեղ) : Ձեռագիր նօթը, Պապայիսն է: Սակայն տարին,թերեւս վերեւ արձանագրուած պատմական դէպքերէն՝ մէկ ամառ ետք էր,տարի մը ուշ:
Յաջող խումբ էր: Տեսակ-տեսակ, անգլերէնով, բարձրորակ երգեր կ’երգէին: Գոնէ նոյնքան լաւ կերպով, որքան տուեալ բնագիրները: (Ինչ որ այսօր « cover song » կը կոչեն կէնճերը [ինչեր գիտեմ կոր, ծօ…] ) :
Ի դէպ, ՃԵՄ անունը ինքնին հնարամիտ յօրինում մըն էր:
Կ’ակնարկէր անշուշտ Աղբալեան/Շանթ/Վրացեանի ՃԵՄարանին. որուն հպարտ աշակերտներն էին խումբին անդամներ (օրինակելի տեսակներէն… ոչ թէ ինծի պէս, անվերջ անկարգ, ֆաուտաճի, տեւաբար պատժուած վիճակի մէջ… քիչ մնաց, դուրս պիտի շպրտէին նոյնիսկ, եթէ ծանր հրետանիները զիս չպաշտպանէին… Մուշեղ Իշխան, Գառնիկ Բանեան, «Սըր», Գրիգոր Շահինեան… լոյսերու մէջ մնաք, աննման, անփոխարինելի Մարդիկ…) :
Բայց նաեւ, այդ նուագախումբին «ՃԵՄ» անունը, հնչիւնային կատարեալ համընկնումով, կը համապատասխանէր անգլերէն՝ «jam» բառին. երաժշտական առումով… (Կը կարծեմ թէ ոմանք, որոնք այդ նուագախումբը ճանչցած են, անոր համերգը վայելած են, թերեւս մինչեւ օրս չէին նկատած այս ինքնատիպ բառախաղը…)
Եւ ուրեմն, շնորհիւ մշակութային այս հոյակապ նախաձեռնութեան, պատերազմական ռմբակոծումներուն, կրակոցներուն եւ պայթումներուն մէջտեղը, ոչ միայն համերգի պահուն այլ նաեւ – դպրոցին համալիրին մէջ տեղի ունեցող – իրենց փորձերուն ժամանակ, բոլորս մտիկ կ’ընէինք, զուտ ու անբիծ կատարումով՝ Eric Clapton, Pink Floyd, Kansas, եւայլն.
Բայց իշտէ… մէշքել-մէշքե՛լ ակամ: Նորէն միջոցը գտանք, խնդիր մը հանելու…
Արդարեւ, մարտական-ազգայնական-ֆաշական շրջանակներուս համար, այս երեւոյթը անընդունելի շեղում մըն էր: Յանցաւոր այլասերո՛ւմ, դատապարտելի սայթաքում, այդ օրերու կացութեան եւ մանաւանդ մթնոլորտին մէջ:
Մենք ինչ տերտի էի՜նք, անոնք՝ ինչով կ’անցընէին իրենց ժամանակը:
Մե՜ծ գայթակղութիւն: Փոքրիկն Զոգագ-էլ-Պլաթի երկու նեղ փողոցներուն մէջ:
Նուագախումբին փորձերը – ինչպէս որ անոնց յաջորդող պատմական համերգը -, տեղի կ’ունենային Ճեմարանի «Վասպուրական Սրահ»ին մէջ: Վարի, մեծ դարպասին մօտ:
Այս զարհուրելի սայթաքումին, անհանդուրժելի ոտնձգութեան դէմ հերոսաբար պայքարող, խիզախ ու խրոխտ, վերոյիշեալ հակառակորդները, մինչեւ իսկ օր մը փիսութիւնը ունեցան սրահին ելեկտրականութիւնը կտրելու. գետնայարկի խոշոր, ժանգոտած swichtը վար իջեցնելով:
Այո, ես ալ այդտեղ էի… Թէկուզ, նոյն պահուն արդէն խիղճս կը տանջէր զիս, կը զգայի կոր որ սխալ – եւ ապուշ – բան մը ընելու վրայ ենք…
Պապամ, մարդիկը, անուշ-անում կ’երգէին, կը նուագէին կոր: Ռումբերուն տակը: Ատիկա աւելի արտասոովոր եւ տպաւորիչ էր, աւելի մարդկայի՛ն բան էր, քան թէ մեր կրակապաշտ քալաշնիքոֆութիւնները… (Մանաւանդ որ, այդ օրերուն, իրենց կարիքը չկար այդ «բաներուն» համար. պէտք եղածէն աւելի էինք, միւս տեսակներս. իրարու կը հրմշտկէինք որ «ճակատ» երթանք… Երբ լսէինք որ մէկը գացեր է, ղրկեր են, իր «թիւը ելաւ» կ’ըսէինք. նախանձելով իր բախտին: )
Բայց նուագախումբին անդամները այնքան շնորհքով, այնքան քաղաքակրթուած եւ բարի էին, որ, մտքերնէն չանցաւ իսկ թէ մենք կրնայինք այդքան «չար» ու վայրենի ըլլալ: Մինչեւ այսօր, անոնք կը կարծեն հաւանաբար որ այդ միջադէպը ելեկտրականութեան սովորական ընդհատում մըն էր, ինչ որ յաճախ կը պատահէր, այդ պատերազմական օրերուն:
Մենք ալ սակայն, անվայել արարքը գործելնէս ետք, այնքան ամըչցանք եւ խղճահարուեցանք, որ ձայն-ձիւն չհանեցինք, որպէսզի չգիտցուի թէ ինչ եղաւ:
Հա՜, հա՜… հանրային ծառայութիւնները նորէն քահրապան կտրեցին, անպիտանները… Կամ ալ, ով գիտէ ուրտեղէն, նորէն ռումբ մը ինկաւ ելեկտրական ցանցին վրայ…
* * *
Ի դէպ, այդ ընդյատակեայ գործողութեան ընթացքին, սրահին ելեկտրականութիւնը կտրելու միջոցը մեզի բացայայտողը՝ Դրօն էր:
Ինքը, իսկապէս, չէր ուզեր որ այդ քայլը առնենք. սակայն չդիմացաւ, քանի որ այդ առիթով եւս կ’ուզէր մեզի ցոյց տալ որ ինք, Ճեմարանին ծա՛կը-ծուկը գիտէ, բոլորէն աւելի լաւ: (Ինչպէս որ ատենը մէկ, պահ մը յանկարծ կ’անհետանար, յետոյ մէջտեղ կ’ելլէր՝ խոշոր զէնք մը ուսին վրայ… Որ անկէ ետք նորէն չէինք տեսներ…)
Նոյն Դրօն, տարիներ ետք, նոյն «Վասպուրական Սրահ»էն մի քանի հարիւր մեթր անդին՝ զարկին: Կռնակէն: Ողնահարէն: Երկու անգամ:
Քանք-Ֆույի վարպետ էր, առասպելական Մասթըր Կարոյին լաւագոյն, բարձրաստիճան աշակերտներէն: Կրակոցին առաջին պայթումը լսելուն պէս – ցաւը, աւելի ուշ զգալի կը դառնայ -, անկիւնի հսկայական աղբակոյտին մէջը նետուեցաւ, որպէսզի աւելի չծակծկեն իր ճկուն մարմինը, չյաջողին մեռցնել զինք: Երկրորդ կապառը սակայն, պառկած տեղը խփեցին: Բայց մնաց ողջ: Ընդմիշտ անդամալոյծ:
Անցնինք…
* * *
ՃԵՄ նուագախումին նախնական թմբկահարը, Րաֆֆին էր (Րաֆֆի «Ա.»-ը, that is, ոչ «Գ.»ն, որ նաեւ խումբին մաս կը կազմէր) :
Թմբկահար որ ըսի, խօսքը դհոլի մասին չէ… Տղան, արդիական հարուածային գործիքներու լման սարքի մը վրայ կը նուագէր, անհերքելի տաղանդով… պէմ-պում, չըչիննկ չըչչինկ չըչիիինկ, պէ՛մ… ուզածի՛դ պէս… երկու հարուածի մէջտեղը՝ փայտիկները մատներուն միջեւ – կամ օդերուն մէջ – դարձնելով… դէմքը միշտ հանդարտ, նայուածքը՝ ուրիշ տեղ… դէպի ներս… ուալլա, Ֆիլ Քոլընզը խալթ կերած էր, իր քովը:
Յետոյ սակայն, զինք փոխեցին…
Շատ սօրրի, բայց ասիկա աւելի «չարութիւն» էր, քան թէ մեր՝ մէկ օր մը, երգչախումբին փորձերուն ժամանակ, ելեկտրականութիւնը կտրելը:
Ինչ որ է, նէ… Իր տեղը դրին՝ Արսէնը: Ան որ հետագային, քսանութ տարիներ անցուց Հայաստանի բանտերուն մէջ: Երանի թէ ան ալ, ՃԵՄի այդ օրերէն ետք, շարունակէր միայն երաժշտութեամբ զբաղուիլ…
Բայց լաւ… Քանի որ Արսէնին նիւթը շատ բարդ է, այստեղ բաներ մը յիշատակեմ վերոյիշեալ Րաֆֆիին մասին:
* * *
1990-ի կողմերը պէտք է ըլլայ, ողբացեալ քրոջս Ցոլինէին հետ, Նիւ Եօրք գացինք: Կաղանդի օրերուն:
Ասիկա որ լսեց Րաֆֆին, անմիջապէս մեզ գտաւ, ստանձնեց: Պնդեց որ անպայման Կաղանդը իրենց տունը տօնենք:
Օթօյին մէջ նստանք ուրեմն, ես ու Ցոլինէն: Որքան ուրախ, երջանիկ էր, տղան… Խանդավառ, եռանդուն, թաշխալաճի… Գոհ էր իր կեանքէն, իր նորակազմ ընտանիքէն, գործէն, ապրած տեղէն… on top of the world… King of New York !
Օթօն, որ բաւական ֆախֆախալը մօտել մըն էր, Michel Vaillantին պէս կը քշէր կոր: Scanner-ով մը մտիկ ընելով ոստիկանական ներքին հաղորդումներուն, որպէսզի գիտնայ թէ ուր հսկողութիւն կայ, ու այդ մասերը միայն, դանդաղի:
Փուռի մէջ եփած, լման խոզուկ մը ապսպրած էր… Սահուն ու փայլուն մորթը՝ կրճկրճան, որու ճեղքերէն միսերը, կարծես թէ իւղերուն հետ հալած, կը հոսէին դուրս… Համեմներու ծխացող բուրմունքը արդէն բաւարար էր, կշտանալու համար… Հիմա որ յիշեմ, դեռ բերանս կը ջրոտի…
Բայց բուրմունքովը չգոհացանք, անշուշտ… Կերա՜նք ու կերանք: Նաեւ խմեցինք: Եւ միասնաբար գացինք դէպի մեր միացեալ, համահունչ անցեալը:
Աիւզանին ֆիլմին VHS cassette-ը դրաւ Րաֆֆին, դիտեցինք… Back to Ararat… Որու մէջ դրուագներ կան, ուր ինք կը խօսի… կը վկայէ… կը բացատրէ… Տիկինը՝ Անին, իր կողքին…
Եւ այդպէս, այդ իրիկուն, Փլաս Սէսսինն ու Զոգագ-Ըլ-Պլաթը միացան՝ Նիւ Եօրքի մէջ: Արարատի շուքին տակ: Շուէտիայէն հնչող, հայոց արդի մարտիկներու վաւերագրական կրակոցներով, մարուխեանական շունչով, այդ խուլ շաչիւններու հայրենաբաղձ երաժշտութեան ընկերակցութեամբ:
* * *
ՐաՖՖիին կինն ու իրենց փոքրիկ երեխան, հետագային, միասնաբար մահացան: Օդանաւի արկածով: Ան նաեւ կորսնցուց, շատ երիտասարդ տարիքին՝ իր եղբայրներէն մէկը: Ան ալ, օթօյի աքսիտանով:
Երեքուկէս տարի առաջ, երբ որ քոյրս Ցոլինէն, վաղաժամ մեկնեցաւ այս աշխարհէն, չեմ գիտեր ճիշդ ուր, բայց տեղ մը, իր մահուան լուրին տակ, հանդիպեցայ Րաֆֆիին հակազդեցութեան: Մի քանի բառեր էին, միայն՝ «այս մէկը, իսկապէս վշտագին էր»:
Երբ որ իր կիր, փոքրիկ երեխան եւ երիտասարդ եղբայրը կորսնցուցած անձ մը, տակաւին այդպէս, վիշտ զգաց քրոջս մահուան պատճառով, ասիկա շատ բան կ’ըսէ՝ քրոջս մասին:
Ու նաեւ անշուշտ, Րաֆֆին մասին: Որ, այդքան անասելի կորուստներէ ետք, կարողացած է պահել իր մարդկութիւնը: Տակաւին՝ սիրտ ունի:
Ինչ է, նէ…
Վերադառնանք ՃԵՄի օրերուն:
* * *
Հասաւ ուրեմն համերգին օրը:
Դասարաններէն ելանք, շարք-շարք, գացինք ու բարձրացանք Վասպուրական Սրահ:
Ճամբուն վրայ երբ որ տեսայ վարը կանգնած «զէնքի ընկերներս», ուսով պատին կռթնած, հեգնական ժպիտ մը իրենց դէմքերուն վրայ, շատ գէշ զգացի: Եւ ես ինծի առաքելութիւն մը տուի՝ խանգարել այդ համերգը:
Վտանգաւոր գործողութիւն էր, քանի որ միջոցառումը դպրոցական բնոյթ կը կրէր, ուսուցիչներ ալ ներկայ պիտի ըլլային, եւ իմ վեհագոյն հերոսութիւնը պիտի յանգէր վստահաբար, նորէն ու անգամ մը եւս՝ պատիժի մը:
Բայց վնաս չունի, հետեւանքները կարեւոր չէին: Գաղափարի՛ համար էր որ պիտի կատարէի, ինչ որ պէտք է որ կատարէի: Եւ A man’s gotta do what a man’s gotta do, ինչպէս որ ըսած էր Ճօհն Ուէյնը, Ճ. Ֆօրտի դասական ֆիլմին մէջ:
Ուրեմն, դիրք բռնեցի սրահին մէջ, սպասելով առաջին առիթին որ արուաշէն սկսիմ, պոռամ-կանչեմ, բա՛ն մը ընեմ: Յոյսս ան էր որ, մէյ մը որ սկսիմ ահաբեկչական գործողութիւնս, վարէն տղաքը արդէն անմիջապէս օգնութեան կը հասնէին ինծի… Եւ այդպէսով, ուսուցիչները չէին համարձակեր ընդհատել ազգային էական պարտականութեանս գործադրութիւնը:
ՃԵՄը սկսաւ նուագել: Ես ալ սկսայ… կակուղնալ:
Շատ լաւ կը նուագէին կոր, սրիկաները !
Դեռ փորձեցի դիմադրել, կեդրոնանալ առաքելութեանս վրայ… Բայց կարծես թէ իրենք ալ ատիկա գիտնալով, սկսան երթալէն աւելի լաւ նուագել, աւելի հաճելի բաներ նուագել…
By the time առաջին երգը սկսաւ (“Bluebird”-ն էր (JMC/Wingsինը, ոչ թէ աւելի նոր պարապութիւնները) կամ «Dust in the Wind»), արդէն ի վիճակի չէի որեւէ բան խանգարելու: Իսկ այդ երգէն ետք՝ լման յանձնուեցայ: Անամօթ դաւաճանութեանս համար միտքէս ներողութիւն խնդրելով՝ մարտական ընկերներէս. որոնք մինչ այդ, վարը, իմ նշանիս կը սպասէէն վստահաբար. որպէսզի ձեռնառումբերով, G3ներով եւ RPGներով, ներխուժեն Վասպուրական Սրահ…
Եւ մնացեալ աշակերտներուն հետ, ես ալ ըմբոշխնեցի ու վայելեցի այդ հոյակապ, բացառիկ համերգը:
Իսկապէս սքանչելի բան մըն էր: Նոյնանման սիրողական խումբեր լսած եմ, նոյն ժամանակներուն, նոյն շրջանին մէջ (անգամ մը, AUBի մէջ ատանկ ֆէսթիվալ մը կար), բայց ՃԵՄը իսկապէս իւրայատուկ էր, շատ լաւն էր: Ղէյր շըքըլ:
Ու հասանք վերջին երգին…
Ակամ, ասոնք՝ «The Wall»ի նմոյշով մը պսակեցին միջոցառումը… Անթերի՛ կատարումով… Սինթըսայզըրի խենթենալիք ֆինկեներով, and all…
Հէլիքոփթէրին սոսկալի չում-չում-չում-չումնները որ լսեցինք, ամբողջ սրահը միասնաբար ոտքի ցատկեց… «We don’t need no education» ! ուսուցիչներուն առջեւ, քիթերնուն տակը !! Մենք ալ կը կարծէինք, որ այս նուագիչ-երգիչները ֆուֆուներ են… բուն յեղափոխականները իրե՛նք են, եղեր:
In your face, teachers! Leave us kids alone !!
Ամբողջ սրահը միացաւ երգին: Խենթերու պէս կ’երգէինք կոր, բոլորս: Կարծեմ գոնէ մինչեւ Անթիլիաս լսեցին մեր ձայները, ճիչերը…
ՃԵՄը այնքան վարպետ էր որ, տեսնելով մեր վիճակը, սովորական չափով չկատարեցին երգը… Ելեկտրական կիթառի անզուգական soloին աւարտէն ետք, հոն ուր կամաց-կամաց երգը պիտի վերջանար, կանգ չառին: Եւ առանց իրարու նայելու իսկ՝ անմիջապէս improvise ըրին, երգին հետ բռնող, տեղւոյն վրայ յօրինուած եղանակով մը շարունակեցին, որմէ ետք, եալլա, ե՛տ սկսան վերջին տունը !
Անմոռանալի բան մըն էր:
Մերսի, ՃԵՄ, որ այդ ահաւոր մութ օրերուն, մեզի այդ մոգական պահը շնորհեցիք:
* * *
Ինչ որ է, համերգը վերջացաւ:
Պէտք է որ մենք ալ վերադառնայինք դասարան:
Ներկայ ուսուցիչները շատ ուրախ չէին, այդ վերջին երգին պատճառով… Խոժոռ դէմքերով, ոմանք նոյնիսկ յօնքերնին կիտած եւ թեւերնին ծալլած, մեզ կը տանէին մեր դաժան բանտախուցերը… Որպէսզի այդտեղ, իրենց վրէժը առնեն…
Մէկ ուսուցիչ մը կար միայն, որ… կը ժպտէր: Ակնյայտօրէն, ուրախ էր:
Պարոն Շահինեանն էր, ան: Գրիգոր Շահինեան: (Յետագային, վերոյիշեալ Արսէնին աներպապան) :
Ան, ոչ միայն կը ժպտէր, այլ դուրս տանող դուռին քովը կանգնած, կ’ուզէր մեզ, մէկ առ մէկ ու բոլորս, իր այդ զուարթ ճպիտովը ճամբու դնել, դէպի՝ դասարան: Ուր, իր պարագային, վստահաբար վրէժի հարց չկար: Երբեք եւ որեւէ ձեւով:
Չընդունելով սակայն իր այդ կեցուածքը, ես փորձեցի «հետը իյնալ»: Խայթոց մը նետել: Փորձել զինք ալ ջղայնացնել:
«Ինչպէ՞ս էր, Պարոն Շահինեան… հաւնեցա՞ք, ամէն բան…»
Աչքերը կայծկլտացին: Նպատակին հասած էր: Վստահ եմ որ հոն կանգնած էր, յատկապէս՝ ինծի համար: Որպէսզի ծուղակը իյնամ:
Ուրեմն, իր այդ աննման ժպիտը քիչ մը աւելի երկարեցաւ – դէպի բերանին մէկ կողմը, միայն -, եւ աչքերուս մէջ նայելով, իր բնորոշ հանդարտութեամբ, ըսաւ՝ «այո, շատ լաւ էր»… պզտիկ դադար մը… ապա աւելցուց, երկու անգամ՝ «ծայրէ ի ծայր, շա՜տ լաւ էր»… «ծայրէ ի ծայր»… յատուկ շեշտ մը դնելով երկրորդ «ծայր»ին վրայ…
Վրաս պաղ ջուր մը թափուեցաւ: Ծուռ դէմքով, վերադարձայ՝ դասարանիս գոց սրճագոյն, կնճռոտած ու կարծր, դաժան նստարանիս վրայ:
