Այն կարծր իրողութիւնները որ պիտի նշեմ, ներքեւ, իրենց ժամանակագրական կարգով – որ հիմնական է, այստեղ -, կրնաք հեշտօրէն ստուգել, համացանցային այս դարաշրջանին: Սակայն ես անոնց հետեւած եմ, աչալուրջ կերպով, օրը օրին:
* * *
Մինչեւ 2020ի վերջին պատերազմը, Փաշինյանը չափազանց անզգոյշ էր:
Անպատասխանատու, անգիտակից, անհոգ, թեթեւսոլիկ: Հարբած պատանի մը: Արբունքի նօպաներու մէջ:
Եւ այդ եղաւ պատճառներէն մէկը, որ՝ բռնկեցաւ այդ պատերազմը, եւ տեղի ունեցաւ ընթացիկ դարու ծանրագոյն Հայոց Աղէտը:
Սակայն այդ պատերազմէն ետք, Փաշինյանը դարձաւ՝ զգոյշ:
Այս անգամ ալ, թերեւս երբեմն շատ զգոյշ: Վախկոտ:
Բայց միայն ինքը կրնայ գիտնալ վտանգներուն իսկական չափը, անմիջականութիւնը եւ տարողութիւնը…
Այս ամէնը, բազմաթիւ ու այլազան նիւթերու կապակցութեամբ:
* * *
Իսկ յատկապէս, Ռուսաստանի առնչութեամբ՝
. 2018ի պետական յեղաշրջումին յաջորդող, մօտ մէկ տարին, Փաշինյանը շարունակեց Ռուսաստանէն հեռանալու իր հակումների – երեխայական – ցուցադրումները:
Սակայն կամաց-կամաց՝ սկսաւ հասկնալ: Եւ հետզհետէ մեղմացուց իր այդ անմիտ կեցուածքը:
. 2020ի վերջին պատերազմի ընթացքին, նա ինքզինքը պատռտեց, ինչ անելը չգիտցաւ, հազար թոմպալախ դարձաւ, աղաչեց ու պաղատեցաւ, որ՝ Ռուսաստանը օգնութեան հասնի:
Ի զուր:
. Զինադադարը, նա լրիւ ու բացառապէս վստահեցաւ՝ Ռուսաստանին: Որ չի գործադրում այդ ուղղութեամբ ինքն իր հովանաւորած եւ պաշտօնապէս ստորագրած փաստաթուղթը:
. Զինադադարէն ետք, ԱՌԱՋ որ նա երթայ եւրոպաները, բազմաթիւ անգամներ, բազմաթիւ ձեւերով, Փաշինյանը նորէն օգնութեան կանչեց Ռուսաստանը: Ու նաեւ ՀԱՊԿ-ն, որ Ռուսաստանի կազմած դաշինքն է:
Ոչ մէկը, տեղէն չշարժեցաւ:
Այդ շարունակական թերացումների վերաբերեալ Ռուսաստանի եւ ՀԱՊԿի բոլոր պատճառաբանական ճարպիկութիւնները, անհեթեթ են: Կոպիտ պատրուակներ, մահանաներ են:
Ի դէպ, ՀԱՊԿ-ի անդամները, գրեթէ բոլորը, ուղղակի Ադրբեջանի եղբայրներն են արդէն… Նոյն ցեղային մախլութային բիճ զաւակները…
. Պատերազմէն ետք, Փաշինյանը դիմեց Արեւմունքին, քանի որ Ռուսաստանը մատը մատին չզարկաւ, պաշտպանելու համար Հայաստանը:
Արցախի պարագային, պատրուակը այն էր որ Հայաստան-Ռուսաստան անվտանգութեան դաշինքները չեն գործում, քանի որ Արցախը պաշտօնապէս Հայաստանի մաս չի կազմեր:
Բայց թուրքերը ներխուժեցին, ռազմական առաջխաղացք կատարեցին՝ ուղղակի Հայաստանի տարածք: Ո՞ւր գնացին, այդ պարագային, Հայաստան-Ռուսաստան անվտանգութեան այդ նշանաւոր դաշինքները… որոնց հիման վրայ, ռուսական զինուորներ արդէն կային ու կան՝ Հայաստանի մէջ…
Դաշինքներ, որոնց հիման վրայ, մեր միտքը այդքան կը հանգստացնէինք՝ Ռուսաստանով:
. Ոչինչ կրնայ արդարացնել Ռուսաստանի այս էական թերացումները:
Փաշինյանը այսօր կայ, վաղը կ’երթայ:
Ռուսաստանը Հայաստանի հետ իր կնքած դաշինքները կը յարգէ միայն, եթէ որ իր ճաշակո՞վ է՝ այդ երկրին վարչակարգը…
Դեռ նոյնիսկ այդ մօտեցումով, եթէ որ իր դուրը չի գալիս Հայաստանի վարչակարգ մը, ուրեմն Ռուսաստանը թոյլ պիտի տայ որ ՆԱՏՕն մտնէ իր պարտէզը, Հարաւային Կովկաս, եւ իրեն – Ռուսաստանին – պարտադրէ իր կա՞մքը, այդտեղ:
Ամենահաւանական իրողութիւնը այն է սակայն, որ Ռուսաստանը պարզապէս անկարող էր միջամտելու՝ 2020ի պատերազմին: Վախեցաւ միջամտելէ: Որպէսզի ուղղակի ռազմական բախումի մէջ չմտնէ՝ Թուրքիոյ հետ:
Զինադադարէն ի վեր, նոյնպէս: Կամ դեռ աւելի – Ուկրաինայի պատճառով – :
Որքան որ ՆԱՏՕն, իր անդամ Թուրքիոյ ընդմէջէն, աշխարհի առջեւ խայտառակէ իրեն, Ռուսաստանին, Ռուսաստանը տեղի է տալիս: «Բանակցութեամբ» կը ջանայ պատասխանել յարձակումին…
Եւ Հայաստանի կապակցութեան, կը ջանայ իր տկար ու խղճալի վիճակը վերագրել… Փաշինյանին!
* * *
Այս պայմաններուն մէջ, ուրեմն, Հայաստանի վարչապետ մը, պէտք է որ… ոչի՞նչ ընէ:
ՀԱՊԿն եւ Ռուսաստանը, բազմիցս, մերժեցին օգնել Հայաստանին:
Մերժեցին նոյնիսկ յայտարարել որ Ադրբեջանն է՝ յարձակողը:
Ռուսաստանը չի գործադրում իր բանակցած, հովանաւորած եւ ստորագրած զինադադարի պայմանագիրը: Ոչ ալ, Հայաստանի հետ անվտանգութեան պաշտոնական դաշինքները:
Բայց այնուհանդերձ, պէտք է որ Փաշինյանը թեւերը ծալլէ, եւ տե՞ղը նստի:
Իսկ եթէ, ինչպէս որ ստորագրեալը գրեթէ համոզուած է, խնդիրը՝ Ռուսաստանի պարտութիւնն ու անզօրութիւնն է Արեւմուտքի առջեւ, ի՞նչ տարբերութիւն պիտի ընէ, եթէ Փաշինյանը հրաժարի, լքէ Հայաստանի իշխանութիւնը…
Թերեւս արդէն այս պատճառով է, որ ժամանակէ մը ի վեր, Ընդդիմութիւնը զուսպ է. մեղմացուցած է իր հարուածները Փաշինյանի դէմ:
Քանզի ոչ ոք կ’ուզէ իրապէս իր տեղը առնել…
* * *
Պատերազմէն ետք, Փաշինյանը Արեւմուտքին դարձաւ միայն, երբ որ բոլոր յոյսերը կտրուեցան, որ Ռուսաստանը պիտի օգնէ Հայաստանին:
Ռուսաստանն ալ շուտուանից պէտք է որ հասկնար թէ իր զօրակցութիւնը՝ Հայաստանին է. ոչ թէ՝ Փաշինյանին:
Բայց Ռուսաստանը շատ տկար դուրս եկաւ: Պլաֆճի մըն ալ, Փութինն էր փաստօրէն: Քոչարյանին եւ Սարգսյանին պէս, սոսկալի պլաֆճի մըն ալ՝ ինք: Նոյն դպրոցէն են…
Ի դէպ, եթէ Ռուսաստանը այդքան կարող, ուժեղ եւ զօրեղ էր, եւ Հայաստանի «իր մարդիկը»՝ Քոչարյանը եւ Սըսըն՝ էին, այն ինչ որ կը ձեւացնէին որ՝ են, ապա ինչպէ՞ս բոլորը միասին չկարողացան նախատեսել, կանխել կամ կասեցնել՝ 2018ի Երեւանի պետական յեղաշրջումը:
* * *
Հաճելի չեն ըսածներս, ներեցէք: Սակայն հիմնուած են հաստատ – թէկուզ ցաւագին – իրականութիւններու վրայ:
Իսկ եթէ կ’ուզէք տեսնել թէ ինչպիսի մտային հոլովոյթի մը արդիւնքն է այժմու այս կեցուածքս, կարող էք աչք մը նետել հետեւեալ նախկին յօդուածներուս՝ «Ռուսաստանը եւ Մենք», «Արեւմտեան Սփիւռքը՝ ծայրագոյն վտանգ, Հայաստանին համար» :
Ինչպէս նաեւ նոյն նիւթին վերաբերեալ նախկին բազմաթիւ դիմատետրային գրառումներս, մինչեւ դեռ շաբաթներ առաջ:
Ահա, նմոյշներ՝
* * *
. Ի դէպ, վերոնշյալ երկրորդ յօդուածիս վերլուծումը ի զօրու է նաեւ՝ միւս ուղղութեամբ:
Այսինքն, Միջին Արեւելքի հայերուս պարագային – ուր որ ալ որ կ’ապրինք հիմա -, քանի որ Փութինը – որոշ չափով – փրկեց Սուրիան, եւ քանի որ Լիբանանի մէջ ՀըզպԱլլային մէկ տեղը մտած ենք – խորունկ -, ըսել չէ որ՝ Հայաստանի կապակցութեամբ, Փութինէն աւելի ռուսասէր պիտի ըլլանք, եւ մտահոգուինք Պարսկաստանի համար:
Սըթթին սէնէ՜ սապ’իին եաօմ, թէ ինչ կ’ըլլայ ճակատագիրը կամ վախճանը, մէկունն ա՜լ, միւսին ալ:
Մէկը առ՝ միւսին զարկ: Թէնէքէյի ձայն կ’ելլէ միայն…
* * *
Սակայն մէկ բան ալ շատ յստակ թող ըլլայ՝ ստորագրեալը նշո՛յլ մը իսկ յոյս չունի, որ որեւէ արեւմտեան պետութիւն՝ իսկապէս օգնութեան կը հասնի Հայաստանին: Որեւէ պարագայի:
Բայց ես կը նախընտրեմ լման յուսահատիլ, քան թէ այսուհետեւ շարունակել ինքզինքս խաբել՝ Ռուսաստանով:
Կեղծ կամ զուր յոյսը՝ ողբերգութիւն կ’արտադրէ միայն: (Իսկապէս այդ է հիմունքը, ուղղակի որպէս ստեղծագործական կանոն, յատկապէս Գրականութեան ոլորտում՝ հնադարեան եւ դասական գլուխ-գործոցներուն: )
Սակայն բացարձակ յուսահատութիւնը՝ նոր ուղիներ կրնայ բանալ… Մանաւանդ Հայ Ազգի պարագային, դա բազմիցս փաստուած բան է…
* * *
Նկատի ունեցէք նաեւ որ, այս կացութեան մէջ, համեմատաբար, Արցախը աւելի ապահով է քան թէ Հայաստանը:
Քանի որ ռուս խաղաղապահ զինուորները դիւրին-դիւրին չեն քաշուիր Արցախէն: Բացառապէս՝ Ռուսաստանի պետական եւ ազգային, տարրական ու կենսական շահերուն հիման վրայ:
* * *
Բոլոր հակառակ կարծիքների – եւ զգացումների – նկատմամբ՝ կարեկից հասկացողութեամբ,
Մ. Հայդուկ Շամլեան
14 Սեպտեմբեր 2023
Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի…