8-րդ Հանգրուանը

Արցախի կորուստը շատ նման է, համազօր է՝ սիրելի, հարազատ անձի մը մահուան: Եւ այդ ալ՝ յանկարծակի, անսպասելի կեանքի վախճանին:

Արդարեւ, սոյն կորուստին կը վերաբերին՝ հոգեբուժական հանրածանօթ տեսութեան մէջ, սուգի գործընթացի այդ եօթը հանգրուանները [որոմցմէ մի քանի հատը մէկէ աւելի բաղադրիչներ ունին] ՝

   . ցնցում եւ իրականութեան ժխտում
   . ցաւ եւ խղճահարութիւն
   . զայրոյթ եւ սակարկութիւն
   . ընկճախտ,խորհրդածութիւն, եւ առանձնացում
   . կազդուրման սկիզբ
   . ինքնադարմանում եւ յարմարացում
   . ընդունում

Անցեալ տարուայ վերջաւորութեան հաստատուած Հայոց Մեծ Աղէտի պարագային, այդ հանգրուանների դեռ միայն ամենաառաջինին մէջ կը գտնուի, Հայութիւնը:

Ասիկա, անպայման վատ բան մը չէ: Քանզի այդ Աղէտը տակաւին չէ ամբողջացած, չէ հասած իր լրումին: Այնպէս որ, նախընտրելի է Վիշտի վերոգրեալ գործընթացը առաջին փուլին մէջ մնալ, եւ մնացեալը սկսիլ միայն, երբ որ ամէն բան վերջ գտնէ: Որպէսզի, Աղէտին տակաւին յառաջիկայ, պարբերական շարունակութեամբ, ամէն անգամ հարկաւոր չդառնայ ետ ծայրէն ու սկիզբզէն վերսկսիլ բուժումի այդ փորձը:

Ինչպէս որ, սիրելի անձի մը մահուան պարագային, նրա անմիջական մօտիկներուն համար, Սուգի այդ գործընթացը կը սկսի ոչ թէ մահուան օրը, ոչ թէ Տան Կարգի պահին, այլ՝ թաղումէն ետք: Երբ որ միւսները, ոչ-հարազատները, բոլորը կը մեկնին իրենց տուները, կը վերադառնան իրենց գործերուն եւ զբաղումներուն, իրենց կեանքերու սովորական ընթացքին:

* * *

Սակայն վերոյիշեալ մտա-հոգեկան գործընթացէն անդին, դեռ անկէ ետք, այստեղ յայտնաբերենք դեռ յաւելեալ՝ ութերորդ փուլ մը:

Զայն կարելի է կոչել (պառկած «8»ի համապատասխան խորհրդանշանին ներքոյ) ՝ Անհուն Լռութեան հանգրուանը:

Եւ այդ ալ մաս կը կազմէ սերտ նմանութեան, նոյնութեան՝ մտերիմ ու անգին, սիրելի էակի մը մահուան եւ Արցախի կորուստին միջեւ:

Արդարեւ, երբ որ մօտիկ անձ մը մեռնի, անոր մահէն – թաղումէն… – մի քանի ամիսներ անց արդէն, մարդիկ այլեւս չեն խօսիր իր մասին:

Ոմանք, արդէն մոռցած կ’ըլլան ննջեցեալը: Տառացիօրէն՝ զայն կը մոռնան: Իսկապէս, իրենց մտքէն լրիւ դուրս կ’ելլէ, որ այդ մեռած անձը այլեւս այս աշխարհի մէջ չէ: Ասոնց համար արդէն, այդ մասին լռութիւնը՝ սովորական է: Մասնաւոր իմաստ մը չունի:

Սակայն մտերիմ սգաւորն ալ, եւ մի քանի ուրիշներ, ժամանակի ընթացքին հետզհետէ նուազ կը խօսին մեռնողին մասին: Մինչեւ որ այլեւս բնաւ չխօսին:

Սգաւոր հարազատը այդ մասին կը մտածէ, անշուշտ: Այնուհետեւ իր անդառնալի կորուստին տեւական ցաւով կ’ապրի: Վերապրիլ կը փորձէ, գոյատեւել կը սորվի:

Մի քանի ուրիշներն ալ, աւելի հեռաւոր անձեր, գոնէ՝ պարբերաբար, յատուկ առիթներով, ննջեցեալը կը յիշեն, կը մտաբերեն:

Մինչեւ որ հասնի պահը, երբ՝ ամէն մարդ, լռէ:

Այն պահը որմէ ետք, անմիջական սգաւորն ալ, նուազ մօտիկ բայց մարդկային կարեկցութիւն ունեցողներն ալ, այլեւս ուղղակի կը խուսափին՝ մեռնողին մասին խօսելէ:

Եւ ահա այս է՝ անասելի կորուստին վերաբերող Վիշտի գործընթացի տակաւին չճանաչուած, իսկապէս վերջին, ութերորդ հանգրուանը:

Բայց խի՞, այդ Անհուն Լռութիւնը: Որ այս աշխարհի վրայ, իսկական ու վերջնական թաղումն է ննջեցեալին:

Որովհետեւ, ինչ որ ալ ըսես՝ անբաւարա՞ր է: Նոյնիսկ, անիմա՞ստ է: Նախընտրելի է ուրեմն բան չըսե՞լ:

Կամ էլ, տեղ մը կու գայ, պահ մը կը հասնի, որմէ ետք… վատառողջ է մեռնողին մասին խօսիլ: Այդքան, որքան պիտի խօսէիր եթէ նա դեռ ողջ ըլլար: Բայց այս բացատրութիւնը կը նշանակէ թէ Սուգի նախորդ եօթը հանգրուանները դեռ չեն ամբողջացած, ուրեմն, կարելի չէ զայն համարել ութերորդը:

(Ի դէպ, կը պատահի նաեւ որ այդպէս՝ լռես, այլեւս չյիշատակես տուեալ կորուստն ու ցաւը, որպէսզի կարգ մը ուրիշներ… չխանգարես: Այդ ալ սակայն, տարբեր նիւթ է… Այստեղ, մնանք սուգի ութներորդ հանգրուանին պարզաբանումին մէջ: )

* * *

Լաւ ընկեր մը ունիմ, որ իր տիկնոջ հետ՝ Հայաստան տեղափոխուած են: Մօտաւորապէս քսան-հինգ տարիներէ ի վեր:

Անցեալ տարիներուն, ամէն անգամ որ կը հանդիպէինք, միշտ խնդիր մը կար որ նա կը մատնանշէր. որոշ – եւ իրեն բնորոշ – բարկութեամբ:

Կը գանգատէր, որ երբ Քանատա կ’այցելէ, հայոց համայնքային Կեդրոնի իր ծանօթները՝ չեն խօսիր Հայաստանի մասին: Կամ էլ, շատ քիչ կը խօսին: Հազիւ: Նուազագոյնէն պակաս: Որպէս կարծես տարրական քաղաքավարութիւն:

Բան չեն հարցներ, կարծիք չեն յայտնէր, մակերեսային կերպով կը հակազդեն միայն իր այդ մասին ըսածներուն: Ուղղակի՝ այդ նիւթը մէկդի կը դնեն, երբ որ իր հետ են:

Մինչ ինք, որպէս այդտեղ ապրող անձ, կ’ակընկալէ որ այստեղի, գոնէ այդ տեսակի հայերը՝ բա՛ն մը ըսեն այդ մասին. հարցնեն, հետաքրքրուին, բովանդակալից զրոյց տեղի ունենայ: Բայց… չէ: Այստեղի իր ծանօթներն ու ընկերները, մինչդեռ իրենց լման կեանքերու ընթացքին ազգային հարցերով զբաղուած, ազգային գործունէութիւն ունեցած մարդիկ, այդ նիւթը՝ չեն բանար իսկ: Իսկ երբ որ ինք այդ մասին խօսի, կարճի կը կապեն, կ’անցին ուրիշ նիւթի…

Մարդը, իսկապէս զայրացած (թէեւ արագ ջղայնացող անձ է), չէ՛ր հասկանար: Թէ՝ ինչո՞ւ այդպէս էր: Ինչպէ’ս կ’ըլլայ որ այդպէս է, այդպիսի՝ ազգային գիտակցութեան տէր շրջանակի մը մէջ իսկ:

Ես ալ չէի կարողանար համոզիչ բացատրութիւն մը գտնել: Թէպէտ այդքան ալ հեռու չէի այլեւս նիւթի առարկայ իրականութենէն, գոնէ վերջին մի քանի տարիներուն, բայց ես ալ տակաւին բաւարար բացատրութիւն մը չունէի, թէ ինչո՞ւ այդպէս դարձած էին Աւանդական Սփիւռքի այդ ազգասէր անձերը, համայնքային գործիչները:

* * *

Հիմա, լրիւ հասկցայ:

Դասական Սփիւռքի այդ բանիմաց եւ փորձառու հայերը, փաստօրէն ինծմէ աւելի խելացի ըլլալով, տարիներ առաջ արդէն հասկցած էին որ՝ Հայաստան-մայաստան, չկայ…

Այսինքն հա, այդպիսի բան մը կայ, եւ իրենք բոլորն ալ իրենց պարտականութիւնները կը շարունակեն կատարել այդ ուղղութեամբ, բայց… ոչ աւելի:

Քանի որ, յատկապէս որոշ պարագաներու՝ պատրանքները, ինքնախաբէութիւնը, չափազանցեալ վիպապաշտութիւնն ու անհիմն երազանքները, վատառողջ բաներ են: Որոշ պահէ մը ետք, հիւանդագին կը դառնան:

Ինչպէս որ, օրինակի համար՝ մեռելին մասին տեւաբար խօսիլը, մահի հաստատումէն տարինե՜ր ետք: Ոնց որ, տակաւին նա ողջ լինի…

* * *

Իմ պարագայիս, Հայաստանի կապակցութեամբ, ես ալ ուրեմն այդ վիճակին վերջապէս հասայ:

Սակայն միայն՝ Արցախի կորուստէն ետք:

Քանի որ ես ալ, որոշ ժամանակէ մը ետք, արդէն շատ յոյսեր չունէի՝ Հայաստանի առնչութեամբ: Բայց իշտէ… Արցախը կար… Մխիթարութիւն մըն էր:

Արցախն էր նաեւ՝ վերջին յոյսը:

Եւ շնորհիւ Արցախին, մինչեւ այն ատեն որ Արցախը՝ կար, Հայաստանը դեռ մեռած չէր: Տակաւին կարելի էր զայն փրկել:

Այդ յոյսին կառչած, շարունակեցի ուրեմն հաւատալ որ՝ Հայաստանը կայ: Որ Հայ Ազգին համար, հայկական հողի վրայ, ամէն բան ամբողջովին չէ վերջացած:

Հաւատացի որ՝ դիակը, դեռ ողջ է: Թաղումը հարկաւոր էր, որպէսզի այդ ցնորական պատրանքը փարատի:

Իսկ թաղումը, Արցախի անհետացումը եղաւ:

* * *

Հիմա, ամբողջացաւ ուրեմն կորուստը: Ամբողջ Աշխարհի մը մահը: Կը սկսին Սուգի եօթը հանգրուանները: Ու անկէ ետք, դեռ ութերորդը…

Այդ հանգրուաններէն որեւէ մէկը, ներառեալ վերջինը, բնաւ չ’անհետացներ՝ վիշտը: Այլ պարզապէս կը սորվիս ապրիլ, այդ մնայուն ցաւին հետ: Մշտական դատարկութիւն մը՝ հոգիիդ խորքը:

Կորուստին հետ «հաշտուիլ»ն ալ, ճիշդ բառը չէ: Նիւթէն դուրս է: Անկարելի է հաշտուիլ: Կարող ես միայն վարժուիլ տառապանքին, զայն բաւարար չափով տնօրինել, որպէսզի կարենաս քո կեանքը շարունակել:

Մոռանալու հարց ալ չկայ  ուրեմն, երբէք: Ինչպէս որ կորուստի ցաւը, կորածի յիշատակն ալ նոյնպէս՝ կը պահես քո մէջ: Ցմահ:

Բայց ուրիշների հետ, հետզհետէ… նուազ կը խօսիս կորածի մասին:

Նոյնիսկ սգակիցների հետ, այդ նիւթը մէկդի կը դրուի: Ամէն մարդ կը ձեւացնէ որ մեռեալը դեռ ողջ է: Կամ, մէկը պարզապէս չուզէր միւսին յիշեցնել որ այդ անձը՝ չկայ:

Եթէ այսպէս չընես, մէկ հատիկ սիրելի մը որ արդէն մեռնի, դուն ալ՝ իր հետը կը մեռնիս:

Ալ ուր մնաց, երբ որ խօսքը՝ ամբո՜ղջ Աշխարհի մը մասին է…

Կորած Երկիր…

Նորէն՝ կորած… Պահ մը նորէն կեանք առած, ապա դարձեալ անէացած, գացած ու միացած մեր այդ միւս, մնացեալ Կորած Երկրին…

Մինչդեռ պահ մը երազեցինք, որքա՛ն հաւատացինք, թէ մեր այդ մէկ մասնիկին վերակենդանացման հրաշքը, մեր ամբոջական Յարութեան նախաբանն էր…

Սակայն փաստօրէն, հոգեվարքի աւարտին, մեռեալի վերջին ցնցումն էր միայն:

* * *

Հոգեւոր Հաւատքը իսկ անզօր է, այս պարագային:

Մեղանչելու հարց չկայ, երբէք: Ինչպէս միշտ, Աստուած առաւելագոյն չափով օգնեց մեզի: Մե՛նք է, հիմնականօրէն՝ մենք, որ այս ծայրագոյն Ողբերգութիւնը բերեցինք մեր գլխին:

Սակայն այստեղ է, հոգեւորական մակարդակի վրայ, միակ էական տարբերութիւնը՝ մահացած հարազատի մը եւ կորսուած Արցախին միջեւ:

Երբ որ կորսուածը ինքնին դրախտ էր, ո՞ւր կրնայ երթալ, անկէ ետք: Կորած Դրախտը՝ ո՞ւր կ’երթայ…

Կամ էլ, մեր աշխարհիկ մահէն ետք, մենք երկնային Շուշի՞ պիտի երթանք…

Ի Վերի՜ն Երուսաղեմ…

Բայց եթէ նոյն ուղղութեամբ մտածենք, նկատի ունենալով թէ՝ որոնց ձեռքն է հիմա Արցախը, թէ ով է որ դարձեալ տիրացաւ մեր Շուշիին, ապա… հիմա դժոխքի մէջ է, մեր այդ ամբողջ Կորսուած Երկիրը: Միացած՝ Արեւմտեան Հայաստանի նահանգներուն, Կիլիկիոյ մեր շքեղ քաղաքներուն… Խաւարներու մէջ, բոլորը… Սադայելական դեւերուն ձեռքը…

* * *

Ուրեմն հիմա վերջապէս հասկցանք, Գէորգ: Հասկցանք թէ՝ ինչո՞ւ, Դասական Սփիւռքի մեր ազգասէր շրջանակներուն մէջ, մեր գաղափարական համախոհներէն շատեր, տարիներէ ի վեր արդէն, այլեւս չէին խօսիր անգամ Հայաստանի մասին:

Քանի որ անոնք, գոնէ ինծմէ առաջ հասկցած էին կացութիւնը: Ընդունած էին իրականութիւնը:

Ուրեմն եթէ շատ չէին խօսիր Հայաստանի մասին, պատճառը՝ փափկանկատութիւնն էր: Ամօթխածութիւնը:

Քանի որ, որոշ ժամանակէ մը ետք, անյարմար է, անպատեհ ու անպատշաճ է հանրային կերպով շատ խօսիլ՝ մեռածին մասին: Այդ նիւթը կը դառնայ՝ զուտ սեփական: Ամէն մարդ այլեւս ինքն իր մէջ կ’ապրի իր ցաւը, իր ձեւով, եւ ողբացեալին վերաբերեալ իր մասնայատուկ յիշատակներով:

Արցախի եւ հազարաւոր երեխաների կորուստէն, առաւել՝ Հայաստանի մէջ թրքական զօրքերու ներխուժումէն առաջ, այդ յստակատես մարդիկը, արդէն հասէ՜ր եւ լրացուցէր էին վերեւ պարզուած՝ Ութներորդ Հանգրուանը:

Մինչդեռ մենք, այս ամէն – մեզի համար՝ ոչ իսկ երեւակայելի – կորուստներէն ետք, դեռ… Առաջին Հանգրուանի մէջ իսկ, չենք:

Սպասում ենք որ նախ, հըլա լրիւ ամբողջանայ Կուրուստը, յանգումի հասնի Անէացումը… Հայ Ազգի թաղումը՝ հայկական հողերու վրայ: Որոնց մնացորդին վրայէն տակաւին, մինչեւ այս օրերը իսկ, կը հաւաքուին մեր նահատակներու աճիւնների մնացորդը:

* * *

Ոհ, մի բան էլ…

Եթէ արդէն անպատշաճ է մեռնողին մասին շատ խօսիլը, անհամեմատօրէն աւելի ծածկելիք, չխօսելիք, արգիլեալ, լուռ ու թաքուն պահելու նիւթ է՝ ինքնասպանութեամբ կորածը:

Հայդուկ Շամլեան

24 Յուլիս 2021

Ենթա-գրացանկ / Սփիւռք 
Ենթա-գրացանկ / Հայկական Հարց 
Ենթա-գրացանկ / Հըդահիւն 
Ենթա-գրացանկ/ Շուշի...

Ընդհանուր Գրացանկ

Գլխաւոր Մուտք