Երեւանի սրճարաններէն՝ Արցախ

Հարցազրոյց «Նորանոր» թերթի հետ, 15 Մարտ 2019

հարցում՝

ՆՈՐԱՆՈՐ Պարոն Շամլյան, ըստ Ձեզ, արդարացվա՞ծ է արդյոք Օպերայի շրջակայքի սրճարանների ապամոնտաժումը: Երբ Հայաստան եք այցելում, հաճախո՞ւմ էիք այնտեղ, ինչպիսի՞ տպավորություն էիք ստանում:

պատասխան՝ 

Մի քանի անգամներ պատահած է որ ես, ընտանիքիս հետ, վայելեմ այդ հաճելի սրճարանները: Ես վատ բան չունիմ ասելիք անոնց դէմ, եւ երանի թէ նոյն տարրական անկեղծութիւնը ունենան բոլոր անոնք որոնք հիմա խոր հրճուանք կը յայտնեն՝ քանդումի եւ քայքայման այդ տխուր տեսարաններուն առջեւ:  Ամէն պարագայի, այն կարծիքները որոնք իմաստ մը ունին, այս նիւթի կապակցութեամբ՝ Երեւանի բնակչութեան եւ Քաղաքապետարանին, եւ այդ սրճարաններու սեփականատէրերուն եւ աշխատաւորներուն կարծիքներն են: Յաջողութիւն իրենց…: Սակայն այդ տարօրինակ քաղաքը Աշխարհի պորտն ալ չէ, ոչ ալ Հայոց Աշխարհի իսկ պորտիկը, ինչպէս որ կ’ուզեն կարծել ոմանք, իրենց պղպջակին մէջ: Այնպիսի աւելի բարդ եւ մտահոգիչ իրադարձութիւններու, ծանրագոյն խնդիրներու առջեւ ենք, ամիսներէ ի վեր, որ այս միջադէպը իսկապէս երկրորդական է:

         
հարցում՝

ՆՈՐԱՆՈՐ Այս խնդիրը երկրորդական եք տեսնում ի համեմատ այլ՝ ավելի կարևոր զարգացումների: Կնշե՞ք ինչ զարգացումներ նկատի ունեք:

պատասխան՝ 

Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած անակընկալ, կայծակնային եւ հապճեպ իշխանափոխութիւնը, իր հետ բերած շատ կտրուկ ու ցնցումային փոփոխութիւններու յոյսերով, ձգտումներով եւ փորձառական խարխափումներով, արտադրեց անկայունութիւն, անորոշութիւն, մինչեւ իսկ կարելի է ասել քաոսային վիճակ մը: Թէ անցումային փուլ է, կամ ուրիշ բան է, դա արդէն ուրիշ հարց. բացայայտօրէն այս է, ամիսներէ ի վեր գոյացած նոր կացութիւնը: Այս բոլորէն չեն կրնար չօգտուիլ՝ Հայաստան/Արցախի եւ համայն Հայութեան թշնամիները:

Ի միջի բազմաթիւ այլ նիւթերու, գոնէ երկու էական խնդիրներու անդրադառնանք, որոնք ստեղծուած եւ  հաստատուած են արդէն գրեթէ մէկ տարիէ ի վեր՝

1.   գոյութենական հարցականներ՝ Արցախի կապակցութեամբ:

2.    աննախընթաց պառակտում մը Հայութեան մէջ: Համահայկական տարողութեամբ՝ քայքայումը, բեկորացումը, այն իրավիճակին որ, Անկախութենէն եւ Արցախի շարժումէն ի վեր, եւ անոնց շնորհիւ, կարելի էր համարել գոնէ մօտաւոր ազգային միասնականութեան նմանող մի բան, այդ ալ աննախադէպ աստիճանի Հայոց Պատմութեան մէջ:

հարցում՝

ՆՈՐԱՆՈՐ Այդ զարգացումների մասն է նաև Մարտի 1-ի բացահայտման ընթացքը, որը, ինչպես նկատելի է, այսպես ասենք, Ձեր սրտով չէ: Երեկ նաև Ռոբերտ Քոչարյանի կալանքի ժամկետը ևս երկու ամսով երկարաձգվեց, իսկ գործում նոր կողմեր կարծեք թե չեն ներգրավվում

պատասխան՝ 

Սրտէն աւելի, ասիկա մտքի, խելքի, ողջամտութեան եւ յստակատեսութեան հարց է: Շա՜տ բաներ կարելի է ըսել այս նիւթով, համապարփակ եւ գրեթէ լրացուցիչ վերլուծումներ հրապարակած եմ այս մասին իմ Blog-իս վրայ, այս հարցազրոյցը ընթերցողը եթէ իսկապէս հետաքրքրուած է այս խնդրով, թող բարեհաճի հրամմել այդտեղ ու մի քիչ կարդալ: Սակայն այստեղ նշեմ գոնէ մի քանի հետեւեալ կէտերը՝

.  Ռոբերտ Քոչարյանի դէմ յօրինուած առաջին եւ նախնական մեղադրանքը լրիւ քաղաքական հալածանք է: Օրինական գետնի վրայ, անհեթեթութեան գագաթնակէտն է:

«Մարտ 01»ի կապակցութեամբ այժմու իշխանութեան կատարածը տեղերու յեղաշրջման զուր փորձ մըն է, դէպքերու առաջին գիծի պատասխանատուներուն եւ Պետութեան պաշտպանների միջեւ, էն վախտը:

Աւելին ըսելը աւելորդ է, հասկնալ ուզողը արդէն շատոնց, հեշտօրէն հասկցած է, մնացեալներն ալ երբեք պիտի չհասկանան – բացի եթէ վերջապէս եւ իսկական դատավարութիւն մը տեղի ունենայ – :

.  Այդ առաջին լիովին անիմաստ մեղադրանքէն ետք, տեսնելով թէ այդ հնարքը պիտի չդիմանայ նոյնիսկ նախադատական շինծու, թելադրանքի տակ կարկտան հիւսուած, ձեւական գործընթացին, աւելցուցին դրամական բնոյթի իբրեւ թէ մեղադրանք մը, միմիայն մէկ հատիկ անձի մը պղտոր ցուցմունքին համեմատ, որ ոչ միայն իր խօսքէն զատ որեւէ փաստ չունի, այլ չկարողացաւ իր խօսքերովը իսկ հաստատել Քոչարյանի կապը իր պատմածին հետ:

Ուրեմն այսպէս, գրեթէ տարիէ մը ի վեր պետական բոլոր միջոցներն ու լծակները իր ձեռքերում ունենալով հանդերձ, Հայաստանի այժմու իշխանութիւնը անկարող է փաստելու հսկայական «թալանի» վերաբերեալ այդ բոլո՜ր ըսի-ըսաւները զորս կը լսէինք անդադար, տարիներ շարունակ, Քոչարյանի մասին: Անկարող են նոյնիսկ բաւարար չափով կեղծ փաստեր սարքելու, հնարելու, այդ ուղղութեամբ:

.  Իսկ ե՞րբ է գոնէ սկսելու ըստ էութեան դատավարութիւն, այս բոլորին վերաբերեալ…

Եթէ իշխանութեան թղթածրարը բաւարար բովանդակութիւն ունենար, պէտք է որ արդէն դատավարութիւնը սկսած ըլլար:

Վարչապետը ինք բազմիցս յայտնած է թէ որքան առաջնահե՛րթ նիւթ է իրեն համար, յատկապէս «Մարտ 1»ը: Ուրեմն, ե՞րբ է սկսելու, դատավարութեան մը ծիրին մէջ, այդ ողբերգական օրուայ վերաբերող ճշմարտութեան փաստացի, լրիւ եւ ամբողջական բացայայտումները:

Վստահաբար Քոչարյանէն առաջ ու աւելի, շատ ուրիշներ մտահոգ են այդ բացայայտումներով…

.  Հիմնական պատճառը որ Ռոբերտ Քոչարյանի բանտարկուած է, այն է, թէ ինք միակ իսկական եւ ազդու քաղաքական ընդդիմադիրը կրնայ հանդիսանալ այժմու իշխանութեան:

Ուրեմն այսպէս, 70% ազատ եւ խանդավառ քուէներ հաւաքած իշխանութիւնը (որու հարկային պատանդն է նաեւ Խորհրդարանի յաւելեալ տոկոս մը կազմող կուսակցութեան մը մկանոտ ղեկավարը), այն աստիճան կը վախնայ Քոչարյանի քաղաքական ընդդիմական հնարաւոր ուժէն, որ զինք ճաղերու ետեւ կը պահէ:

Այս կացութիւնը նկատի ունենալով, այս իշխանութիւնը ինչպէ՞ս կրնայ կարծել թէ Արեւմուտքին կարող է տառացիօրէն ծախել այն  խաբկանքը, թէ իբրեւ թէ «Ժողովրդավարութեան» մակարդակը բարձրացնելու գործին լծուած է , Հայաստանի մէջ:

.  Որքա՞ն առողջ կամ պարզապէս տրամաբանական կը համարէ, ոեւէ լուրջ եւ ողջախոհ անձ, թէ կարելի է  հիմնել «ժողովրդավարական» երկիր մը երբ, առանց որեւէ դատավարութեան, առանց որ դատավարութեան սկզբնաւորութեան գոնէ թուական մը ճշդուի, ամիսներ շարունակ բանտը կը պահուի միմիակ անձը որ կարող է քաղաքական ընդդիմութիւն հանդիսանալ:

Որքա՞ն զօրեղ եւ տոկուն կրնայ ըլլալ, այսպիտի հանգամանքներու մէջ, իշխանութիւն մը… Երբ որ պէտք է բանտի միջոցաւ ջանայ լռեցնել, չէզոքացնել միակ ընդդիմութեան կարելիութիւնը իսկ:  Դեռ չխօսելու համար ազգային ահաւոր պառակտումին մասին, այս նոյն խնդրի պատճառով… երբ որ պատերազմի բռնկման շեմին կը գտնուինք… 

հարցում՝

ՆՈՐԱՆՈՐ Խոսեցիք պատերազմի բռնկման վտանգի մասին: Անդրադառնանք Արցախյան հարցի շուրջ վերջին զարգացումներին:Նիկոլ Փաշինյանի՝ Արցախում անվտանգության խորհրդի նիստ անցկացնելն ու նրա ելույթը շատերը բարձր գնահատեցին, համարեցին ճիշտ քայլ, դուք ինչպե՞ս եք գնահատում այս ամենը:

պատասխան՝ 

Յատկապէս Արցախի նիւթով, Պարոն Փաշինեանի ազնիւ ու բարի միտումները ես կասկածի չեմ ենթարկեր:

Թէպէտ  ինք շնորհիւ իր նախնիներուն վերագրուած ցնորական եւ ամենաանհեթեթ «դաւադրական տեսութիւններու» շնորհիւ է որ նաեւ հասաւ ուր որ հասաւ, բայց դեհ լաւ, վնաս չունի… Սխալ բաները պիտի չյաւերժացնենք, տեւաբար ներազգային հաշիւներ մաքրելու մարմաջով, այստեղ վերջապէս Հայութեան Ճակատագրի մասին է որ կը խօսինք:

Ուրեմն, Փաշինյանը ոչ դաւաճան է, ոչ ալ երբեւիցէ որեւէ հող յանձնելու նպատակ ունի: Անգամ մը եւս կը շեշտեմ՝ բնաւ հարցականի չեմ ենթարկէր մարդուն պարկեշտութիւնը եւ ուղղամտութիւնը, գոնէ այս նիւթին մէջ: Ինք նաեւ կրնայ սանձել իր շրջապատի կասկածելի – կամ անգիտակցաբար վնասակար -տարրերը:

Սակայն թերահաւատ եմ՝ իր եւ իր շրջապատի ունակութեան եւ կարողութիւններուն նկատմամբ, այն պաշտօններուն մէջ ուր տեղաւորուած են այժմ, եւ ոչ այլեւս փողոցները:

Անատակութիւն, անկազմակերպ վիճակ, focus-ի պակաս, ծուլութիւն կամ ժամանակ մսխելու համատարած հակումներ, մնայուն improvisation, խօսքերը գործի հետ շփոթել, իրականութիւնը պատրանքի հետ խառնել, եւայլն.

Այս ծայրագոյն տարողութեամբ, բացարձակ իշխանութեան տիրացած խմբակի մը համար, վերոնշեալ թերութիւնները, շատ մը այլ ոլորտներում, այդքան ալ մեծ հարց չեն: Սակայն Արցախի Հիմնախնդրի պարագային, կարող են երկիրն ու Հայութիւնը տանիլ աղետալի հետեւանքներու, դէպի Անդունդ:

հարցում՝

ՆՈՐԱՆՈՐ Ինչպիսի՞ն է Ձեր մոտեցումը Արցախը բանակցային սեղան վերադարձնելու նախաձեռնողականության վերաբերյալ, ինչպե՞ս կգնահատեք ընթացքն ու դրան առնչվող գործողությունները:

պատասխան՝ 

Շատ պարզ ու յստակ կերպով պատասխանեմ ձեր այս մասնայատուկ հարցումին՝ Արցախը բանակցութեան սեղան բերելը նոր միտք մը չէ, նոր նիւթ մը չէ, բնաւ: Եւ նիւթին ծանօթ ոեւէ հայ չկայ որ չգիտակցի, թէ այդ շատ լաւ միտք մըն է:

Սակայն առանց Ազրպէյճանի հաւանութեան, անկարելի է որ այդ միտքը իրականութիւն դառնայ: Եւ անկարելի  է որ Ազրպէյճանը ընդունի այդպիսի բան մը:

Խի՞: Քանզի հենց այն պահին իսկ որ ընդունի այդպիսի մի բան, արդէն նա ճանչցած ու ընդունած կ’ըլլայ թէ Արցախը Ազրպէյճանէն անջատ, քաղաքական եւ օրինական ինքնուրոյն ինքնութեամբ տոգորուած, քաղաքականօրէն եւ օրինապէս՝ Ազրպէյճանին հաւասար, անկախ ու կայացած entity մըն է:

Ամէն մարդ լաւապէս գիտէ ասիկա: Ուրեմն ի՞նչ է Փաշինյանի նպատակը, այս հին միտքը դարձեալ մէջտեղ բերելով, կարծես թէ  մի նոր ու հանճարեղ բան լինի:

Ժամանա՞կ շահիլ… Ձգձգել իր եւ Ալիեւի առաջին իսկական առճակատումը, բանակցային սեղանին վրայ, դէմ դիմաց – այսինքն՝ կարելի եղածին չափ երկար ժամանակ, ջանալ խուսափի՞լ անկէ… -: Կամ ալ՝ Ալիյեվը եւ նրա դաշնակիցները ուղղակի ապուշի տեղ դնել, յուսալով որ պիտի իյնան վերեւ պարզուած այդ կոպիտ ծուղակին մէջ:

Փաշինյանը ընդհանրապէս այս խնդիրը ունի արդէն: Կարծում է թէ Հայաստանի մէջ իր ունեցած հմայքը, այդ իր նշանաւոր «կախարդական փայտիկը», ինք ունի նաեւ արտաքին աշխարհի մէջ, կարող է նաեւ իր ներքաղաքական ճարպիկութեամբ իր բոլոր  ցանկութիւններուն ենթարկել օտար Պետութիւններու ներկայացուցիչները… Այդպէս չէ, կարծր իրականութիւնը:

Սակայն նոյնիսկ եթէ Արցախը բանակցային սեղան բերելու այս առաջարկը չեղեալ դառնայ, եւ քանի որ փակուղին այլընտրանք չէ (զինադադար առանց բանակցութեան, նշանակում է պատերազմ),  ինչպէս նախկին վարչակարգի վախտը, նոյն օրակարգով, Փաշինեանն ու Ալիյէվը դէմ առ դէմ նստին, նոյնիսկ եթէ այպէս, առաջուայ նման,  ընթանան իրադարձութիւնները, այս ճգնաժամը չի վերջանար:

Հայաստանի այսպէս կոչուած «յեղափոխութիւն»ը ինքնին, առաւել Վարչապետ Փաշինյանի կարգ մը խօսքերը – դեռ չխօսելու համար իր Տիկնոջ որոշ արտայայտութիւններուն մասին – , շատ մե՜ծ յոյսեր տուին Ազրպէյճանին եւ այլ արտաքին ուժերու: Վերջիններս շուտ հասկցան թէ ճիշդ իրենց ուզածը չեղաւ, սակայն անոնց այդ յուսախաբութեան հետեւանքները այդքան ալ մտահոգիչ չեն: Բայց  Ալիյեւի մօտակայ, անխուսափելի հիասթափութիւնը, ամենայն հաւանականութեամբ, նշանակում է՝ պատերազմի բռնկում: Զինադադարէն ի վեր, աննախընթաց տարողութեամբ:

Այս անգամուայ պատերազմը նաեւ ունենալու է այն իւրայատկութիւնը, որ Հայաստանի եւ նրա միմիակ դաշնակից, Ռուսաստանի միջեւ յարաբերութիւնները, ըսենք… վերատեսութեան ենթարկուած են, Մոնսկուայի կողմէ: Որովհետեւ եթէ գոնէ այդ ուղղութեամբ Վարչապետ Փաշինյանը զգաստութիւնն ու խելացիութիւնը ունեցաւ կարմիր գիծը չանցնելու – ի տարբերութիւն Վրաստանին -, նորէն ալ, բաւական աւելորդ ու անմիտ «հերոսութիւններ» գործեց, Փութինի նկատմամբ: Որոնց գինը կարող է շատ, շատ ծանր հանդիսանալ, Հայ Ազգին համար:

Ինչ ասենք… Նամանաւանդ հայերուս համար, երեւի Պատմութեան դասերը լիովին ի զուր են: Ճիշդ այդ պատճառով ալ… մի հատ դարձեալ նայեցէք, խնդրեմ, ամբողջական Հայաստանի եւ այժմու Հայաստանի քարտէզներուն… Մի հատ ել հաշուեցէք մնացած, աւելի ճիշդ՝ մնացորդաց Հայութեան թիւը, ամբողջ աշխարհի տարածքին…

Մ. Հայդուկ Շամլեան, Գանատա

15.03.2019